Uchwała siedmiu sędziów SN z 13 sierpnia 2013, sygn. III CZP 21/13
Data orzeczenia
13 sierpnia 2013
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Cywilna, Wydział III
Przewodniczący
SSN Mirosława Wysocka
Tagi
Podstawa prawna
UCHWAŁA
składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego
Dnia 13 sierpnia 2013 r.
Sąd Najwyższy w składzie :
SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący)
SSN Józef Frąckowiak
SSN Antoni Górski (sprawozdawca)
SSN Anna Owczarek
SSN Henryk Pietrzkowski
SSN Katarzyna Tyczka-Rote
SSN Bogumiła Ustjanicz
na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej
w dniu 13 sierpnia 2013 r.,
przy udziale prokuratora Prokuratury Generalnej Jana Szewczyka,
po rozstrzygnięciu zagadnienia prawnego przedstawionego
przez Rzecznika Praw Obywatelskich
we wniosku z dnia 21 lutego 2013 r., RPO-696122-IV/12/KD,
"Czy osoba zatrudniona w spółdzielni mieszkaniowej jest osobą
trzecią w rozumieniu art. 81
ust. 1 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r.
o spółdzielniach mieszkaniowych (Dz.U. z 2003 r., Nr 116, poz. 1119
ze zm.) w zw. z art. 18 § 3 ustawy z dnia 16 września 1982 r. - Prawo
spółdzielcze (Dz.U. z 2003 r., Nr 188, poz. 1848 ze zm.), także
wówczas, gdy pozostaje z tą spółdzielnią w stosunku członkostwa?"
podjął uchwałę:
Członek spółdzielni mieszkaniowej, będący jej pracownikiem,
jest osobą trzecią w rozumieniu art. 81
ust. 1 ustawy z dnia
15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych (jedn. tekst
Dz.U. z 2003 r. Nr 119, poz. 1116 ze zm.).
2
Uzasadnienie
Rzecznik Praw Obywatelskich wystąpił o rozstrzygnięcie przez Sąd
Najwyższy rozbieżności w wykładni art. 81
ust. 1 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r.
o spółdzielniach mieszkaniowych (tekst jedn. Dz. U. z 2003 r., Nr 119, poz. 1116
ze zm.); dalej: „u.s.m.”, które ujawniły się w praktyce orzeczniczej sądów
powszechnych. Zgodnie z tym przepisem, członek spółdzielni mieszkaniowej ma
prawo otrzymania statutu i regulaminów oraz kopii uchwał organów spółdzielni
i protokołów obrad organów spółdzielni, protokołów lustracji, rocznych sprawozdań
finansowych oraz faktur i umów zawieranych przez spółdzielnię z osobami trzecimi.
Analizując orzecznictwo sądów rejestrowych i odwoławczych na tle tego
przepisu, Rzecznik stwierdził, że sądy rozumieją określenie „osoba trzecia” na
różne sposoby. W części orzeczeń przyjmuje się, że osoba będąca pracownikiem
spółdzielni nie może być w żadnym razie traktowana jako osoba trzecia w stosunku
do spółdzielni, a tym samym członek spółdzielni nie ma prawa żądać na podstawie
art. 81
ust. 1 u.s.m. udostępnienia mu kopii umowy o pracę zawartej z tą osobą.
Stanowisko przeciwstawne uznaje, że umowy o pracę zawarte przez spółdzielnię
mieszkaniową są umowami z osobami trzecimi, niezależnie od tego czy pracownik
jest jednocześnie członkiem spółdzielni, czy też nie. I wreszcie stanowisko
kompromisowe przyjmuje, że umowy o pracę zawarte przez spółdzielnię są, co do
zasady, umowami z osobami trzecimi, z wyjątkiem sytuacji, kiedy pracownik jest
jednocześnie członkiem spółdzielni, gdyż członka nie można uznać za osobę
trzecią w stosunku do niej. W związku z tymi rozbieżnościami, Rzecznik wniósł
o rozstrzygnięcie zagadnienia prawnego o treści sformułowanej na wstępie.
Rzecznik opowiedział się za jak najszerszym pojmowaniem określenia
„osoba trzecia” podkreślając, że kwestia ta nie znalazła jednoznacznego
rozwiązania w wypowiedziach doktryny ani w dotychczasowym orzecznictwie Sądu
Najwyższego. Podobne stanowisko zajął też Prokurator Generalny.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Odnosząc się do samego sformułowania przez Rzecznika wątpliwości
interpretacyjnych, w pierwszym rzędzie podnieść należy, że w pytaniu użyto
3
szerokiego, zbiorczego określenia „zatrudnienie członka spółdzielni”, mimo że
z jego uzasadnienia wynika, iż stwierdzone w orzecznictwie rozbieżności wystąpiły
jedynie w sytuacjach, w których członek spółdzielni pozostawał związany z nią
jednocześnie umową o pracę. Czyni to koniecznym ograniczenie analizy
przedstawionego wniosku tylko do stosunku pracy, gdyż prowadzenie szerszych
rozważań wykraczałoby poza dyspozycję art. 60 § 1 ustawy z dnia 23 listopada
2002 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 240, poz. 2052 ze zm.), uprawniającego
ten Sąd do podejmowania uchwał w przedmiocie wykładni prawa w granicach
istniejących rzeczywiście rozbieżności orzeczniczych. Wypada jednak zaznaczyć,
że przedstawione rozważania i ustalenia prawne znajdą odpowiednie zastosowanie
także do innych form zatrudnienia członków spółdzielni mieszkaniowej.
Punktem wyjścia do ustalenia treści pojęcia „osoby trzeciej”, użytego w art.
81
ust. 1 u.s.m., musi być stwierdzenie, że prawo spółdzielcze jest jedną
z gałęzi szeroko rozumianego prawa cywilnego. Uzasadnia to odwołanie się do
znaczenia tego określenia, używanego zwłaszcza często w kodeksie cywilnym
(por. przykładowo art. 59, art. 63, art. 83 § 2. art. 261, czy art. 391 k.c.). W dużej
mierze na pojęciu „osoby trzeciej” opierają się całe konstrukcje cywilistyczne takich
instytucji jak prawo pierwokupu (art. 599 – art. 600 k.c.), czy akcja pauliańska
(art. 527 – art. 534 k.c.). Analiza tych przepisów prowadzi do wniosku, że - mówiąc
najogólniej - przez użyte w nich sformułowanie „osoba trzecia” należy rozumieć
kogoś, kto pozostaje poza stosunkiem prawnym łączącym strony, najczęściej
stosunkiem umownym. Taka treść tego pojęcia odpowiada definicji słownikowej,
zgodnie z którą osoba trzecia to „osoba postronna, niezainteresowana
bezpośrednio w czymś, inna, obca” (por. Wielki Słownik Języka Polskiego pod
redakcją Witolda Doroszewskiego t. IX, wyd. 1967 r.). Definicję tę uwzględniono
wprost w treści art. 471
k.r.io., w którym użyto określenia „innych osób” jako
synonimu osób trzecich. Warto dodać, że wyłączna wina osób trzecich, a więc
postronnych, w wyrządzeniu szkody jest okolicznością egzoneracyjną
przy odpowiedzialności z ryzyka (por. art. 433, art. 435 i art. 436 § 1 k.c.).
Ponieważ w prawie spółdzielczym zasadniczym stosunkiem prawnym jest stosunek
członkostwa, należy przyjąć - idąc przedstawionym tu tropem rozumienia
cywilistycznego, że osoba trzecia, o której mowa w art. 81
ust. 1 u.s.m., to osoba
4
pozostająca poza stosunkiem członkostwa łączącego członka ze spółdzielnią.
Oznacza to, że przez umowy zawierane przez spółdzielnię mieszkaniową
z osobami trzecimi należy rozumieć wszystkie umowy, których przedmiot pozostaje
poza zakresem korporacyjnego stosunku członkostwa w niej. Stosunek
członkostwa jest bowiem tym podstawowym wyznacznikiem, który określa treść
i zakres uprawnień i obowiązków członka w stosunku do każdej struktury
organizacyjnej, w tym także w spółdzielni. Z uwagi na ten priorytet członkostwa,
inne powiązania umowne członka ze spółdzielnią mieszkaniową, pozostające poza
stosunkiem członkostwa, należy postrzegać jako powiązania „postronne, inne,
obce” i traktować jako zawierane z nią przez osoby trzecie. Przemawia za tym
zarówno samo brzmienie art. 81
u.s.m., jak i przedstawiona wykładnia systemowa.
Stanowisko to wzmacniają argumenty natury funkcjonalnej. W doktrynie wskazuje
się trafnie, że przepis ten przyznaje członkowi spółdzielni uprawnienia korporacyjne
o charakterze niemajątkowym. Uprawnienia te są pochodne od stosunku
członkostwa, a ich zasadniczym celem jest zapewnienie transparentności działania
spółdzielni. Łączy się to nierozerwalnie z koniecznością zagwarantowania
możliwości skutecznej jej kontroli przez spółdzielców. Zgodnie z art. 1 ust. 1 u.s.m.,
spółdzielnia mieszkaniowa nie prowadzi bowiem działalności zorientowanej na
realizacje własnych celów, a jedynie taką, która realizuje potrzeby mieszkaniowe
jej członków. W tym znaczeniu spółdzielnia pełni w stosunku do członków funkcję
pomocniczą. Przy takim ujęciu zadań spółdzielni, tym bardziej konieczne
i usprawiedliwione staje się zapewnienie spółdzielcom możliwości jej kontroli
bieżącej, prowadzonej w toku działalności spółdzielni. Ma to doniosłe znaczenie,
gdyż kontrola sprawowana w ramach rocznych sprawozdań finansowych,
czy okresowych lustracji spółdzielni, jest z reguły kontrolą następczą, prowadzoną
ex post. Istotnym warunkiem wykonywania realnej kontroli przez spółdzielców jest
m. in. posiadanie pełnej informacji o gospodarowaniu majątkiem spółdzielni, w tym
o wydatkowaniu środków z tego majątku. Przewidziane w art. 81
ust. 1 u.s.m.
uprawnienia członka spółdzielni do żądania udostępnienia mu kopii określonych
dokumentów związanych z jej działalnością trzeba więc traktować jako
instrumentarium umożliwiające zdobycie podstawowej wiedzy o działaniach
organów spółdzielni, a przede wszystkim zarządu, który ma przemożny wpływ na
5
działalność całej spółdzielni. Uwzględnienie informacyjno - kontrolnego celu
uprawnienia członka do żądania wydania przez spółdzielnię kopii wymienionych
w art. 81
u.s.m. dokumentów usprawiedliwia pogląd, że obejmuje ono także kopie
zawartych przez spółdzielnię umów o pracę. Generalne wyłączenie możliwości
żądania udostępnienia kopii tych umów podważałoby bowiem w znacznej mierze
ratio legis tej normy prawnej.
Trzeba jednak mieć na uwadze, że pozytywna odpowiedź na pytanie
o możliwość żądania przez członka spółdzielni mieszkaniowej udostępnienia kopii
umów o pracę zawartych przez innych członków tej spółdzielni może prowadzić do
naruszenia przewidzianego w prawie pracy obowiązku pracodawcy zapewnienia
ochrony informacji o wynagrodzeniu pracownika.
Obowiązek ten łączy się z ustanowioną w art. 111
k.p. powinnością poszanowania
przez pracodawcę godności i innych dóbr osobistych pracownika. W doktrynie
przyjmuje się, że informacja o wysokości wynagrodzenia pracownika należy do
sfery jego życia prywatnego. Dlatego też może zostać ujawniona tylko za jego
zgodą, a bez zgody tylko w wypadkach przewidzianych w ustawie. Konsekwentnie
więc, w świadectwie pracy podaje się tę informacje tylko na żądanie pracownika.
W judykaturze dopuszcza się podanie informacji w prasie o wynagrodzeniu
pracownika bez jego zgody, jeżeli pełni on funkcję publiczną w rozumieniu art. 14
ust. 6 ustawy z dnia 26 stycznia 1984 r. – Prawo prasowe (Dz. U. Nr 5, poz. 24
ze zm.). Tak jest w przypadku członków zarządu gminy (wójta, burmistrza i ich
zastępców) – por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia
6 maja 1997 r., II SA/Wr 929/96, OSNA 1998 nr 2, poz. 54. Podobne stanowisko
zajął także Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 12 września 2001 r., V CKN 440/00
(OSNC 2002, nr 5, poz. 68), w odniesieniu do prezesa spółdzielni mieszkaniowej,
uznając, że pełnienie tej funkcji może być – w konkretnych okolicznościach –
uznane za działalność publiczną w rozumieniu ustawy. Generalnie jednak
obowiązuje zasada, którą sformułował Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu
sędziów z dnia 16 lipca 1993 r., I PZP 28/93 (OSNC 1994, nr 1, poz. 2),
że „ujawnienie przez pracodawcę bez zgody pracownika wysokości jego
wynagrodzenia za pracę może stanowić naruszenie dobra osobistego w rozumieniu
art. 23 i 24 k.c.” Tak więc dane dotyczące wynagrodzenia za pracę wchodzą
6
w zakres prawa do prywatności obywatela, gwarantowanej w 47 i w art. 51 ust. 1
Konstytucji (por. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 maja 1998 r., U 5/97,
OTK 1998, nr 4, poz. 46). Na tle art. 51 Konstytucji w doktrynie oraz
w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego wyróżnia się uprawnienie określane
mianem autonomii informacyjnej jednostki. W wyroku z dnia 19 lutego 2002 r.,
U 3/01 (OTK – A 2002, nr 1, poz. 3) Trybunał określił tę autonomię jako „ prawo do
samodzielnego decydowania o ujawnieniu innym informacji dotyczących swojej
osoby, a także prawo do sprawowania kontroli nad takimi informacjami
znajdującymi się w posiadaniu innych podmiotów (por. także wyrok z dnia 15 lipca
2009 r. K 64/07, OTK – A 2009, nr 9, poz. 110). Wymaga zatem rozważenia, czy
przyznanie członkowi spółdzielni możliwości żądania udostępnienia kopii umowy
o pracę zawartej przez spółdzielnię z innym jej członkiem nie idzie za daleko,
prowadząc do naruszenia jego autonomii informacyjnej. Odpowiedź na to pytanie
zależy od rozstrzygnięcia, czy przewidziana w art. 81
ust. 1 u.s.m. regulacja
odpowiada zasadzie proporcjonalności przewidzianej w art. 31 ust. 3 Konstytucji.
Wprawdzie test proporcjonalności stosuje się przede wszystkim do stosunków
władza publiczna - obywatel, a więc w wymiarze wertykalnym, ale jak trafnie
podnosi się w doktrynie, ma on także charakter uniwersalny, co pozwala na jego
odpowiednie stosowanie i badanie za jego pomocą dopuszczalnego zakresu
ograniczenia uprawnień także w innych stosunkach i dziedzinach (wymiar
horyzontalny). Stanowisko takie potwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia
27 maja 2002 r., K 20/01 (OTK-A 2002, Nr 3, poz. 34), w którym uznał,
że znaczenie zasady proporcjonalności polega nie tylko na określeniu zakresu
dopuszczalnych ograniczeń w korzystaniu z konstytucyjnych wolności i praw,
zawartym w art. 31 ust. 3 Konstytucji, dopuszczającym jedynie takie ograniczenia,
które są konieczne dla realizacji wymienionych w tym przepisie celów. Trybunał
podkreślił, że zasada ta, stanowiąca, zgodnie z utrwalonym jego orzecznictwem,
element państwa prawnego, ma znaczenie szersze i odnosi się do ogółu sytuacji,
w których państwo za pomocą stanowionego prawa oddziałuje na pozycję osoby
pozostającej pod jego władzą. Zatem także przepisy określające zakres
obowiązków ciążących na takich osobach podlegają ocenie z punktu widzenia
zgodności z zasadą proporcjonalności, której podstawę w tej sferze stanowi ogólna
7
zasada państwa prawnego (art. 2 Konstytucji). Wypada dodać, że ważenie wartości
i dóbr w razie ich konfliktu należy do istotnych, a jednocześnie najtrudniejszych
zadań wymiaru sprawiedliwości. Szczególnie często zachodzi konieczność
rozwiązywania takiego konfliktu w wypadku publikacji prasowych. Z jednej strony
realizują one prawo obywatela do informacji, a z drugiej – w wypadku informacji
nieprzychylnych lub opinii krytycznych - mogą naruszać dobra osobiste
opisywanych osób (por. przykładowo wyroki Sądu Najwyższego z dnia 28 listopada
1990 r., I CR 436/90, niepubl., z dnia 11 stycznia 1996 r. III ARN 57/95, OSNP
1996, nr 13, poz. 179, z dnia 11 maja 2007 r. I CSK 47/07, niepubl., z dnia 4 marca
2010 r. I CSK 291/09 niepubl., czy z dnia 21 września 2011 r. I CSK 754/10
niepubl.). W rozważanym kontekście chodzi o zachowanie tzw. zasady
proporcjonalności sensu stricto, a więc przeprowadzenie testu proporcjonalności
dla sprawdzenia, czy ograniczenie prawa obywatela jest konieczne dla wolności
i praw innych osób i nie jest nadmierne (por. m.in. wyroki Trybunału
Konstytucyjnego z dnia 25 lipca 2012 K 14/10, OTK-A 2012, Nr 7, poz. 83 z dnia
16 października 2012 r., K 4/10, OTK-A 2012, Nr 9, poz. 106, z dnia
23 października 2012 r., SK 11/12, OTK-A 2012, Nr 9, poz. 107, czy z dnia
12 grudnia 2012 r. K 1/12, OTK-A 2012, Nr 11, poz. 134).
Analizując treść art. 81
ust. 1 u.s.m. z punktu widzenia zasady
proporcjonalności, trzeba dojść do wniosku, że test ten wypada dla tego przepisu
pomyślnie. Dochodzi tu do zderzenia przyznanego na podstawie tego przepisu
interesu korporacyjno - spółdzielczego z ochroną interesu indywidualnego
ustanowioną w art. 111
k.p. Interes korporacyjny, reprezentowany przez
spółdzielców spółdzielni mieszkaniowej, polega na zapewnieniu im możliwości
realnej kontroli nad działalnością zarządu spółdzielni, zwłaszcza zaś w tak ważnej
sprawie jaką jest sposób gospodarowania środkami finansowymi spółdzielni.
Interes indywidualny sprowadza się do ochrony informacji o wysokości
wynagrodzenia otrzymywanego przez członka spółdzielni w ramach łączącej
go jednocześnie ze spółdzielnią umowy o pracę. W tym konflikcie interesów trzeba
z reguły przyznać prymat interesowi korporacyjno – spółdzielczemu.
Należy bowiem przyjąć, że przewidziane w art. 81
ust. 1 u.s.m. ograniczenie
prywatności członka spółdzielni mieszkaniowej, który jednocześnie jest jej
8
pracownikiem, przez dopuszczenie możliwości żądania przez innego członka
udostępnienia kopii jego umowy o pracę, jest racjonalne i konieczne dla
wykonywania przez spółdzielców kontroli działalności zarządu, a jednocześnie nie
jest ograniczeniem nadmiernym. Wymaga przy tym podkreślenia, że uprawnienie
członka do żądania kopii dokumentów, o których mowa w tym przepisie, nie ma
charakteru absolutnego. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 3 grudnia 2010 r., I CNP
16/10, niepubl. trafnie przyjął, że wprawdzie przewidziany w art. 81
u.s.m. zakres
uprawnień członka spółdzielni mieszkaniowej jest szerszy w porównaniu do
uprawnień członków innych spółdzielni, ale podlega także ograniczeniom
przewidzianym w art. 18 § 3 ustawy z dnia 16 września 1982 r. Prawo spółdzielcze
(Dz. U. z 2003 r. Nr 188, poz. 1848, ze zm.). Zgodnie z tym przepisem, spółdzielnia
może odmówić członkowi wglądu do umów zawieranych z osobami trzecimi, jeżeli
naruszałoby to prawa tych osób lub jeżeli istnieje uzasadniona obawa, że członek
wykorzysta pozyskane informacje w celach sprzecznych z interesem spółdzielni
i przez to wyrządzi spółdzielni szkodę. Odmowa powinna być wyrażona na piśmie.
Członek, któremu odmówiono wglądu do umów zawieranych z osobami trzecimi,
może złożyć wniosek do sądu rejestrowego o zobowiązanie spółdzielni do
udostępnienia tych umów. W ten sposób zapewniona została możliwość kontroli
sądowej korzystania z tego uprawnienia, co ma zapobiegać ewentualnym
nadużyciom obu stron w tym zakresie, a co jednocześnie gwarantuje właściwy
standard ochrony prawnej członkowi związanemu ze spółdzielnią umową o pracę.
Z podanych przyczyn orzeczono jak w uchwale.
jw