Postanowienie SN z 11 grudnia 2013, sygn. IV CZ 110/13
Najważniejsze informacje
W skrócie
Wynik
uchylono orzeczenie
Przedmiot
o zapłatę
Typ sprawy
sprawa cywilna
Etap
zażalenie
Tryb
posiedzenie niejawne
Role w sprawie
powód
pozwany
świadek
Data orzeczenia
11 grudnia 2013
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Cywilna, Wydział IV
Przewodniczący
SSN Mirosława Wysocka
Podstawa prawna
POSTANOWIENIE
Dnia 11 grudnia 2013 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący)
SSN Iwona Koper
SSN Kazimierz Zawada (sprawozdawca)
w sprawie z powództwa B. G. i Z. T.
przeciwko A.Z.
o zapłatę,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej
w dniu 11 grudnia 2013 r.,
zażalenia pozwanego
na wyrok Sądu Apelacyjnego w […]
z dnia 26 czerwca 2013 r.,
uchyla zaskarżony wyrok, pozostawiając Sądowi
Apelacyjnemu rozstrzygnięcie o kosztach postępowania
zażaleniowego.
2
UZASADNIENIE
Powodowie, Z. T. i B. G., wnieśli o zasądzenie od pozwanego, A. Z., na ich
rzecz kwoty 434 000 zł z ustawowymi odsetkami. Swoje żądanie uzasadnili tym, że
w 2005 r. zawarli z pozwanym ustne porozumienie o wspólnym przedsięwzięciu:
przekształceniu tartaku stanowiącego własność pozwanego na obiekt
gastronomiczny i wspólnym prowadzeniu w nim restauracji. Zgodnie z tym
porozumieniem, strony - według twierdzeń powodów - miały zawrzeć umowę spółki
cywilnej. Wkład powodów do spółki miał polegać na poczynieniu jeszcze przed
zawarciem umowy spółki nakładów na nieruchomość, a pozwanego – na
wniesieniu własności nieruchomości. Powodowie przyrzeczone nakłady poczynili,
natomiast pozwany odmówił zawarcia umowy spółki, do której jego wkład polegałby
na wniesieniu własności nieruchomości; zgadzał się tylko na wniesienie wkładu w
postaci prawa używania części nieruchomości. Zdaniem powodów, poczynione
przez nich nakłady stały się w tych okolicznościach świadczeniem nienależnym (ich
zamierzony cel nie został osiągnięty), dlatego pozwany powinien zwrócić powodom
wartość tego świadczenie w wysokości dochodzonej kwoty.
Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 30 listopada 2012 r. oddalił powództwo.
Według Sądu Okręgowego, z ustaleń faktycznych dokonanych w sprawie na
podstawie przedłożonych przez strony dokumentów, dowodów z zeznań świadków
i przesłuchań stron nie wynikało, aby pozwany miał wnieść do spółki cywilnej wkład
w postaci własności nieruchomości; zobowiązał się tylko do wniesienia wkładu
w postaci prawa używania części swojej nieruchomości. W związku z tym, w ocenie
Sądu Okręgowego, w sprawie nie mógł mieć zastosowania art. 410 § 2 k.c.,
albowiem cel, który powodowie mieli na względzie, spełniając świadczenie
w postaci nakładów, wynikał z postanowień ustnej umowy łączącej strony.
Świadczenie to nastąpiło zatem w wykonaniu tej umowy. W konsekwencji w tym
przypadku powinny mieć zastosowanie nie przepisy o bezpodstawnym
wzbogaceniu, lecz przepisy o odpowiedzialności za niewykonanie zobowiązania.
Zastosowanie tych przepisów w sprawie nie było jednak możliwe uwzględniając
okoliczności faktyczne, stanowiące podstawę żądania powodów. Wymagałoby
to zmiany powództwa.
3
Sąd Apelacyjny na skutek apelacji powodów w dniu 26 czerwca 2013 r.
uchylił wyrok Sądu Okręgowego z dnia 30 listopada 2012 r. i przekazał sprawę
temu Sądowi do ponownego rozpoznania. W ocenie Sądu Apelacyjnego, Sąd
Okręgowy nie rozpoznał istoty sprawy, błędnie przyjmując, że powodom nie
przysługuje przewidziane w art. 410 § 2 k.c. roszczenie, dlatego iż zawarli oni
z pozwanym umowę zobowiązującą ich do nakładów na tartak w celu
przekształcenia go na lokal gastronomiczny, który mieli wspólnie prowadzić
w formie spółki cywilnej, mającej dojść do skutku po zakończeniu prac
adaptacyjnych. Według Sądu Apelacyjnego, istnienie umownego zobowiązania do
dokonania nakładów nie wykluczało przyjęcia, że spełnienie przez powodów tego
świadczenia nastąpiło w celu, który ostatecznie nie został osiągnięty. Przepisy
o nienależnym świadczeniu mogły zatem znaleźć w sprawie zastosowanie.
Nieosiągnięcie celu świadczenia, o którym mowa w art. 410 § 2 k.c., musi dotyczyć
celu objętego porozumieniem stron, a więc wynikającego z czynności prawnej.
W sprawie celem świadczenia powodów było zawarcie z pozwanym umowy spółki
cywilnej. Prawa i obowiązki stron miały zostać uregulowane dopiero w tej umowie,
która jednak nie została zawarta. Według wskazań Sądu Apelacyjnego, Sąd
Okręgowy, rozpoznając ponownie sprawę powinien poczynić ustalenia, zmierzające
do udzielenia odpowiedzi na pytanie, czy i w jakich granicach powodowie
nienależnie świadczyli na rzecz pozwanego.
W zażaleniu na wyrok Sądu Apelacyjnego z dnia 26 czerwca 2013 r.
pozwany zarzucił naruszenie art. 386 § 4 k.p.c. przez przyjęcie, że Sąd Okręgowy,
mimo iż wydał rozstrzygnięcie merytoryczne o żądaniu powodów, nie rozpoznał
istoty sprawy.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Sąd drugiej instancji zaskarżony apelacją wyrok może uchylić - poza
przypadkami określonymi w art. 386 § 2 k.p.c. (nieważność postępowania) oraz art.
386 § 3 k.p.c. (podstawy do odrzucenia pozwu albo umorzenia postępowania) -
i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania tylko w razie nierozpoznania przez
sąd pierwszej instancji istoty sprawy albo gdy wydanie wyroku wymaga
przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości (art. 386 § 4 k.p.c.).
4
W celu przeciwdziałania bezzasadnemu stosowaniu przez sądy odwoławcze
art. 386 § 4 k.p.c., tj. uchylaniu zaskarżonych apelacją wyroków i przekazywaniu
sądom pierwszej instancji spraw do ponownego rozpoznania, mimo braku
przewidzianych w art. 386 § 4 k.p.c. przesłanek, ustawodawca dopuścił zażalenie
do Sądu Najwyższego na kasatoryjne orzeczenia sądu drugiej instancji (art. 3941
§11
k.p.c.). Zażalenie to służy kontroli prawidłowości wyboru przez sąd drugiej
instancji orzeczenia kasatoryjnego; sprawdzeniu wystąpienia w danym przypadku
podstawy do wydania takiego orzeczenia (zob. postanowienia Sądu Najwyższego:
z dnia 25 października 2012 r., I CZ 143/12 i I CZ 144/12 oraz z 26 września
2013 r., II CZ 43/13).
Nierozpoznanie istoty sprawy przez sąd pierwszej instancji następuje
w razie zaniechania zbadania przez ten sąd materialnej przesłanki żądania powoda,
zazwyczaj na skutek bezpodstawnego stwierdzenia braku pozytywnej przesłanki
jurysdykcyjnej - np. legitymacji procesowej strony - lub przyjęcia istnienia tzw.
negatywnej przesłanki jurysdykcyjnej - np. przedawnienia dochodzonego
roszczenia (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 19 czerwca 2013 r.,
I CSK 156/13 i cytowane w nim orzeczenia).
W sprawie taka sytuacja nie wystąpiła. Sąd Okręgowy zbadał materialną
przesłankę zawartego w pozwie żądania rozliczenia się pozwanego z tytułu
nakładów poczynionych przez powodów na jego nieruchomość - tyle tylko, że wynik
tego badania nie zyskał akceptacji Sądu Apelacyjnego. Jednakże jak wynika
z wcześniejszych wyjaśnień, w takim przypadku nie może być mowy
o nierozpoznaniu istoty sprawy (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia
23 listopada 2012 r., I CZ 152/12 i 15 lutego 2013 r., I CZ 4/13). To czy zajęte przez
Sąd Apelacyjny w zaskarżonym wyroku stanowisko w kwestii przesłanek
zastosowania art. 410 § 2 k.c. w zakresie dotyczącym świadczenia nienależnego
z powodu nieosiągnięcia jego zamierzonego celu (co do tej kwestii zob. np. wyrok
Sądu Najwyższego z dnia 13 października 2011 r., V CSK 483/10) jest trafne,
pozostaje oczywiście poza kognicją Sądu Najwyższego w postępowaniu na skutek
zażalenia przewidzianego w art. 3941
§11
k.p.c., dlatego że postępowanie to ma na
celu - jak wyżej wskazano - jedynie zbadanie podstawy do wydania przez sąd
drugiej instancji orzeczenia kasatoryjnego (por. - oprócz postanowień wyżej
5
powołanych - postanowienia Sądu Najwyższego z dnia: 7 listopada 2012 r., IV CZ
147/12; 28 listopada 2012 r., III CZ 77/12; 19 grudnia 2012 r., II CZ 141/12:
10 stycznia 2013 r., IV CZ 166/12).
Ze względu na zasadność podniesionego w zażaleniu pozwanego zarzutu
naruszenia art. 386 § 4 k.p.c. Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815
§ 1 w związku
z art. 3941
§ 3 k.p.c. uchylił zaskarżony wyrok; orzeczenie o kosztach postępowania
zażaleniowego pozostawił zgodnie z 108 § 2 w zw. z art. 39821
i art. 3941
§ 3 k.p.c.
Sądowi Apelacyjnemu.
jw. Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815
§ 1 w związku
z art. 3941
§ 3 k.p.c. uchylił zaskarżony wyrok; orzeczenie o kosztach postępowania
zażaleniowego pozostawił zgodnie z 108 § 2 w zw. z art. 39821
i art. 3941
§ 3 k.p.c.
Sądowi Apelacyjnemu.
jw