Postanowienie SN z 20 grudnia 2012, sygn. III CZ 94/12
Data orzeczenia
20 grudnia 2012
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Cywilna, Wydział III
Przewodniczący
SSN Dariusz Dończyk
Tagi
Podstawa prawna
POSTANOWIENIE
Dnia 20 grudnia 2012 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Dariusz Dończyk (przewodniczący)
SSN Krzysztof Pietrzykowski
SSN Hubert Wrzeszcz (sprawozdawca)
w sprawie z powództwa J. P. i Ar. P.
przeciwko A. P.
o zniesienie służebności,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej
w dniu 20 grudnia 2012 r.,
zażalenia pozwanego na wyrok Sądu Okręgowego
z dnia 5 czerwca 2012 r.,
uchyla zaskarżony wyrok, pozostawiając Sądowi
Okręgowemu rozstrzygnięcie o kosztach postępowania
zażaleniowego.
2
Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 5 czerwca 2012 r. Sąd Okręgowy uchylił wyrok Sądu
Rejonowego z dnia 8 lipca 2011 r. oddalający powództwo o zniesienie służebności i
przekazał sprawę temu Sądowi do ponownego rozpoznania. Podstawę prawną
orzeczenia kasatoryjnego stanowi – w rozumieniu art. 386 § 4 k.p.c. –
nierozpoznanie przez Sąd pierwszej instancji istoty sprawy. Uchylenie wyroku z
tego powodu uzasadniają – zdaniem Sądu odwoławczego – błędne ustalenia
faktyczne, naruszająca art. 233 § 1 k.p.c. ocena zeznań stron i świadka oraz
wadliwie sporządzone uzasadnienie orzeczenia.
W zażaleniu pozwany zarzucił naruszenie art. 386 § 4, art. 162, art. 380, 378
§ 1 i art. 232 zdanie drugie k.p.c. oraz art. 32 ust. 1 i art. 45 ust. 1 Konstytucji
Rzeczypospolitej Polskiej. W konkluzji zażalenia wniósł o uchylenie zaskarżonego
wyroku.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 3941
§ 11
k.p.c., który wszedł w życie w dniu 3 maja 2012 r.
i ma zastosowanie do zaskarżania orzeczeń wydanych po tym dniu (art. 1 pkt 39
i art. 9 pkt 6 ustawy z dnia 16 września 2011 r. o zmianie ustawy – Kodeks
postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw, Dz. U. Nr 233, poz. 138;
dalej: „ustawa nowelizująca”), zażalenie do Sądu Najwyższego przysługuje także
w razie uchylenia przez sąd drugiej instancji wyroku sądu pierwszej instancji
i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania.
W uzasadnieniu ustawy nowelizującej wskazano, że uchylenie wyroku sądu
pierwszej instancji wraz z przekazaniem sprawy do ponownego rozpoznania jest
w praktyce nadużywane, choć obecny model postępowania zakłada, że druga
instancja stanowi instancję merytoryczną, w której sprawa powinna być rozpoznana
ex novo, a postępowanie zakończone przez wydanie rozstrzygnięcia kończącego
spór między stronami (por. także postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia
25 października 2012 r., I CZ 139/12 i z dnia 9 listopada 2012 r., IV CZ 156/12,
niepubl.).
3
Dostrzegając niefortunną stylizację art. 3941
§ 11
k.p.c. – polegającą
na użyciu wyrażenia przysłówkowego „w razie”, niewskazującego jasno jakie
orzeczenia podlegają zaskarżeniu – Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia
28 listopada 2012 r., III CZ 77/12 (niepubl.) stwierdził, że należy przyjąć,
iż przedmiotem zażalenia jest orzeczenie uchylające orzeczenie sądu pierwszej
instancji i przekazujące sprawę do ponownego rozpoznania.
Charakter tego zażalenia był przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego
w postanowieniu z dnia 7 listopada 2012 r. (niepubl.). Podejmując próbę określenia
zakresu przeprowadzanej kontroli, Sąd Najwyższy stwierdził, że jego rolą
w postępowaniu zażaleniowym – gdy przyczyną orzeczenia kasatoryjnego było
nierozpoznanie przez sąd pierwszej instancji istoty sporu – jest zbadanie, czy sąd
drugiej instancji prawidłowo pojmował przyczynę uchylenia orzeczenia i czy jego
merytoryczne stanowisko uzasadniało taką ocenę postępowania sądu pierwszej
instancji. Poza zakresem kontroli pozostaje natomiast prawidłowość stanowiska
sądu odwoławczego co do meritum. W związku z tym - w myśl stanowiska
wyrażonego w tym postanowieniu - zażalenie powinno skupiać się na zarzutach
naruszenia art. 386 § 4 k.p.c., a nie na kwestionowaniu merytorycznych podstaw
orzeczenia.
Podzielając to stanowisko i uogólniając je, Sąd Najwyższy w przytoczonym
postanowieniu z dnia 28 listopada 2012 r., III CZ 77/12 uznał, że należy przyjąć,
iż kontrola dokonywana w ramach zażalenia przewidzianego w art. 3941
§ 11
k.p.c.
powinna mieć charakter formalny, właściwy temu środkowi odwoławczemu,
skupiający się na ustanowionych w art. 386 § 4 k.p.c. przesłankach uchylenia
orzeczenia sądu pierwszej instancji, bez wkraczania w kompetencje sądu in merito.
W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że nierozpoznanie istoty
sprawy – w rozumieniu art. 386 § 4 k.p.c. – oznacza zaniechanie przez sąd
pierwszej instancji zbadania materialnej podstawy prawnej żądania pozwu albo
pominięcie merytorycznych zarzutów pozwanego. Zupełnie obojętna jest przyczyna
zaniechania sądu, może więc tkwić zarówno w pasywności sądu, jak i w błędnym -
co pokaże dopiero kontrola odwoławcza - przyjęciu przesłanki niweczącej
lub hamującej roszczenie (prekluzja, przedawnienie, potrącenie, brak legitymacji,
4
prawo zatrzymania, itp.) (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 9 stycznia 1936 r.,
C 1839/36, Zb. Orz. 1936, poz. 315 i z dnia 23 września 1998 r. II CKN 897/97,
OSNC 1999, nr 1, poz. 22, postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 15 lipca
1998 r., II CKN 838/97 i z dnia 3 lutego 2002 r. III CKN 151/98, niepubl., wyroki
Sądu Najwyższego z dnia 12 lutego 2002 r., I CKN 486/00, OSP 2003, nr 3,
poz. 36, z dnia 21 października 2005 r., III CK 161/05, niepubl. i z dnia 12 listopada
2007 r., I PK 140/07, OSNP 2009, nr 1-2, poz. 1).
Mając na względzie powyższe, należało podzielić zarzut skarżącego,
że wyrok kasatoryjny został wydany z naruszeniem art. 386 § 4 k.p.c. Stwierdzone
przez Sąd odwoławczy uchybienia nie dają bowiem podstaw do przyjęcia, że Sąd
pierwszej instancji zaniechał zbadania materialnej podstawy żądania pozwu czy
pominął merytoryczne zarzuty pozwanego. Błędne ustalenia faktyczne, naruszająca
art. 233 § 1 k.p.c. ocena zeznań stron i świadka czy wadliwe uzasadnienie nie są
równoznaczne z nierozpoznaniem istoty sprawy. Uchybienia te podlegają
naprawieniu w postępowaniu odwoławczym. Nie zachodzi także druga
z przewidzianych w art. 386 § 4 k.p.c. podstaw do uchylenia wyroku
z przekazaniem sprawy do ponownego rozpoznania. Sąd pierwszej instancji
prowadził w sprawie postępowanie dowodowe, które obejmowało zarówno dowody
osobowe, jak i dowody z dokumentów. Stwierdzoną przez Sąd drugiej instancji
potrzebę przeprowadzenia w sprawie dalszych dowodów należy zatem oceniać
jako uzupełnienie postępowania dowodowego (por. postanowienie Sądu
Najwyższego z dnia 25 października 2012 r., I CZ 145/12, niepubl.). Tymczasem
podstawa do uchylenia wyroku sądu pierwszej instancji i przekazania sprawy do
ponownego rozpoznania zachodzi jedynie wtedy, gdy wydanie wyroku wymaga
przeprowadzenia postępowania w całości.
Nie jest niezbędna szczegółowa ocena pozostałych zarzutów naruszenia
przepisów postępowania, albowiem o uwzględnieniu zażalenia przesądził trafny
zarzut wydania zaskarżonego wyroku z obrazą art. 386 § 4 k.p.c. Można zatem
poprzestać na stwierdzeniu, że pozostałe zarzuty nie tyle dotyczą przesłanek
wydania wyroku kasatoryjnego, ile wykraczającej poza zakres postępowania
zażaleniowego oceny sposobu rozpoznania apelacji.
5
Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji
postanowienia (art. 39815
§ 1 w związku z art. 3941
§ 3 k.p.c. oraz 108 § 2
w związku z art. 3941
§ 3 i 39821
k.p.c.).