Uchwalenie: Ustawa z dnia 16 października 1992 r. o orderach i odznaczeniach
Wejscie w życie: 23 grudnia 1992
Ostatnia Zmiana: 12 czerwca 2019
Ustawa o orderach i odznaczeniach
Art. 11. 1. Ustanowiony w roku 1792, a zatwierdzony Konstytucją Sejmu
Rzeczypospolitej z dnia 23 listopada 1793 r. i przywrócony przez Sejm
Rzeczypospolitej Polskiej ustawą z dnia 1 sierpnia 1919 r. Order Wojenny Virtuti Militari jest nagrodą za wybitne czyny wojenne połączone z wyjątkową ofiarnością i odwagą.
2. Order Wojenny Virtuti Militari dzieli się na pięć klas:
klasa I – Krzyż Wielki Orderu Wojennego Virtuti Militari,
klasa II – Krzyż Komandorski Orderu Wojennego Virtuti Militari,
klasa III – Krzyż Kawalerski Orderu Wojennego Virtuti Militari,
klasa IV – Krzyż Złoty Orderu Wojennego Virtuti Militari,
klasa V – Krzyż Srebrny Orderu Wojennego Virtuti Militari.
3. Order Wojenny Virtuti Militari może być nadany:
1) Krzyż Wielki Orderu Wojennego Virtuti Militari – Naczelnemu Dowódcy Sił
Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej za zwycięską wojnę lub dowódcy armii
albo wyższemu dowódcy za całokształt działalności w czasie wojny;
2) Krzyż Komandorski Orderu Wojennego Virtuti Militari – dowódcy armii lub
innemu wyższemu dowódcy za śmiałe i pełne inicjatywy prowadzenie
operacji wojennej, mającej duże znaczenie dla przebiegu wojny;
3) Krzyż Kawalerski Orderu Wojennego Virtuti Militari – dowódcy jednostki
bojowej za nadzwyczajne czyny bojowe lub wybitną inicjatywę, połączoną
z umiejętnym i skutecznym dowodzeniem, a wyjątkowo oficerowi sztabu za
współpracę z dowódcą, jeżeli współpraca ta w sposób wybitny przyczyniła się
do zwycięstwa w bitwie;
4) Krzyż Złoty Orderu Wojennego Virtuti Militari – oficerowi za umiejętne
i skuteczne dowodzenie jednostką bojową lub za inny czyn zapewniający
sukces bojowy; podoficerowi lub żołnierzowi posiadającemu już Krzyż
Srebrny za czyn wybitnego męstwa, połączony z narażeniem życia;
5) Krzyż Srebrny Orderu Wojennego Virtuti Militari – dowódcy lub żołnierzowi
za śmiały czyn bojowy lub osobiste męstwo, a także osobom cywilnym za
okazanie niezwykłego męstwa.
4. Krzyż Srebrny Orderu Wojennego Virtuti Militari może być nadany
formacji walczącej lub miejscowości.
Art. 12. 1. Ustanowiony przez Sejm Rzeczypospolitej Polskiej ustawą z dnia
4 lutego 1921 r. Order Odrodzenia Polski jest nagrodą za wybitne zasługi położone
w służbie Państwu i społeczeństwu.
2. Order Odrodzenia Polski dzieli się na pięć klas:
klasa I – Krzyż Wielki Orderu Odrodzenia Polski,
klasa II – Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski,
klasa III – Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski,
klasa IV – Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski,
klasa V – Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski.
3. Order Odrodzenia Polski jest nadawany osobom, które zasłużyły się Polsce
zwłaszcza poprzez:
1) wybitne osiągnięcia w podejmowanej z pożytkiem dla kraju działalności
państwowej i publicznej;
2) szczególne zasługi dla umacniania suwerenności i obronności kraju;
3) szczególne zasługi dla rozwoju gospodarki narodowej, służby publicznej oraz
wybitną twórczość naukową, literacką i artystyczną;
4) wybitne zasługi dla rozwoju współpracy Rzeczypospolitej Polskiej z innymi
państwami i narodami.

Art. 12a. 1. Order Krzyża Wojskowego jest nagrodą za wybitne czyny
bojowe połączone z wyjątkową ofiarnością i odwagą w czasie działań bojowych
przeciwko aktom terroryzmu w kraju lub podczas użycia Sił Zbrojnych
Rzeczypospolitej Polskiej poza granicami państwa w czasie pokoju.
2. Order Krzyża Wojskowego dzieli się na trzy klasy:
klasa I – Krzyż Wielki Orderu Krzyża Wojskowego,
klasa II – Krzyż Komandorski Orderu Krzyża Wojskowego,
klasa III – Krzyż Kawalerski Orderu Krzyża Wojskowego.
3. Order Krzyża Wojskowego może być nadany:
1) Krzyż Wielki Orderu Krzyża Wojskowego – dowódcy jednostki bojowej za
nadzwyczajne czyny bojowe lub wybitną inicjatywę, połączoną z umiejętnym
i skutecznym dowodzeniem operacją lub akcją bojową;
2) Krzyż Komandorski Orderu Krzyża Wojskowego – dowódcy jednostki
bojowej lub oficerowi za umiejętne i skuteczne dowodzenie jednostką bojową
lub za inny czyn zapewniający sukces operacji lub akcji bojowej, wyjątkowo
oficerowi sztabu za współpracę z dowódcą, jeżeli współpraca ta w sposób
wybitny przyczyniła się do sukcesu operacji lub akcji bojowej, podoficerowi
lub szeregowemu posiadającemu już Krzyż Kawalerski za czyn wybitnego
męstwa połączony z narażeniem życia;
3) Krzyż Kawalerski Orderu Krzyża Wojskowego – dowódcy lub innemu
żołnierzowi za śmiały czyn bojowy lub osobiste męstwo w czasie akcji
bojowej, a także osobom cywilnym za okazanie niezwykłego męstwa.
4. Krzyż Kawalerski Orderu Krzyża Wojskowego może być nadany formacji walczącej.
5. Żołnierze formacji walczącej odznaczonej Krzyżem Kawalerskim Orderu
Krzyża Wojskowego mają prawo do noszenia sznura orderowego Orderu Krzyża Wojskowego.

Art. 12b. 1. Order Krzyża Niepodległości, będący kontynuacją
ustanowionego rozporządzeniem Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia
29 października 1930 r. Krzyża Niepodległości, jest nagrodą dla osób, które
w latach 19391956 jako ochotnicy lub podejmując się służby ponad wymaganą od
nich miarę położyły zasługi w obronie niepodległości Państwa Polskiego.
2. Order Krzyża Niepodległości dzieli się na dwie klasy:
klasa I – Krzyż z Mieczami Orderu Krzyża Niepodległości,
klasa II – Krzyż Orderu Krzyża Niepodległości.
3. Order Krzyża Niepodległości może być nadany:
1) Krzyż z Mieczami Orderu Krzyża Niepodległości – osobom, które walczyły
z bronią w ręku o niepodległość i suwerenność Ojczyzny z niezwykłym
poświęceniem lub walką tą kierowały;
2) Krzyż Orderu Krzyża Niepodległości – osobom, które przez znaczący okres
czasu lub w sytuacji skrajnego zagrożenia broniły niepodległości
i suwerenności Ojczyzny, walczyły o jej odzyskanie lub podtrzymywały
funkcjonowanie instytucji i tradycji Rzeczypospolitej Polskiej.
Art. 15. 1. Ustanowiony przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej
dekretem z dnia 19 października 1942 r. Krzyż Zasługi z Mieczami jest
odznaczeniem wojennym i stanowi nagrodę za czyny męstwa i odwagi dokonane
w czasie wojny niebezpośrednio w walce z nieprzyjacielem, a także położone
w czasie wojny zasługi względem Państwa lub jego obywateli w warunkach
szczególnie niebezpiecznych.
2. Krzyż Zasługi z Mieczami dzieli się na trzy stopnie:
I stopień – Złoty Krzyż Zasługi z Mieczami,
II stopień – Srebrny Krzyż Zasługi z Mieczami,
III stopień – Brązowy Krzyż Zasługi z Mieczami.
3. Krzyż Zasługi z Mieczami może być nadany tej samej osobie w każdym
stopniu dwukrotnie.

Art. 15a. 1. Krzyż Wolności i Solidarności jest odznaczeniem o charakterze
pamiątkowym, będącym nagrodą dla działaczy opozycji wobec dyktatury
komunistycznej, którzy w okresie od 1 stycznia 1956 r. do 4 czerwca 1989 r., z
wyłączeniem okresu od 31 sierpnia 1980 r. do 12 grudnia 1981 r., na terytorium
Polski co najmniej przez 12 miesięcy:
1) byli aktywnymi członkami nielegalnych organizacji, które stawiały sobie za
cel odzyskanie przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowanie
praw człowieka w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, lub
2) prowadzili zagrożoną odpowiedzialnością karną lub represjami działalność na
rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub
respektowania praw człowieka w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.
2. Krzyż Wolności i Solidarności nadaje się również osobom, które w okresie
od 1 stycznia 1956 r. do 4 czerwca 1989 r. na terytorium Polski ze względu na
prowadzoną działalność mającą na celu odzyskanie przez Polskę niepodległości
i suwerenności lub respektowanie praw człowieka w Polskiej Rzeczypospolitej
Ludowej lub też ze względu na świadome uczestnictwo w działaniach
i manifestacjach mających taki cel:
1) zostały zabite;
2) doznały ciężkiego uszczerbku na zdrowiu;
3) przez łączny okres co najmniej 30 dni były więzione, aresztowane,
internowane lub w inny sposób pozbawione wolności;
4) zostały powołane na ćwiczenia wojskowe lub do odbycia zasadniczej służby
wojskowej;
5) były pozbawione prawa lub możliwości wykonywania zawodu lub podjęcia
pracy przez okres co najmniej 6 miesięcy;
6) zostały wydalone z wyższej uczelni lub szkoły na okres co najmniej
6 miesięcy.
3. Nie mają prawa do otrzymania Krzyża Wolności i Solidarności osoby:
1) które były pracownikami, funkcjonariuszami, żołnierzami organów
bezpieczeństwa państwa określonych w art. 5 ustawy z dnia 18 grudnia
1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni
przeciwko Narodowi Polskiemu (Dz. U. z 2019 r. poz. 1882), chyba że
przedłożą dowody, że przed 4 czerwca 1989 r., bez wiedzy przełożonych
czynnie wspierały osoby lub organizacje działające na rzecz odzyskania przez
Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania praw człowieka
w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, albo
2) co do których w archiwum Instytutu Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania
Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu zachowały się dokumenty
wytworzone przez nie lub przy ich udziale, w ramach czynności
wykonywanych przez nie w charakterze tajnego informatora lub pomocnika
przy operacyjnym zdobywaniu informacji przez organy, o których mowa
w pkt 1.
3a. Przez dokumenty wytworzone przy udziale osób, o których mowa w ust.
3 pkt 2, przy operacyjnym zdobywaniu informacji przez organy bezpieczeństwa
państwa rozumie się także pomoce ewidencyjne, takie jak dzienniki rejestracyjne,
inwentarze archiwalne, karty ewidencyjne i Zintegrowany System Kartotek
Operacyjnych organów bezpieczeństwa państwa, jeżeli potwierdzają fakt rejestracji
ich w charakterze tajnych informatorów lub pomocników organów bezpieczeństwa państwa.
4. Przepisu art. 32 nie stosuje się.

Art. 15b. 1. Medal Virtus et Fraternitas jest nagrodą dla osób zasłużonych w
niesieniu pomocy lub pielęgnowaniu pamięci o osobach narodowości polskiej lub
obywatelach polskich innych narodowości będących ofiarami zbrodni sowieckich,
nazistowskich zbrodni niemieckich, zbrodni z pobudek nacjonalistycznych lub
innych przestępstw stanowiących zbrodnie przeciwko pokojowi, ludzkości lub
zbrodnie wojenne, w okresie od dnia 8 listopada 1917 r. do dnia 31 lipca 1990 r.
2. Nie mają prawa do otrzymania Medalu Virtus et Fraternitas osoby, które
uczestniczyły w zbrodniach określonych w ust. 1.
Art. 17. 1. Ustanowiony przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej
rozporządzeniem z dnia 7 marca 1928 r. Krzyż Zasługi Za Dzielność nadaje się
policjantom, funkcjonariuszom Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji
Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego,
Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Służby Ochrony Państwa, Straży
Granicznej, Straży Marszałkowskiej, Służby Celno-Skarbowej, Straży Pożarnej
oraz żołnierzom za czyny spełnione w specjalnie ciężkich warunkach,
z wykazaniem wyjątkowej odwagi, z narażeniem życia lub zdrowia, w obronie
prawa, nietykalności granic państwowych oraz życia, mienia i bezpieczeństwa
obywateli.
2. Krzyż Zasługi za Dzielność może być nadany tej samej osobie
wielokrotnie.
3. Krzyż Zasługi za Dzielność może być wyjątkowo nadawany także innym
osobom niewymienionym w ust. 1.

Art. 17a. 1. Nagrodą za zasługi podczas działań bojowych przeciwko aktom
terroru w kraju lub podczas użycia Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej poza
granicami państwa w czasie pokoju są odznaczenia wojskowe:
1) Wojskowy Krzyż Zasługi z Mieczami;
2) Morski Krzyż Zasługi z Mieczami;
3) Lotniczy Krzyż Zasługi z Mieczami.
2. Wojskowy Krzyż Zasługi z Mieczami może być nadany żołnierzowi Wojsk
Lądowych, a wyjątkowo żołnierzowi innego rodzaju Sił Zbrojnych
Rzeczypospolitej Polskiej, za sumienną służbę w czasie działań bojowych
przeciwko aktom terroru w kraju lub podczas użycia Sił Zbrojnych poza granicami
państwa w czasie pokoju w warunkach szczególnie niebezpiecznych,
niebezpośrednio w styczności z przeciwnikiem.
3. Morski Krzyż Zasługi z Mieczami może być nadany żołnierzowi
Marynarki Wojennej, a wyjątkowo żołnierzowi innego rodzaju Sił Zbrojnych
Rzeczypospolitej Polskiej, za rzetelną i sumienną służbę w czasie działań
bojowych przeciwko aktom terroru w kraju lub podczas użycia Sił Zbrojnych poza
granicami państwa w czasie pokoju w warunkach szczególnie niebezpiecznych,
niebezpośrednio w styczności z przeciwnikiem.
4. Lotniczy Krzyż Zasługi z Mieczami może być nadany żołnierzowi Sił
Powietrznych, a wyjątkowo żołnierzowi innego rodzaju Sił Zbrojnych za rzetelną
i sumienną służbę w czasie działań bojowych przeciwko aktom terroru w kraju lub
podczas użycia Sił Zbrojnych poza granicami państwa w czasie pokoju
w warunkach szczególnie niebezpiecznych, niebezpośrednio w styczności
z przeciwnikiem.
5. Krzyże, o których mowa w ust. 1, mogą być nadane tej samej osobie
dwukrotnie.

Art. 17b. 1. Nagrodą za zasługi w służbie w Siłach Zbrojnych
Rzeczypospolitej Polskiej są odznaczenia wojskowe:
1) Wojskowy Krzyż Zasługi;
2) Morski Krzyż Zasługi;
3) Lotniczy Krzyż Zasługi.
2. Wojskowy Krzyż Zasługi może być nadany żołnierzowi Wojsk Lądowych,
a wyjątkowo żołnierzowi innego rodzaju Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej,
za dokonany w czasie służby czyn przynoszący szczególną korzyść Wojskom
Lądowym, a wykraczający poza zwykły obowiązek.
3. Morski Krzyż Zasługi może być nadany żołnierzowi Marynarki Wojennej,
a wyjątkowo żołnierzowi innego rodzaju Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej, za dokonany w czasie służby czyn przynoszący szczególną korzyść Marynarce Wojennej, a wykraczający poza zwykły obowiązek.
4. Lotniczy Krzyż Zasługi może być nadany żołnierzowi Sił Powietrznych,
a wyjątkowo żołnierzowi innego rodzaju Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej,
za dokonany w czasie służby czyn przynoszący szczególną korzyść Siłom
Powietrznym, a wykraczający poza zwykły obowiązek.
5. Krzyże, o których mowa w ust. 1, mogą być nadane tej samej osobie dwukrotnie.
6. Do Krzyży, o których mowa w ust. 1, nie ma zastosowania art. 6 ust. 2.
Art. 19. Ustanowiony ustawą z dnia 17 lutego 1960 r. Medal za Długoletnie
Pożycie Małżeńskie stanowi nagrodę dla osób, które przeżyły 50 lat w jednym
związku małżeńskim.

Art. 19a. 1. Nagrodą za nienaganną służbę w polskich kontyngentach
wojskowych poza granicami państwa lub w rejonie prowadzenia operacji
wojskowej są odznaczenia wojskowe o charakterze pamiątkowym mające
w nazwie wyraz „Gwiazda” i nazwę państwa lub nazwę geograficzną terenu
działania kontyngentu albo prowadzenia operacji wojskowej, bądź określenia
sposobu działania kontyngentu.
2. Odznaczenia, o których mowa w ust. 1, nadaje się:
1) żołnierzom, a także policjantom, funkcjonariuszom Agencji Bezpieczeństwa
Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego
i Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego,
Straży Granicznej i Państwowej Straży Pożarnej oraz osobom cywilnym, co
najmniej za jeden dzień nienagannej służby rozpoczętej w ramach
kontyngentu lub operacji wojskowej;
2) żołnierzom pełniącym służbę poza polskimi kontyngentami wojskowymi
w międzynarodowych strukturach wojskowych i wykonującym zadania
w rejonie działania kontyngentu lub w rejonie prowadzenia operacji
wojskowej, co najmniej za jeden dzień nienagannej służby rozpoczętej
w ramach tych struktur na danym terytorium;
3) członkom załóg wojskowych statków powietrznych pełniącym służbę poza
polskimi kontyngentami wojskowymi i wykonującym zadania w przestrzeni
powietrznej nad terytorium objętym działaniami polskiego kontyngentu
wojskowego lub prowadzonej operacji wojskowej, co najmniej za jeden lot.
2a. Odznaczenia, o których mowa w ust. 1, nadaje się również
funkcjonariuszom Służby Ochrony Państwa, co najmniej za jeden dzień
nienagannej służby pełnionej w państwie, na terytorium którego działa polski
kontyngent wojskowy lub prowadzona jest operacja wojskowa z udziałem
żołnierzy Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej, w związku z działalnością tego
kontyngentu lub prowadzenia tej operacji.
3. Odznaczeń, o których mowa w ust. 1, nie nadaje się członkom wizyt,
inspekcji i kontroli.
4. Odznaczenia wymienione w ust. 1 mogą być nadane obywatelom innych
państw współdziałającym z polskimi kontyngentami wojskowymi lub
współdziałającym w operacji wojskowej.
5. Prezydent, w drodze rozporządzenia, określa nazwę „Gwiazdy” właściwą
dla danego polskiego kontyngentu wojskowego lub operacji wojskowej, wstążkę,
która uwzględnia w swojej kolorystyce barwy flagi właściwe dla terenu działania
kontyngentu lub prowadzenia operacji wojskowej, okucie na wstążkę oraz wzór
rysunkowy odznaki.
6. Prezydent określi, w drodze rozporządzenia, nazwę „Gwiazdy” właściwą
dla sposobu działania kontyngentu, wstążkę, która uwzględnia w swojej kolorystyce barwy przyjęte dla kontyngentu, okucie na wstążkę oraz wzór rysunkowy odznaki – kierując się koniecznością jednolitego określenia nazwy,
wstążki, okucia oraz wzoru rysunkowego dla poszczególnych odznaczeń.
Art. 31. 1. Wnioski o nadanie orderów i odznaczeń wojennych i wojskowych
przedstawia Prezydentowi Minister Obrony Narodowej, z zastrzeżeniem ust. 2 i 3.
2. Wnioski o nadanie Krzyża Wojskowego oraz odznaczeń wojskowych
o charakterze pamiątkowym mających w nazwie wyraz „Gwiazda” przedstawia Prezydentowi Minister Obrony Narodowej albo minister właściwy do spraw wewnętrznych.
3. Wnioski o nadanie Krzyża Zasługi za Dzielność przedstawia Prezydentowi
minister właściwy do spraw wewnętrznych albo Minister Obrony Narodowej.
4. Wnioski o nadanie Medalu za Długoletnie Pożycie Małżeńskie
przedstawiają Prezydentowi wojewodowie.
5. Wniosek o nadanie orderu lub odznaczenia osobie nieposiadającej
obywatelstwa polskiego lub zamieszkałej stale za granicą przedstawia
Prezydentowi minister właściwy do spraw zagranicznych.
6. Wnioski o nadanie Krzyża Wolności i Solidarności przedstawia
Prezydentowi Prezes Instytutu Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni
przeciwko Narodowi Polskiemu, a w przypadku osób nieposiadających
obywatelstwa polskiego lub zamieszkałych stale za granicą – Prezes Instytutu
Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu
w porozumieniu z ministrem właściwym do spraw zagranicznych.
7. Wnioski o nadanie Medalu Virtus et Fraternitas przedstawia Prezydentowi
Dyrektor Instytutu Solidarności i Męstwa imienia Witolda Pileckiego po uzyskaniu
pozytywnej opinii Rady Pamięci, o której mowa w art. 5 pkt 2 ustawy z dnia
9 listopada 2017 r. o Instytucie Solidarności i Męstwa imienia Witolda Pileckiego
(Dz. U. z 2019 r. poz. 213), a w przypadku osób nieposiadających obywatelstwa
polskiego lub zamieszkałych stale za granicą – Dyrektor Instytutu Solidarności
i Męstwa imienia Witolda Pileckiego po uzyskaniu pozytywnej opinii Rady
Pamięci, o której mowa w art. 5 pkt 2 ustawy z dnia 9 listopada 2017 r. o Instytucie
Solidarności i Męstwa imienia Witolda Pileckiego, oraz po zasięgnięciu opinii
ministra właściwego do spraw zagranicznych.

Art. 31a. Wniosek o nadanie orderu lub odznaczenia powinien zawierać
informację o karalności osoby, której dotyczy.