Wyrok SN z 17 lipca 2014, sygn. III KK 55/14
Data orzeczenia
17 lipca 2014
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Karna, Wydział III
Przewodniczący
SSN Dorota Rysińska
Tagi
Podstawa prawna
Pokaż pozostałe podstawy prawne (2)
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 17 lipca 2014 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Dorota Rysińska (przewodniczący)
SSN Józef Dołhy
SSN Dariusz Świecki (sprawozdawca)
Protokolant Teresa Jarosławska
przy udziale prokuratora Prokuratury Generalnej Małgorzaty Wilkosz-Śliwy,
w sprawie M. M., K. Z. skazanych z art. 286 § 1 kk w zw. z art. 31 § 2 kk i 91 § 1 kk,
M.K. skazanej z art. 286 § 1 kk i in.
po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie
w dniu 17 lipca 2014 r.,
kasacji, wniesionych przez Prokuratora Generalnego na korzyść skazanych
od wyroku Sądu Rejonowego w T.
z dnia 10 lutego 2012 r.,
1. uchyla zaskarżony wyrok w części dotyczącej rozstrzygnięć
zawartych w punktach XX i XXI i w tym zakresie sprawę
przekazuje Sądowi Rejonowemu w T. do ponownego
rozpoznania;
2. oddala kasację w pozostałej części i w tym zakresie
wydatkami postępowania kasacyjnego obciąża Skarb Państwa.
UZASADNIENIE
Sąd Rejonowy wyrokiem z dnia 31 sierpnia 2011 r., orzekł m.in.:
2
I. w punkcie XIV zasądził od oskarżonej M. M. na rzecz […] Bank S.A. kwotę
12.957,93 zł z ustawowymi odsetkami począwszy od dnia 16 listopada 2011 r.;
II. w punkcie XX na podstawie art. 46 § 1 k.k. zobowiązał oskarżone K. Z. i M. K. do
naprawienia szkody przez wpłatę na rzecz:
1. […] Banku S.A. następujących kwot:
a) 7.908,00 zł (siedem tysięcy dziewięćset osiem zł),
b) 47.677,00 zł (czterdzieści siedem tysięcy sześćset siedemdziesiąt siedem
zł),
c) 79.946,00 zł (siedemdziesiąt dziewięć tysięcy dziewięćset czterdzieści
sześć zł),
d) 5.000,00 zł (pięć tysięcy zł),
e) 16.907,00 zł (szesnaście tysięcy dziewięćset siedem zł);
2. […] Bank następujących kwot:
a) 4.817,31 zł (cztery tysiące osiemset siedemnaście zł trzydzieści jeden gr),
b) 8.543,60 zł (osiem tysięcy pięćset czterdzieści trzy zł sześćdziesiąt gr),
c) 6.390,20 zł (sześć tysięcy trzysta dziewięćdziesiąt zł dwadzieścia gr);
3. Bank […] (dawniej […] Bank S.A.) następujących kwot:
a) 22.666,11 zł (dwadzieścia dwa tysiące sześćset sześćdziesiąt sześć zł
jedenaście gr),
b) 3.147,32 zł (trzy tysiące sto czterdzieści siedem zł trzydzieści dwa gr),
c) 3.210,32 zł (trzy tysiące dwieście dziesięć zł trzydzieści dwa gr),
d) 3.112,70 zł (trzy tysiące sto dwanaście zł siedemdziesiąt gr),
e) 3.132,09 zł (trzy tysiące sto trzydzieści dwa zł dziewięć gr),
f) 3.261,77 zł (trzy tysiące dwieście sześćdziesiąt jeden zł siedemdziesiąt
siedem gr),
g) 3.018,51 zł (trzy tysiące osiemnaście zł pięćdziesiąt jeden gr);
4. […] Bank S.A. (dawniej […] Bank S.A.) następujących kwot:
a) 10.867,50 zł (dziesięć tysięcy osiemset sześćdziesiąt siedem zł pięćdziesiąt
gr),
b) 1.452,31 zł (tysiąc czterysta pięćdziesiąt dwa zł trzydzieści jeden gr),
c) 7.645,97 zł (siedem tysięcy sześćset czterdzieści pięć zł dziewięćdziesiąt
siedem gr),
3
d) 8.000, 00 zł (osiem tysięcy zł);
5. […] Bank S.A. następujących kwot:
a) 13.683,33 zł (trzynaście tysięcy sześćset osiemdziesiąt trzy zł trzydzieści
trzy gr),
b) 28.505,41 zł (dwadzieścia osiem tysięcy pięćset pięć zł czterdzieści jeden
gr),
c) 4.862,42 zł (cztery tysiące osiemset sześćdziesiąt dwa zł czterdzieści dwa
gr),
d) 1.000,00 zł (tysiąc zł);
6. […] Bank S.A. następujących kwot:
a) 1.100,00 zł (tysiąc sto zł),
b) 15.868,25 zł (piętnaście tysięcy osiemset sześćdziesiąt osiem zł
dwadzieścia pięć gr),
c) 12.921,92 zł (dwanaście tysięcy dziewięćset dwadzieścia jeden zł
dziewięćdziesiąt dwa gr);
7. […] Bank S.A. następujących kwot:
a) 1.000,00 zł (tysiąc zł),
b) 15.462,66 zł (piętnaście tysięcy czterysta sześćdziesiąt dwa zł sześćdziesiąt
sześć gr),
c) 18.409,17 zł (osiemnaście tysięcy czterysta dziewięć zł siedemnaście gr);
8. […] Bank S.A. kwoty 6.374,30 zł (sześć tysięcy trzysta siedemdziesiąt cztery zł
trzydzieści gr);
III. w punkcie XXI na podstawie art. 46 § 1 k.k. zobowiązał oskarżoną K. Z. do
naprawienia szkody poprzez wpłatę na rzecz:
1. […] Bank S.A. następujących kwot:
a) 4.979,00 zł (cztery tysiące dziewięćset siedemdziesiąt dziewięć zł),
b) 5.000,00 zł (pięć tysięcy zł),
c) 3.000,00 zł (trzy tysiące zł),
d) 9.771,00 zł (dziewięć tysięcy siedemset siedemdziesiąt jeden zł),
e) 3.000,00 zł (trzy tysiące zł),
f) 83.393,00 zł (osiemdziesiąt trzy tysiące trzysta dziewięćset trzy zł),
g) 98.096,00 zł (dziewięćdziesiąt osiem tysięcy dziewięćdziesiąt sześć zł),
4
h) 5.000,00 zł (pięć tysięcy zł);
2. […] Bank następujących kwot:
a) 6.024,02 (sześć tysięcy dwadzieścia cztery zł dwa gr),
b) 1.262,26 zł (tysiąc dwieście sześćdziesiąt dwa zł dwadzieścia sześć gr),
c) 2.367,84 zł (dwa tysiące trzysta sześćdziesiąt siedem zł osiemdziesiąt
cztery gr),
d) 4.422, 82 zł (cztery tysiące czterysta dwadzieścia dwa zł osiemdziesiąt dwa
gr),
e) 5.473,00 zł (pięć tysięcy czterysta siedemdziesiąt trzy zł),
f) 5.255,10 zł (pięć tysięcy dwieście pięćdziesiąt pięć zł dziesięć gr);
3. Bank […] (dawniej […] Bank S.A.) następujących kwot:
a) 4.292,28 zł (cztery tysiące dwieście dziewięćdziesiąt dwa zł dwadzieścia
osiem gr),
b) 17.777,76 zł (siedemnaście tysięcy siedemset siedemdziesiąt siedem zł
siedemdziesiąt sześć gr),
c) 19.275,76 zł (dziewiętnaście tysięcy dwieście siedemdziesiąt pięć zł
siedemdziesiąt sześć gr),
d) 10.000,00 zł (dziesięć tysięcy zł),
e) 15.231,58 zł (piętnaście tysięcy dwieście trzydzieści jeden zł pięćdziesiąt
osiem gr),
f) 64.103,17 zł (sześćdziesiąt cztery tysiące sto trzy zł siedemnaście gr);
4. […] Bank S.A. następujących kwot:
a) 5.000,00 zł (pięć tysięcy zł).
b) 6.037,50 zł (sześć tysięcy trzydzieści siedem zł pięćdziesiąt gr),
c) 1.006,90 zł (tysiąc sześć zł dziewięćdziesiąt gr),
d) 7.548,40 zł (siedem tysięcy pięćset czterdzieści osiem zł czterdzieści gr);
5. […] Bank S.A. następujących kwot:
a) 55.297,49 zł (pięćdziesiąt pięć tysięcy dwieście dziewięćdziesiąt siedem zł
czterdzieści dziewięć gr),
b) 40.584,42 zł (czterdzieści tysięcy pięćset osiemdziesiąt cztery zł czterdzieści
dwa gr),
c) 34.068,79 zł (trzydzieści cztery tysiące sześćdziesiąt osiem zł
5
siedemdziesiąt dziewięć gr),
d) 114.871,80 zł (sto czternaście tysięcy osiemset siedemdziesiąt jeden zł
osiemdziesiąt gr),
6. […] Bank S.A. kwoty 50.410,95 zł (pięćdziesiąt tysięcy czterysta dziesięć zł
dziewięćdziesiąt pięć gr),
7. […] Bank S.A. kwoty 2.705,88 zł (dwa tysiące siedemset pięć zł osiemdziesiąt
osiem gr);
8. […] Bank S.A. następujących kwoty:
a) 22.400,00 zł (dwadzieścia dwa tysiące czterysta zł),
b) 11.789,47 zł (jedenaście tysięcy siedemset osiemdziesiąt dziewięć zł
czterdzieści siedem gr),
c) 4.715,79 zł (cztery tysiące siedemset piętnaście zł siedemdziesiąt dziewięć
gr);
9. […] Bank S.A. następujących kwot:
a) 13.224,00 zł (trzynaście tysięcy dwieście dwadzieścia cztery zł),
b) 16.084,63 zł (szesnaście tysięcy osiemdziesiąt cztery zł sześćdziesiąt trzy
gr),
c) 4.200,00 zł (cztery tysiące dwieście zł);
10. […] Bank S.A. kwoty 17.000,00 zł (siedemnaście tysięcy zł);
10. Spółdzielcza Kasa Oszczędnościowo Kredytowa […] kwoty 15.000,00 zł
(piętnaście tysięcy zł).
Powyższy wyrok nie został zaskarżony przez żadną ze stron i uprawomocnił
się w pierwszej instancji.
Kasację od tego wyroku na korzyść oskarżonych M. M., K. Z. i M. K. wniósł
Prokurator Generalny, zaskarżając go w części dotyczącej rozstrzygnięć zawartych
w punktach XIV, XX i XXI części dyspozytywnej w zakresie środka karnego.
Skarżący zarzucił rażące i mające istotny wpływ na treść wyroku naruszenie
przepisów prawa karnego procesowego - art. 366 § 1 k.p.k. oraz art. 410 k.p.k.
polegające na zaniechaniu wyjaśnienia wszystkich istotnych okoliczności
związanych z realizacją umów kredytowych będących przedmiotem postępowania
oraz nieuwzględnieniu całokształtu dowodów ujawnionych w toku rozprawy głównej,
w wyniku czego doszło do naruszenia klauzuli antykumulacyjnej określonej w art.
6
415 § 5 k.p.k. oraz rażącego naruszenia przepisu prawa karnego materialnego - art.
46 § 1 k.k., skutkującego wadliwym orzeczeniem środka karnego w postaci
obowiązku naprawienia szkody. W konkluzji skarżący wniósł o uchylenie wyroku w
zaskarżonej części i przekazanie sprawy w tym zakresie do ponownego
rozpoznania Sądowi Rejonowemu w T.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje.
Kasacja jest zasadna w zakresie dotyczącym rozstrzygnięć zawartych w
punktach XX i XXI zaskarżonego wyroku. Natomiast nie jest zasadna w części
dotyczącej punktu XIV. Rozstrzygnięcie w tej części nie zostało bowiem wydane w
oparciu o art. 46 § 1 k.k., jak wnioskuje skarżący. Rodzaj tego rozstrzygnięcia - z
uwagi na niewskazanie podstawy prawnej - należy ocenić biorąc pod uwagę użyte
w nim sformułowania. Zwrot „zasądza” jednoznacznie wskazuje na cywilnoprawny
charakter rozstrzygnięcia, a nie na orzeczenie o środku karnym z art. 46 § 1 k.k. W
wypadku orzekania tego środka, Sąd Rejonowy używał zwrotu „zobowiązuje”.
Ponadto niepowołanie podstawy prawnej rozstrzygnięcia zawartego w punkcie XIV
prowadzi do wniosku, że chodziło tu o przepisy procesowe, których w wypadku
wąskiego odczytania treści art. 413 § 1 pkt 6 k.p.k. nie powołuje się w sentencji
wyroku. Z tych względów należy przyjąć, że powyższe rozstrzygnięcie zostało
wydane na podstawie art. 415 § 4 k.p.k. Wobec tego orzekając o odszkodowaniu z
urzędu, Sąd Rejonowy prawidłowo zasądził kwotę pieniężną wraz z ustawowymi
odsetkami.
Natomiast zasadna jest kasacja w zakresie rozstrzygnięć zawartych w
punktach XX i XXI wyroku. Trafnie w kasacji podniesiono, że warunkiem orzeczenia
środka karnego z art. 46 § 1 k.k. jest istnienie szkody w momencie orzekania.
Ponadto z art. 415 § 5 zd. drugie k.p.k. wynika jednoznacznie, że obowiązku
naprawienia szkody nie orzeka się, jeżeli roszczenie wynikające z popełnienia
przestępstwa jest przedmiotem innego postępowania albo o roszczeniu tym
prawomocnie orzeczono. W orzecznictwie Sądu Najwyższego ustabilizowany jest
pogląd, że zakaz ten odnosi się do każdego określonego w ustawie wypadku
orzekania karnoprawnego obowiązku naprawienia szkody i to niezależnie od tego,
czy roszczenie zasądzone w postępowaniu cywilnym zostało skutecznie
wyegzekwowane (por. wyrok z 7 maja 2013 r., sygn. II KK 268/12, LEX Nr
7
1313135).
Rozstrzygnięcie zawarte w punkcie XX części dyspozytywnej wyroku w
zakresie zobowiązania K. Z. i M. K. do naprawienia szkody nie zostało oparte na
prawidłowych ustaleniach faktycznych co do istnienia oraz wysokości szkody. Z akt
sprawy wynikają następujące okoliczności:
1. w podpunkcie 1 orzeczono obowiązek naprawienia szkody na rzecz […] Banku
S.A.:
a. w podpunkcie a kwoty 7.908,00 zł w sytuacji, gdy kredyt został spłacony (k.
809, 1322),
b. w podpunkcie b kwoty 47.677 zł w sytuacji, gdy kredyt został spłacony (k.
809, 1322),
c. w podpunkcie c-e wskazano wyższe kwoty niż w istocie pozostało do spłat
wymagalnego kapitału (k. 4676-4677);
2. w podpunkcie 2 orzeczono obowiązek naprawienia szkody na rzecz […] Bank
S.A.:
a. w podpunkcie a kwoty 4.817,31 zł w sytuacji, gdy kredyt został spłacony (k. 954),
b. w podpunkcie b-c wskazano wyższe kwoty niż w istocie pozostało do spłaty
wymagalnego kapitału (k.386, 4719);
3. w podpunkcie 3 orzeczono obowiązek naprawienia szkody na rzecz Banku […]
S.A. :
a. w podpunkcie a kwoty 22.666,11 zł w sytuacji, gdy kredyt został spłacony (k.
3832),
b. w podpunkcie b-g wskazano wyższe kwoty niż w istocie pozostało do spłaty
wymagalnego kapitału (k. 386, 4552);
4. w podpunkcie 4 orzeczono obowiązek naprawienia szkody na rzecz […] Bank
S.A.:
a. w podpunkcie b kwoty 1.452,31 zł w sytuacji, gdy kredyt został spłacony (k.
4713),
b. w podpunkcie a, c-d wskazano wyższe kwoty niż w istocie pozostało do spłaty
wymagalnego kapitału (k. 5039);
5. w podpunkcie 5 orzeczono obowiązek naprawienia szkody na rzecz […] Bank
S.A:
8
a. w podpunkcie a kwoty 13.683,33 zł w sytuacji, gdy kredyt został spłacony
(k. 916,1811),
b. w podpunkcie b-d wskazano wyższe kwoty niż w istocie pozostało do spłaty
wymagalnego kapitału (k. 5268);
6. w podpunkcie 6 orzeczono obowiązek naprawienia szkody na rzecz […]banku
S.A:
a. w podpunkcie c kwoty 12.921,92 zł w sytuacji, gdy kredyt został spłacony (k.
1058),
b. w podpunkcie a-b wskazano wyższe kwoty niż w istocie pozostało do spłaty
wymagalnego kapitału (k. 518, 4680);
7. w podpunkcie 7 orzeczono obowiązek naprawienia szkody na rzecz […] Bank
S.A. i w podpunkcie a i c wskazano wyższe kwoty niż w istocie pozostało do spłaty
wymagalnego kapitału (k. 521,4462);
8. w podpunkcie 8 orzeczono obowiązek naprawienia szkody na rzecz […] Bank
S.A. wskazując wyższą kwotę niż w istocie pozostało do spłaty wymagalnego
kapitału (k. 4685).
Natomiast w punkcie XXI części dyspozytywnej wyroku Sąd Rejonowy w T.
orzekł obowiązek naprawienia szkody na podstawie art. 46 § 1 k.k. od K. Z. W tym
zakresie również zobowiązanie do naprawienia szkody nie zostało oparte na
prawidłowych ustaleniach faktycznych co do istnienia oraz wysokości szkody. Z akt
sprawy wynikają następujące okoliczności:
1. w podpunkcie 1 orzeczono obowiązek naprawienia szkody na rzecz […] Banku
S.A.:
a. w podpunkcie a kwoty 4.979 zł w sytuacji, gdy kredyt został spłacony (k. 1662),
b. w podpunkcie c kwoty 3000 zł w sytuacji, gdy kredyt został spłacony (k. 1662,
3255),
c. w podpunkcie d kwoty 9771 zł w sytuacji, gdy kredyt został spłacony (k. 1662),
d. w podpunkcie f kwoty 83.393 zł w sytuacji, gdy kredyt został spłacony (k.
1662),
e. w podpunktach b, e, h wskazano wyższe kwoty niż w istocie pozostało do
spłaty wymagalnego kapitału, zaś kwota z podpunktu g była przedmiotem
postępowania cywilnego (k. 1661-1662, k. 4677-4678);
9
2. w podpunkcie 2 orzeczono obowiązek naprawienia szkody na rzecz […] Bank
S.A.:
a. w podpunkcie b kwoty 1.262,26 zł w sytuacji, gdy kredyt został spłacony (k.
1064),
b. w podpunkcie c kwoty 2.367,84 zł w sytuacji, gdy kredyt został spłacony (k.
1064),
c. w podpunktach a, d-f wskazano wyższe kwoty niż w istocie pozostało do spłaty
wymagalnego kapitału (k. 1064);
3. w podpunkcie 3 orzeczono obowiązek naprawienia szkody na rzecz Banku […]
S.A.:
a. w podpunkcie b kwoty 17.777,76 zł w sytuacji, gdy kredyt został spłacony (k.
3740),
b. w podpunkcie c kwoty 19.275,76 zł w sytuacji, gdy kredyt został spłacony (k.
2340, 3832),
c. w podpunkcie d kwoty 1.000 zł w sytuacji, gdy kredyt został spłacony (k. 2340,
3831),
d. w podpunkcie e kwoty 15.231,58 zł w sytuacji, gdy kredyt został spłacony
(k.1083, 2342);
4. w podpunkcie 5 orzeczono obowiązek naprawienia szkody na rzecz […] Bank
S.A.:
a. w podpunkcie b kwoty 40.584,42 zł w sytuacji, gdy kredyt został spłacony (k.
3230),
b. w podpunkcie c kwoty 34.068,79 zł w sytuacji, gdy kredyt został spłacony
(k.3231),
5. w podpunkcie 6 orzeczono obowiązek naprawienia szkody na rzecz […] Banku
S.A. wskazując inną kwotę niż pozostało do spłaty kapitału (k. 1369, 3824);
6. w podpunkcie 7 orzeczono obowiązek naprawienia szkody na rzecz […] Bank
S.A. wskazując inną kwotę niż pozostało do spłaty kapitału (k. 1896);
7. w podpunkcie 8 orzeczono obowiązek naprawienia szkody na rzecz […] Bank
S.A.:
a. w podpunkcie a kwoty 22.400 zł w sytuacji, gdy kredyt został spłacony (k.
2817),
10
b. w podpunkcie b kwoty 11.789,47 zł w sytuacji, gdy kredyt został spłacony (k.
2817),
c. w podpunkcie c kwoty 11.789,47 zł w sytuacji, gdy kredyt został spłacony (k.
2817),
8. w podpunkcie 9 orzeczono obowiązek naprawienia szkody na rzecz […] Bank
S.A.:
a. w podpunkcie b kwoty 16.084,632 zł w sytuacji, gdy kredyt został spłacony (k.
2336),
9. w podpunkcie 10 orzeczono obowiązek naprawienia szkody na rzecz […] Bank
S.A. w sytuacji wypowiedzenia umowy przez bank i wszczęcia postępowania
egzekucyjnego (k. 5006),
10. w podpunkcie 11 orzeczono obowiązek naprawienia szkody na rzecz SKOK w
sytuacji, gdy szkoda nie została wyrządzona, albowiem zarzut dotyczy popełnienia
przestępstwa w formie usiłowania (zarzut XXXIV aktu oskarżenia).
Wobec wskazanych uchybień należy stwierdzić, że do naruszenia art. 46 § 1
k.k. doszło w wyniku niewyjaśnienia istotnych dla tego rodzaju rozstrzygnięcia
okoliczności, co stanowi rażące naruszenie art. 366 § 1 k.p.k. Sąd Rejonowy nie
wziął także pod uwagę materiału dowodowego związanego z prowadzonymi
postępowaniami cywilnymi oraz faktu całkowitej lub częściowej spłaty zadłużenia.
W ten sposób doszło do rażącej obrazy art. 410 k.p.k. Ponadto w wypadku
nałożenia obowiązku naprawienia szkody w zakresie czynu popełnionego w formie
usiłowania, brak było podstawy z art. 46 § 1 k.k. do takiego orzekania.
Stwierdzone uchybienia skutkowały wydaniem rozstrzygnięć z naruszeniem
przepisów procesowych - klauzuli antykumulacyjnej z art. 415 § 5 zd. drugie k.p.k.
albo naruszeniem przepisów prawa karnego materialnego - art. 46 § 1 k.k., co
miało istotny wpływ na treść wyroku. Dlatego też został on uchylony, a sprawa
przekazana w zaskarżonej części do ponownego rozpoznania. W ponownym
postępowaniu Sąd Rejonowy powinien – biorąc pod uwagę wskazane uchybienia –
poczynić ustalenia faktyczne co do istnienia szkody w czasie orzekania, a także
mieć na względzie treść art. 415 § 5 zd. drugie k.p.k. W wypadku nałożenia
obowiązku naprawienia szkody w stosunku do dwóch oskarżonych (pkt XX
uchylonego wyroku) należy uwzględnić, że popełnienie przestępstwa w formie
11
współsprawstwa zobowiązuje do określenia zakresu obowiązku jej naprawienia. W
orzecznictwie Sądu Najwyższego wskazuje się, że powinno to nastąpić w postaci
solidarnego zobowiązania współsprawców do naprawienia wyrządzonej
przestępstwem szkody. Nie można też wykluczyć sytuacji, w których bardziej
uzasadnione będzie orzeczenie środka karnego przewidzianego w art. 46 § 1 k.k.,
np. w częściach równych lub pro rata parte (por uchwałę SN z 13 grudnia 2000 r. I
KZP 40/00, OSNKW 2001, nr 1-2, poz. 2).
Z tych wszystkich względów Sąd Najwyższy orzekł, jak powyżej.