Uchwalenie: Ustawa z dnia 17 maja 1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania
Wejscie w życie: 23 maja 1989
Ostatnia Zmiana: 15 lipca 2016
Ustawa o gwarancjach wolności sumienia i wyznania
Art. 13. 1. Majątek i przychody kościołów i innych związków wyznaniowych
podlegają ogólnie obowiązującym przepisom podatkowym, z wyjątkami określonymi
w odrębnych ustawach.
2. Osoby prawne kościołów i innych związków wyznaniowych są zwolnione od
opodatkowania z tytułu przychodów ze swojej działalności niegospodarczej. W tym
zakresie osoby te nie mają obowiązku prowadzenia dokumentacji wymaganej przez
przepisy podatkowe.
3. (uchylony)
4. (uchylony)
5. Dochody z działalności gospodarczej osób prawnych kościołów i innych
związków wyznaniowych oraz spółek, których udziałowcami są wyłącznie te osoby,
są zwolnione od opodatkowania w części, w jakiej zostały przeznaczone w roku
podatkowym lub w roku po nim następującym na cele kultowe, oświatowowychowawcze, naukowe, kulturalne, działalność charytatywno-opiekuńczą, punkty
katechetyczne, konserwację zabytków oraz na inwestycje sakralne i inwestycje
kościelne, których przedmiotem są punkty katechetyczne i zakłady charytatywnoopiekuńcze, jak również remonty tych obiektów.
6. Osoby prawne kościołów i innych związków wyznaniowych są zwolnione od
opodatkowania i od świadczeń na fundusz gminny i fundusz miejski, od
nieruchomości lub ich części, stanowiących własność tych osób lub używanych przez
nie na podstawie innego tytułu prawnego na cele niemieszkalne, z wyjątkiem części
zajmowanej na wykonywanie działalności gospodarczej.
7. Zwalnia się z należności celnych przywozowych towary przeznaczone na cele
charytatywno-opiekuńcze i oświatowo-wychowawcze oraz towary o charakterze
kulturalnym przeznaczone na cele kultu, przywożone dla osób prawnych kościołów i
innych związków wyznaniowych, w granicach i na warunkach określonych w
rozporządzeniu Rady (WE) nr 1186/2009 z dnia 16 listopada 2009 r. ustanawiającym
wspólnotowy system zwolnień celnych (Dz. Urz. UE L 342 z 10.12.2009, str. 23).
Art. 14. 1. Jeżeli odrębna ustawa lub ratyfikowana umowa międzynarodowa nie
stanowią inaczej, kościół lub inny związek wyznaniowy powiadamia ministra
właściwego do spraw wyznań religijnych i wojewodę właściwego ze względu na
siedzibę jednostki organizacyjnej kościoła lub innego związku wyznaniowego o
utworzeniu, zmianie nazwy, siedziby, granic lub połączeniu, podziale i zniesieniu
diecezji (okręgów i porównywalnych jednostek organizacyjnych) oraz parafii
(zborów, gmin i porównywalnych jednostek organizacyjnych).
2. Jeżeli odrębna ustawa lub ratyfikowana umowa międzynarodowa nie stanowią
inaczej, kościół lub inny związek wyznaniowy powiadamia w terminie 30 dni ministra
właściwego do spraw wyznań religijnych i wojewodę właściwego ze względu na
siedzibę kościoła lub innego związku wyznaniowego o zmianie siedziby oraz o
zmianie osób wchodzących do kierowniczych organów wykonawczych, podając ich
imiona i nazwiska, obywatelstwo i miejsce zamieszkania.
3. Przepis ust. 2 stosuje się odpowiednio do jednostek organizacyjnych, o których
mowa w ust. 1.
4. Jeżeli odrębna ustawa lub ratyfikowana umowa międzynarodowa nie stanowią
inaczej, przed objęciem stanowisk, o których mowa w ust. 2 i 3, przez cudzoziemca,
władze kościoła lub innego związku wyznaniowego powinny się upewnić, czy
minister właściwy do spraw wyznań religijnych nie wyraża wobec tego zastrzeżeń.
Niezgłoszenie zastrzeżeń w terminie 60 dni od daty powiadomienia uważa się za
wyrażenie zgody.
Art. 19. 1. Kościoły i inne związki wyznaniowe korzystają na zasadach
równouprawnienia ze swobody pełnienia funkcji religijnych.
2. Wypełniając funkcje religijne kościoły i inne związki wyznaniowe mogą w
szczególności:
1) określać doktrynę religijną, dogmaty i zasady wiary oraz liturgię;
2) organizować i publicznie sprawować kult;
3) udzielać posług religijnych, w tym osobom, o których mowa w art. 4, oraz
organizować obrzędy i zgromadzenia religijne;
4) rządzić się w swoich sprawach własnym prawem, swobodnie wykonywać władzę
duchowną oraz zarządzać swoimi sprawami;
5) ustanawiać, kształcić i zatrudniać duchownych;
6) realizować inwestycje sakralne i inne inwestycje kościelne;
7) nabywać, posiadać i zbywać majątek ruchomy i nieruchomy oraz zarządzać nim;
8) zbierać składki i otrzymywać darowizny, spadki i inne świadczenia od osób
fizycznych i prawnych;
9) wytwarzać i nabywać przedmioty i artykuły potrzebne do celów kultu i praktyk
religijnych oraz korzystać z nich;
10) nauczać religii i głosić ją, w tym za pomocą prasy, książek i innych druków oraz
filmów i środków audiowizualnych;
11) korzystać ze środków masowego przekazywania;
12) prowadzić działalność oświatowo-wychowawczą;
13) tworzyć i prowadzić zakony oraz diakonaty;
14) tworzyć organizacje mające na celu działalność na rzecz formacji religijnej, kultu
publicznego oraz przeciwdziałania patologiom społecznym i ich skutkom;
15) prowadzić działalność charytatywno-opiekuńczą;
16) (uchylony)
17) powoływać krajowe organizacje międzykościelne;
18) należeć do międzynarodowych organizacji wyznaniowych i
międzywyznaniowych oraz utrzymywać kontakty zagraniczne w sprawach
związanych z realizacją swoich funkcji.
3. Za wypełnianie funkcji religijnych, o których mowa w ust. 1, nie uznaje się
oddziaływania poprzez badania i eksperymenty psychologiczne.

Art. 19a. 1. Kościoły i inne związki wyznaniowe mają prawo posiadania,
zarządzania oraz zakładania i poszerzania cmentarzy grzebalnych.
2. Przepis ust. 1 nie narusza przepisów dotyczących cmentarzy i chowania
zmarłych.
Art. 32. 1. Wniosek, o którym mowa w art. 30, powinien zawierać:
1) listę, o której mowa w art. 31 ust. 2;
2) informację o dotychczasowych formach życia religijnego i metodach działania
kościoła lub innego związku wyznaniowego na terytorium Rzeczypospolitej
Polskiej;
3) informację o podstawowych celach, źródłach i zasadach doktrynalnych,
obrzędach religijnych;
4) adres siedziby kościoła lub innego związku wyznaniowego oraz dane osób
wchodzących do kierowniczych organów wykonawczych:
a) imiona i nazwisko,
b) datę urodzenia,
c) adres zamieszkania,
d) nazwę, serię i numer dokumentu tożsamości,
e) nr PESEL;
5) statut.
1a. W przypadku wybrania komitetu założycielskiego, o którym mowa w art. 31
ust. 3, wniosek o wpis do rejestru powinien zawierać także podpisany przez
wnioskodawców protokół z wyboru tego komitetu określający datę i miejsce wyborów
oraz następujące dane osób wchodzących w jego skład:
1) imiona i nazwisko;
2) datę urodzenia;
3) adres zamieszkania;
4) rodzaj, serię i numer dokumentu tożsamości;
5) nr PESEL.
2. Statut powinien określać w szczególności:
1) nazwę kościoła lub innego związku wyznaniowego różną od nazw innych
organizacji;
2) teren działania i siedzibę władz;
3) cele działalności oraz formy i zasady ich realizacji;
4) organy, sposób ich powoływania i odwoływania, zakres kompetencji oraz tryb
podejmowania decyzji;
5) źródła finansowania;
6) tryb dokonywania zmian statutu;
7) sposób reprezentowania na zewnątrz oraz zaciągania zobowiązań majątkowych;
8) sposób nabywania i utraty członkostwa oraz prawa i obowiązki członków;
9) sposób powoływania, odwoływania oraz kompetencje osób duchownych, o
których mowa w art. 12 ust. 3, o ile kościół lub inny związek wyznaniowy
przewiduje tworzenie takich stanowisk;
10) sposób rozwiązania kościoła lub innego związku wyznaniowego i przeznaczenie
pozostałego majątku.
3. Jeżeli kościół lub inny związek wyznaniowy przewiduje tworzenie jednostek
organizacyjnych mających osobowość prawną, statut powinien określać ich nazwy,
teren działania, siedziby, zakres uprawnień, zasady tworzenia, znoszenia
i przekształcania tych jednostek, ich organy, zakres kompetencji, tryb podejmowania
decyzji, sposób powoływania i odwoływania tych organów, sposób reprezentowania
na zewnątrz oraz zaciągania zobowiązań majątkowych, a także przeznaczenie majątku
pozostałego po zakończeniu likwidacji osoby prawnej kościoła lub innego związku
wyznaniowego.
4. Jeżeli kościół lub inny związek wyznaniowy stanowi część organizacji o
zasięgu międzynarodowym, w statucie powinny być określone zakres i formy
wzajemnych stosunków.
5. Jeżeli kościół lub inny związek wyznaniowy przewiduje tworzenie jednostek
organizacyjnych bez osobowości prawnej, w statucie powinny być określone nazwy,
zasady tworzenia, znoszenia i przekształcania tych jednostek.
Art. 36. 1. Wykreśleniu z rejestru podlega:
1) kościół lub inny związek wyznaniowy, którego sytuacja prawna i majątkowa
została uregulowana w odrębnej ustawie;
2) kościół lub inny związek wyznaniowy, który zawiadomił organ rejestrowy o
zaprzestaniu swojej działalności;
3) kościół lub inny związek wyznaniowy, który utracił cechy warunkujące
uzyskanie wpisu do rejestru; dotyczy to w szczególności kościoła lub innego
związku wyznaniowego, który w ciągu 3 lat nie odpowiedział na żądanie organu
rejestrowego i nie zaktualizował wpisów do rejestru w zakresie określonym w
art. 32 ust. 1 pkt 4.
2. Wykreślenie z rejestru następuje na podstawie decyzji organu rejestrowego.
3. W przypadkach, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3 oraz art. 36a ust. 2,
wykreślenie z rejestru następuje po przeprowadzeniu likwidacji.
4. W przypadku, o którym mowa w ust. 1 pkt 2, likwidatorami są członkowie
organu kościoła lub innego związku wyznaniowego uprawnionego do
reprezentowania na zewnątrz i zaciągania zobowiązań majątkowych, jeżeli statut lub,
w razie braku odpowiednich postanowień statutu, decyzja właściwego organu kościoła
lub innego związku wyznaniowego nie stanowi inaczej.
5. Organ rejestrowy, w drodze decyzji, zarządza likwidację i wyznacza
likwidatora:
1) w przypadkach, o których mowa w ust. 1 pkt 3 i art. 36a ust. 2;
2) w razie braku możliwości ustalenia likwidatora, o którym mowa w ust. 4.
6. Przed zniesieniem osoby prawnej, o której mowa w art. 32 ust. 3, kościół lub
inny związek wyznaniowy zarządza jej likwidację i wyznacza likwidatora informując
o tym organ rejestrowy oraz określa przeznaczenie majątku pozostałego po
zakończeniu likwidacji.
7. Do obowiązków likwidatora stosuje się odpowiednio art. 37 ustawy z dnia 7
kwietnia 1989 r. – Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. z 2017 r. poz. 210).
8. Jeżeli statut kościoła lub innego związku wyznaniowego nie stanowi inaczej,
majątek pozostały po zakończeniu postępowania likwidacyjnego kościoła lub innego
związku wyznaniowego albo osób prawnych, o których mowa w art. 32 ust. 3, może
być przeznaczony wyłącznie na cele charytatywno-opiekuńcze w drodze decyzji
organu rejestrowego.

Art. 36a. 1. Organ rejestrowy lub prokurator może wystąpić do sądu
okręgowego o stwierdzenie niezgodności działania kościoła lub innego związku
wyznaniowego z przepisami prawa, o których mowa w art. 27 ust. 1, lub ze statutem,
o którym mowa w art. 32.
2. W razie stwierdzenia prawomocnym wyrokiem sądu, że działalność kościoła
lub innego związku wyznaniowego rażąco narusza prawo lub postanowienia statutu,
organ rejestrowy wykreśli z rejestru ten kościół lub inny związek wyznaniowy.
Art. 38. Przepisy niniejszego działu stosuje się odpowiednio do krajowych
organizacji międzykościelnych, jeżeli mają one mieć osobowość prawną. Do
utworzenia takiej organizacji jest wymagana deklaracja podpisana przez władze co
najmniej dwóch działających w Rzeczypospolitej Polskiej kościołów i innych
związków wyznaniowych.

Art. 38a. 1. Tworzy się Międzykościelną Komisję Regulacyjną, zwaną dalej
„Komisją”, w celu ostatecznego uregulowania spraw majątkowych między Państwem
a kościołami i ich osobami prawnymi, które zgłosiły roszczenia w trybie i na zasadach
określonych w:
1) art. 2426 ustawy z dnia 13 maja 1994 r. o stosunku Państwa do Kościoła
Ewangelicko-Reformowanego w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2015 r.
poz. 483);
2) art. 37 ustawy z dnia 30 czerwca 1995 r. o stosunku Państwa do Kościoła
Ewangelicko-Metodystycznego w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2014 r.
poz. 1712);
3) art. 4042 ustawy z dnia 30 czerwca 1995 r. o stosunku Państwa do Kościoła
Chrześcijan Baptystów w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2015 r. poz. 169);
4) art. 35 ustawy z dnia 30 czerwca 1995 r. o stosunku Państwa do Kościoła
Adwentystów Dnia Siódmego w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2014 r. poz.
1889).
2. Roszczenia majątkowe wobec Państwa mogą również zgłaszać do Komisji w
terminie do dnia 31 grudnia 1998 r. kościoły i inne związki wyznaniowe,
niewymienione w ust. 1, a także krajowe organizacje międzykościelne, jeżeli wskażą
we wniosku, że na rzecz Skarbu Państwa przejęto własność nieruchomości lub ich
części będących uprzednio własnością tych kościołów i związków wyznaniowych oraz
krajowych organizacji międzykościelnych.
3. Do oceny dopuszczalności postępowania regulacyjnego w sprawach, o
których mowa w ust. 2, mają odpowiednie zastosowanie przepisy ustaw wskazanych
w ust. 1 pkt 14.
4. Jeżeli przywrócenie kościelnej osobie prawnej własności nieruchomości nie
jest możliwe z uwagi na trudne do przezwyciężenia przeszkody, przyznaje się jej
nieruchomość zamienną, a jeżeli nie jest to możliwe, osobie tej przyznaje się
odszkodowanie ustalone według przepisów o wywłaszczeniu nieruchomości.
5. Rada Ministrów określi, w drodze rozporządzenia, z mienia których
państwowych jednostek organizacyjnych lub gmin może być wyłączona
nieruchomość zamienna lub na którą państwową jednostkę organizacyjną może być
nałożony obowiązek zapłaty odszkodowania.

Art. 38b. 1. Przedmiotem postępowania regulacyjnego może być również
nieodpłatne przekazanie na własność nieruchomości lub ich części, które były
własnością kościelnych osób prawnych działających do 1945 r. na Ziemiach
Zachodnich i Północnych, w celu przywrócenia w nich sprawowania kultu religijnego,
działalności oświatowo-wychowawczej, charytatywno-opiekuńczej i opiekuńczowychowawczej.
2. W razie niemożności dokonania regulacji, o której mowa w ust. 1,
postępowanie ulega umorzeniu.

Art. 38c. Majątek nieruchomy, przekazany na własność gminie w trybie ustawy
z dnia 10 maja 1990 r. – Przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnym
i ustawę o pracownikach samorządowych (Dz. U. poz. 191, z późn. zm.), podlega
postępowaniu, o którym mowa w art. 38a i 38b.

Art. 38d. 1. Minister właściwy do spraw wyznań religijnych po zasięgnięciu
opinii władz kościołów, o których mowa w art. 38a ust. 1 pkt 14, określi, w drodze
rozporządzenia, liczebność Komisji, szczegółowy tryb postępowania regulacyjnego
oraz wynagrodzenie dla członków Komisji i personelu pomocniczego, uwzględniając w szczególności organizację pracy Komisji, zadania współprzewodniczących zespołów orzekających, oraz sposób prowadzenia i protokołowania rozpraw,
orzekania i nadawania klauzul wykonalności orzeczeniom i ugodom.
2. Komisja rozpatruje sprawy w zespołach orzekających, w skład których
wchodzi po dwóch członków wyznaczonych przez ministra właściwego do spraw
wyznań religijnych6)
i władze kościoła lub związku wyznaniowego, którego wniosek
dotyczy.
3. Postępowanie regulacyjne wszczyna się z chwilą złożenia wniosku w
Komisji. Zespół orzekający po otrzymaniu wniosku o wszczęcie postępowania
regulacyjnego bada, czy jest ono dopuszczalne, a wniosek niedopuszczalny odrzuca.
4. Postępowania sądowe lub administracyjne dotyczące nieruchomości, w
stosunku do których wszczęto postępowanie regulacyjne, ulegają zawieszeniu, a sądy
i organy prowadzące postępowania administracyjne przekazują ich akta do Komisji.
5. Uczestnikami postępowania regulacyjnego są, oprócz wnioskodawcy,
wszystkie zainteresowane jednostki państwowe, samorządowe i kościelne.
6. Uczestnicy postępowania regulacyjnego mogą zawrzeć ugodę przed zespołem
orzekającym. Jeżeli ugoda nie zostanie zawarta, zespół orzekający wydaje orzeczenie.
7. Regulacja nie może naruszać praw nabytych przez niepaństwowe osoby
trzecie, a w szczególności przez inne kościoły i związki wyznaniowe oraz rolników
indywidualnych.
8. Ugody zawarte przed zespołem orzekającym, jak i orzeczenia uwzględniające
wniosek, powinny określać:
1) stan prawny nieruchomości;
2) związane z tym stanem obowiązki uczestników postępowania, a w szczególności
obowiązek wydania nieruchomości w wyznaczonym terminie, jeżeli nie znajduje
się ona we władaniu wnioskodawcy;
3) w razie przyznania odszkodowania, obowiązek i termin zapłaty należnej z tego
tytułu kwoty.
9. Od orzeczenia zespołu orzekającego nie przysługuje odwołanie.

Art. 38e. 1. Ugody i orzeczenia mają moc sądowych tytułów egzekucyjnych.
2. Ugody i orzeczenia stanowią podstawę do dokonywania wpisów w księgach
wieczystych i w ewidencji gruntów.

Art. 38f. 1. Postępowanie regulacyjne jest wolne od opłat.
2. Nabycie własności nieruchomości lub ich części na podstawie ugody lub
orzeczenia jest wolne od podatków i opłat z tym związanych.

Art. 38g. 1. Jeżeli zespół orzekający nie uzgodni orzeczenia, zawiadamia o tym
pisemnie uczestników postępowania regulacyjnego.
2. Uczestnicy postępowania regulacyjnego mogą, w terminie sześciu miesięcy od
otrzymania zawiadomienia, wystąpić o podjęcie zawieszonego postępowania
sądowego lub administracyjnego, a jeżeli nie było ono wszczęte – wystąpić na drogę
sądową pod rygorem wygaśnięcia roszczenia. Przy rozpoznawaniu sprawy sąd stosuje
zasady określone w art. 38a i 38b.