Uchwała SN z 27 czerwca 2013, sygn. III CZP 31/13
Najważniejsze informacje
W skrócie
Wynik
stwierdzono zasiedzenie
Przedmiot
o zasiedzenie służebności
Typ sprawy
sprawa nieprocesowa
Etap
apelacja
Tryb
posiedzenie jawne
Role w sprawie
odwołujący
uczestnik postępowania
wnioskodawca
uczestnik
Data orzeczenia
27 czerwca 2013
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Cywilna, Wydział III
Przewodniczący
SSN Anna Owczarek
Podstawa prawna
UCHWAŁA
Dnia 27 czerwca 2013 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Anna Owczarek (przewodniczący)
SSN Krzysztof Pietrzykowski (sprawozdawca)
SSN Agnieszka Piotrowska
Protokolant Katarzyna Bartczak
w sprawie z wniosku Spółki Wodnej I."U."
przy uczestnictwie W. Z.
o zasiedzenie służebności,
po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym
w dniu 27 czerwca 2013 r.,
zagadnienia prawnego przedstawionego
przez Sąd Okręgowy w T.
postanowieniem z dnia 28 lutego 2013 r.,
"Czy spółka wodna działająca na podstawie art. 164 i nast.
ustawy z dnia 18 lipca 2001 r. - Prawo wodne (tj. Dz. U. 2012.145 ze
zm.), której zadaniem jest m.in. zapewnienie (dostarczenie) wody dla
ludności, może nabyć w drodze zasiedzenia służebność
odpowiadającą treści służebności przesyłu - na rzecz
przedsiębiorstwa?"
2
podjął uchwałę:
Spółka wodna, utworzona do wykonywania, utrzymywania
oraz eksploatacji urządzeń służących do zapewnienia wody dla
ludności (art. 164 ust. 1 ustawy z dnia 18 lipca 2001 r. - Prawo
wodne, jedn. tekst: Dz. U. z 2012 r. Nr 28, poz. 145 ze zm.), mogła
nabyć przed wejściem w życie art. 3051
- 3054
k.c. w drodze
zasiedzenia służebność gruntową odpowiadającą treścią
służebności przesyłu.
3
Uzasadnienie
Spółka Wodna I. U. z siedzibą w I. domagała się stwierdzenia, że z dniem 1
stycznia 2005 r. nabyła z mocy prawa przez zasiedzenie służebność gruntową
polegająca na prawie korzystania z części nieruchomości, oznaczonej jako działka
ewidencyjna nr 652 położona w I., w zakresie niezbędnym do korzystania z
posadowionych na tej nieruchomości urządzeń przesyłowych zgodnego z
przeznaczeniem tych urządzeń.
Sąd Rejonowy w B. postanowieniem z dnia 17 października 2012 r. oddalił
wniosek i obciążył Spółkę Wodną kosztami postępowania. Ustalił,
że nieruchomość oznaczona jako działka ewidencyjna nr 652 położona w I.
stanowi własność W. Z. Pierwsze prace związane z budową ujęcia wody na tej
działce były prowadzone na początku lat 60-tych XX wieku. Wtedy to właścicielem
działki był dziadek uczestnika – S. Z., który na mocy ustnej umowy zezwolił na
korzystanie z wody i budowę urządzeń potrzebnych do jej przesyłu, jak również na
ogrodzenie ujęcia wody. Nie pobierał za to wynagrodzenia. Całością prac
zarządzała Gmina w I. S. Z. wyraził zgodę na budowę drugiego zbiornika na
działce nr 652, wybudowanego przez mieszkańców 43 gospodarstw w połowie lat
70-tych XX wieku, którzy uzyskali podłączenie do wodociągu i nie płacą
wnioskodawcy za wodę do dnia dzisiejszego. Korzystaniu z ujęcia wody na jego
nieruchomości nie sprzeciwiał się także kolejny właściciel R. Z. - ojciec uczestnika
W. Z., który również nie pobierał żadnego wynagrodzenia za korzystanie z jego
nieruchomości. Spółka Wodna I. U. została zarejestrowana dnia 19 marca 1985 r.
Została utworzona na czas nieokreślony, a jej celem jest wykonywanie,
utrzymywanie i eksploatacja oraz konserwacja urządzeń wodociągowych. Obecnie
z ujęcia wodociągowego korzysta ponad 300 odbiorców. Wnioskodawca zwracał
się do właścicieli działki ewidencyjnej nr 652 w I. o uregulowanie stanu prawnego
ujęcia wody i wodociągu, ostatni raz w 2004 r.
Sąd Rejonowy przyjął, że wnioskodawca nie był samoistnym posiadaczem
całości ujęcia wody na działce nr 952 w okresie objętym wnioskiem o zasiedzenie
służebności w obecnym kształcie, bowiem w tym czasie z tego ujęcia korzystały
4
także osoby, które wybudowały we własnym zakresie zbiornik w zamian za
bezpłatne korzystanie z wodociągu. Ponadto zauważył, że wnioskodawca i jego
poprzednicy korzystali z rzeczonej nieruchomości na podstawie ustnej umowy,
według której poprzednicy prawni uczestnika zezwolili na korzystanie z działki.
Zatem mieli świadomość, że korzystają z nieruchomości Z. na podstawie stosunku
zobowiązaniowego, a nie rzeczowego. W ocenie Sądu Rejonowego byli
posiadaczami zależnymi całego ujęcia i wodociągu w obecnym kształcie, a takie
posiadanie nie może prowadzić do zasiedzenia.
Sąd Okręgowy w T. przy rozpoznawaniu apelacji powziął wątpliwość
wyrażoną w zagadnieniu prawnym przedstawionym do rozstrzygnięcia Sądowi
Najwyższemu.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
1. W stanie faktycznym niniejszej sprawy spółka wodna, działająca na
podstawie art. 164 i nast. ustawy z dnia 18 lipca 2001 r. – Prawo wodne (jedn.
tekst: Dz. U. z 2012 r. Nr 28, poz. 145 ze zm.; dalej: „pr. wod.”), korzystała z
urządzenia trwałego i widocznego, przy pomocy którego dostarczała wodę
okolicznej ludności. Powołując się na art. 292 k.c., wniosła o stwierdzenie
zasiedzenia służebności gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu
(art. 3051
-3054
k.c.). Przepisy o służebności przesyłu zostały wprowadzone do
Kodeksu cywilnego ustawą z dnia 30 maja 2008 r. o zmianie ustawy – Kodeks
cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 116, poz. 731), a weszły w życie
dnia 3 sierpnia 2008 r. Z okoliczności sprawy wynika natomiast, że upływ terminu
zasiedzenia służebności miał nastąpić z dniem 1 stycznia 2005 r. Przepisy
o służebności przesyłu nie mogą mieć zatem zastosowania do przedstawionego
stanu faktycznego. W rachubę nie wchodzą również żadne reguły prawa
międzyczasowego. Można byłoby ich ewentualnie poszukiwać tylko wtedy, gdyby
w okresie posiadania prowadzącego do zasiedzenia służebności już obowiązywały
przepisy o służebności przesyłu, co jednak nie miało miejsca. Powstaje w tej
sytuacji pytanie, czy spółka wodna mogła przed wejściem w życie art. 3051
- 3054
k.c. nabyć przez zasiedzenie służebność gruntową odpowiadającą treścią
służebności przesyłu.
5
2. Kodeks cywilny nie recypował art. 175 pr. rzecz., zgodnie z którym
służebność mogła być ustanowiona także na rzecz każdoczesnego właściciela
oznaczonego przedsiębiorstwa. Do takiej służebności należało stosować
odpowiednio przepisy o służebnościach gruntowych. W literaturze przepis ten był
krytykowany jako taki, który nie harmonizował z istniejącymi stosunkami
gospodarczymi ani stanem ustawodawstwa państwa ludowego. W zmienionej po
1989 r. sytuacji społeczno-gospodarczej kraju wprowadzenie przepisów
regulujących służebność przesyłu stało się więc z natury rzeczy uzasadnione.
Przed wejściem w życie ustawy z dnia 30 maja 2008 r. orzecznictwo Sądu
Najwyższego dopuszczało nabywanie przez przedsiębiorców służebności
gruntowych, które treścią odpowiadały służebności przesyłu. Według uchwały Sądu
Najwyższego z dnia 17 stycznia 2003 r., III CZP 79/02 (OSNC 2003, nr 11, poz.
142) okoliczność, że nieruchomość władnąca wchodzi w skład przedsiębiorstwa
energetycznego, sama przez się nie wyklucza możliwości zrealizowania przez
strony umowy o ustanowienie służebności gruntowej celu określonego w art. 285
§ 2 k.c.
Możliwość umownego nabycia służebności gruntowej odpowiadającej treścią
służebności przesyłu spowodowała pytanie o dopuszczalność nabycia takiej
służebności przez zasiedzenie. Za taką możliwością Sąd Najwyższy opowiedział
się w wyroku z dnia 19 maja 2004 r., III CK 496/02 (niepubl.), wyroku z dnia
11 marca 2005 r., II CK 489/04 (niepubl.), postanowieniu z dnia 31 maja 2006 r.,
IV CSK 149/05 (niepubl.), postanowieniu z dnia 8 września 2006 r., II CSK 112/06
(Monitor Prawniczy 2006, nr 19, s. 1016), postanowieniu z dnia 4 października
2006 r., II CSK 119/06 (Monitor Prawniczy 2006, nr 21, s. 1128), postanowieniu
z dnia 10 lipca 2008 r., III CSK 73/08 (niepubl.), uchwale z dnia 7 października
2008 r., III CZP 89/08 (Biul. SN 2008, nr 10, s. 7), postanowieniu z dnia 7 listopada
2008 r., II CSK 326/08 (niepubl.), wyroku z dnia 12 grudnia 2008 r., II CSK 389/08
(niepubl.), postanowieniu z dnia 5 czerwca 2009 r., I CSK 392/08 (niepubl.),
postanowieniu z dnia 22 lipca 2010 r., I CSK 606/09 (niepubl.), uchwale siedmiu
sędziów z dnia 9 sierpnia 2011 r., III CZP 10/11 (OSNC 2011, nr 12, poz. 129),
postanowieniu z dnia 6 lipca 2011 r., I CSK 157/11 (Biul. SN 2011, nr 11, s. 12),
postanowieniu z dnia 18 kwietnia 2012 r., V CSK 190/11 (niepubl.), postanowieniu
6
z dnia 26 lipca 2012 r., II CSK 752/11 (niepubl.) i uchwale z dnia 22 maja 2013 r.,
III CZP 18/13 (Biul. SN 2013, nr 5, s. 5-6). W powołanych orzeczeniach przyjmuje
się, odwołując się w szczególności do uchwały z dnia 17 stycznia 2003 r., III CZP
79/02, że skoro możliwe jest umowne nabycie takiej służebności, dopuszczalne jest
także jej nabycie w drodze zasiedzenia (art. 292 k.c.). Sąd Najwyższy w niniejszym
składzie podziela to stanowisko.
3. Dopuszczalność ustanowienia służebności gruntowej na rzecz
przedsiębiorcy przed wejściem w życie art. 3051
- 3054
k.c. implikuje kolejne
pytanie, czy służebność gruntowa, przysługująca przedsiębiorcy, musi być
związana z własnością tzw. nieruchomości władnącej.
Służebność gruntowa jest tzw. prawem związanym, którego istnienie jest
uzależnione od istnienia prawa głównego. W przypadku służebności gruntowej jest
to własność nieruchomości zwanej władnącą. Za takim charakterem służebności
gruntowej przemawia nie tylko art. 50 k.c., ale także jej definicja (art. 285 § 1 k.c.)
oraz funkcja (art. 285 § 2 k.c.). Tylko w drodze wyjątku służebność gruntowa może
być prawem samodzielnym, a więc niezwiązanym z własnością nieruchomości
władnącej (art. 286 k.c.). Służebnością samodzielną jest także służebność osobista
(art. 296-305 k.c.) oraz służebność przesyłu (art. 3051
– 3054
k.c.), które jednak nie
są rodzajami służebności gruntowej, ale odrębnymi instytucjami.
Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 17 stycznia 2003 r., III CZP 79/02
i w postanowieniu z dnia 8 września 2006 r., II CSK 112/06 wypowiedział wyraźnie
pogląd o konieczności istnienia nieruchomości władnącej, wchodzącej w skład
przedsiębiorstwa, jako przesłanki nabycia służebności przez zasiedzenie.
Natomiast w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 7 października 2008 r., III CZP
89/08 przyjęto, że na podstawie art. 292 k.c. w związku z art. 3054
k.c. służebność
przesyłu, gdy polega na korzystaniu z trwałego i widocznego urządzenia, może być
nabyta przez zasiedzenie. Służebność przesyłu, w przeciwieństwie do służebności
gruntowej, nie została powiązana z nieruchomością władnącą. Ma ona na celu
umożliwienie przedsiębiorcy właściwego korzystania z urządzeń, których jest
właścicielem, a zatem, które wchodzą w skład jego przedsiębiorstwa (art. 551
k.c.).
Ustanowienie służebności przesyłu następuje na rzecz przedsiębiorcy, a jej nabycie
7
w drodze zasiedzenia następuje przez przedsiębiorcę, a nie na rzecz właściciela
nieruchomości władnącej lub przez takiego właściciela. Przy służebności przesyłu
kategoria „nieruchomości władnącej” w ogóle nie występuje. Oznaczenie takiej
nieruchomości jest więc dla ustanowienia lub nabycia przez zasiedzenie
służebności przesyłu niepotrzebne. Stanowisko to podzielił Sąd Najwyższy
w wyroku z dnia 12 grudnia 2008 r., II CSK 389/08. Sąd Najwyższy w niniejszym
składzie również je podziela.
4. Brak konieczności związania służebności gruntowej, przed wejściem
w życie art. 3051
- 3054
k.c. przysługującej przedsiębiorcy i odpowiadającej treścią
służebności przesyłu, z własnością tzw. nieruchomości władnącej, wywołuje dalsze
pytanie, czy spółka wodna jest przedsiębiorcą.
Według art. 431
k.c., przedsiębiorcą jest osoba fizyczna, osoba prawna
i jednostka organizacyjna, o której mowa w art. 331
§ 1, prowadząca we własnym
imieniu działalność gospodarczą lub zawodową. Kodeks cywilny nie definiuje
natomiast działalności gospodarczej. Zgodnie z art. 2 ustawy z dnia 2 lipca 2004 r.
o swobodzie działalności gospodarczej (jedn. tekst: Dz. U. z 2013 r., poz. 672
ze zm.), działalnością gospodarczą jest zarobkowa działalność wytwórcza,
budowlana, handlowa, usługowa oraz poszukiwanie, rozpoznawanie i wydobywanie
kopalin ze złóż, a także działalność zawodowa, wykonywana w sposób
zorganizowany i ciągły jedynie działalność zarobkowa. Działalnością gospodarczą
jest więc wyłącznie działalność zarobkowa, czyli taka, która może przynosić
dochód, a więc jest skierowana na osiąganie zysku.
Spółka wodna, która jest osobą prawną (art. 165 ust. 4 pr. wod.), nie działa
w celu osiągnięcia zysku (art. 164 ust. 1 pr. wod.). Może ona wprawdzie
podejmować prowadzenie działalności umożliwiającej osiągnięcie zysku netto,
jednakże taki zysk przeznacza się wyłącznie na jej cele statutowe (art. 164 ust. 1
pr. wod.). Podobna regulacja została zamieszczona w art. 34 ustawy z dnia
7 kwietnia 1989 r. - Prawo o stowarzyszeniach (jedn. tekst: Dz. U. z 2001 r. Nr 79,
poz. 855 ze zm.). Dochód z działalności gospodarczej stowarzyszenia służy
realizacji celów statutowych i nie może być przeznaczony do podziału między jego
członków, jednakże w tym przypadku wyraźnie podkreślono w ustawie,
8
że stowarzyszenie może prowadzić działalność gospodarczą według ogólnych
zasad określonych w odrębnych przepisach.
Zgodnie z art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach
mieszkaniowych (jedn. tekst: Dz. U. z 2003 r. Nr 119, poz. 1116 ze zm.), różnica
między kosztami eksploatacji i utrzymania danej nieruchomości, zarządzanej przez
spółdzielnię, a przychodami z opłat eksploatacyjnych, zwiększa odpowiednio
przychody lub koszty eksploatacji i utrzymania danej nieruchomości w roku
następnym. Spółdzielnia mieszkaniowa prowadzi zatem tzw. działalność
„bezwynikową”, a więc niezarobkową, przy czym w ogóle nie tworzy nadwyżki
bilansowej. Mimo to w orzecznictwie Sądu Najwyższego obecnie jednolicie
przyjmuje się, że spółdzielnia mieszkaniowa jest przedsiębiorcą (uchwała z dnia
25 czerwca 1991 r., III CZP 53/01, niepubl., uchwała składu siedmiu sędziów
z dnia 6 grudnia 1991 r., III CZP 117/91, OSNC 1992, nr 5, poz. 65, postanowienie
z dnia 20 października 1999 r., III CKN 372/98, OSNC 2000, nr 4, poz. 81; inaczej
jedynie dawny wyrok z dnia 7 grudnia 1990 r., II CR 462/90, OSP 1992, nr 3,
poz. 69). Do tego orzecznictwa nawiązał aprobująco Sąd Najwyższy w uchwale z
dnia 21 stycznia 2011 r., III CZP 125/10 (OSNC 2011, nr 10, poz. 107) dotyczącej
traktowania jako przedsiębiorcy spółdzielczej kasy oszczędnościowo-kredytowej,
która także prowadzi działalność niezarobkową.
Z podobnych powodów również spółka wodna, która utworzona do
wykonywania, utrzymywania oraz eksploatacji urządzeń służących do zapewnienia
wody dla ludności, musi być traktowana jako przedsiębiorca w rozumieniu art. 431
k.c. Nie było dotychczas wypowiedzi Sądu Najwyższego w tym zakresie. Natomiast
Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 18 kwietnia 2012 r., II FSK 1954/10
(niepubl.) stwierdził, że spółka wodna prowadząca działalność umożliwiającą
uzyskanie zysku netto, o której mowa w art. 164 ust. 2 w związku z ust. 3 pr. wod.,
na rzecz podmiotów w niej niezrzeszonych, prowadzi działalność gospodarczą,
o której mowa w art. 2 ustawy o swobodzie działalności gospodarczej.
Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy rozstrzygnął zagadnienie
prawne, jak w uchwale.
9
es. Nie było dotychczas wypowiedzi Sądu Najwyższego w tym zakresie. Natomiast
Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 18 kwietnia 2012 r., II FSK 1954/10
(niepubl.) stwierdził, że spółka wodna prowadząca działalność umożliwiającą
uzyskanie zysku netto, o której mowa w art. 164 ust. 2 w związku z ust. 3 pr. wod.,
na rzecz podmiotów w niej niezrzeszonych, prowadzi działalność gospodarczą,
o której mowa w art. 2 ustawy o swobodzie działalności gospodarczej.
Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy rozstrzygnął zagadnienie
prawne, jak w uchwale.
9
es