Postanowienie SN z 11 lipca 2014, sygn. III CZP 41/14
Data orzeczenia
11 lipca 2014
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Cywilna, Wydział III
Przewodniczący
SSN Dariusz Zawistowski
Tagi
Podstawa prawna
POSTANOWIENIE
Dnia 11 lipca 2014 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Dariusz Zawistowski (przewodniczący)
SSN Mirosław Bączyk
SSN Barbara Myszka (sprawozdawca)
Protokolant Bożena Kowalska
w sprawie z wniosku J. K.
o wpis w księdze wieczystej,
na posiedzeniu jawnym w Izbie Cywilnej
w dniu 11 lipca 2014 r.,
na skutek zagadnienia prawnego przedstawionego
przez Sąd Okręgowy w W.
postanowieniem z dnia 31 marca 2014 r.,
"Czy gminie na podstawie art. 109 ust. 1 pkt 1 ustawy
o gospodarce nieruchomościami przysługuje prawo pierwokupu
w stosunku do nieruchomości niezabudowanej nabytej od Skarbu
Państwa na podstawie decyzji administracyjnej wydanej na wniosek
uprawnionego złożony na podstawie art. 118 ustawy o ubezpieczeniu
społecznym rolników?"
odmawia podjęcia uchwały.
2
UZASADNIENIE
Postanowieniem z dnia 3 października 2013 r. Sąd Rejonowy w W. oddalił
wniosek J. K. o wpis, w dziale II prowadzonej przez ten Sąd księgi wieczystej
nr …166903/1, prawa własności na rzecz wnioskodawczyni w ½ udziału – w
miejsce C. P.
Sąd Rejonowy ustalił, że księga wieczysta nr …166903/1 prowadzona jest
dla niezabudowanej nieruchomości rolnej położonej w W. oraz że – zgodnie z
miejscowym planem zagospodarowania przestrzennego – teren ten został
przeznaczony pod zabudowę mieszkaniową. W dniu 3 lipca 2013 r.
wnioskodawczyni zawarła umowę sprzedaży z C. P., mocą której nabyła od niego
udział wynoszący ½ we współwłasności opisanej nieruchomości. Z kolei C. P.
nabył zbywany udział od Skarbu Państwa na podstawie decyzji Kierownika Urzędu
Rejonowego w W. z dnia 1 kwietnia 1998 r., wydanej z powołaniem się na art. 118
ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (jedn. tekst:
Dz.U. z 2013 r., poz. 1403 ze zm. – dalej: „u.u.s.r.”).
Sąd Rejonowy uznał, że umowa sprzedaży z dnia 3 lipca 2013 r. jest
bezwzględnie nieważna, ponieważ sprzedaż została dokonana bezwarunkowo.
Zgodnie z art. 109 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce
nieruchomościami (jedn. tekst: Dz.U. z 2010 r. Nr 102, poz. 651 ze zm.; obecnie:
Dz.U. z 2014 r., poz. 518 ze zm. – dalej „u.g.n.”), w przypadku sprzedaży
niezabudowanej nieruchomości nabytej uprzednio przez sprzedawcę od Skarbu
Państwa albo jednostek samorządu terytorialnego gminie przysługuje prawo
pierwokupu. Dotyczy to również sprzedaży udziału w takiej nieruchomości. Jeżeli
natomiast prawo pierwokupu przysługuje z mocy ustawy Skarbowi Państwa lub
jednostce samorządu terytorialnego, sprzedaż dokonana bezwarunkowo jest
nieważna (art. 599 § 2 k.c.). Z tej przyczyny umowa z dnia 3 lipca 2013 r. nie może
stanowić podstawy wpisu.
Przy rozpoznawaniu apelacji wnioskodawczyni Sąd Okręgowy w W. powziął
poważne wątpliwości, którym dał wyraz w przedstawionym Sądowi Najwyższemu w
trybie art. 390 § 1 k.p.c. zagadnieniu prawnym, przytoczonym w sentencji
postanowienia.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
3
Przed przystąpieniem do rozstrzygnięcia zagadnienia prawnego
przedstawionego na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy bada, czy
spełnione zostały określone w tym przepisie przesłanki warunkujące podjęcie
uchwały. Kontroli podlega również prawidłowość wydania przez sąd drugiej
instancji postanowienia o przedstawieniu zagadnienia prawnego. Instytucja pytań
prawnych jest bowiem wyjątkiem od konstytucyjnej zasady podległości sędziów
tylko Konstytucji oraz ustawom (art. 178 ust. 1 Konstytucji RP), w związku z czym –
jak podkreślił Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały składu siedmiu sędziów
z dnia 30 marca 1999 r., III CZP 62/98 (OSNC 1999, nr 10, poz. 166) – przepis art.
390 § 1 k.p.c. należy wykładać w sposób jak najbardziej ścisły.
W niniejszej sprawie uszło uwagi Sądu Okręgowego, że uczestnikiem
postępowania o wpis w księdze wieczystej był C. P., który zmarł w dniu 14
września 2013 r. Akt notarialny z dnia 3 lipca 2013 r. zawierał wniosek J. K. o wpis
na jej rzecz prawa własności w ½ udziału – w miejsce C. P. Zgodnie z art. 6264
k.p.c., przekazanie przez notariusza sądowi wypisu aktu notarialnego
zawierającego wniosek o dokonanie wpisu do księgi wieczystej uważa się za
złożenie wniosku przez uprawnionego. W postępowaniu wieczystoksięgowym J. K.
miała więc status wnioskodawczyni, a C. P. – jako zbywca udziału w nieruchomości,
którego prawo podlegało wykreśleniu – status uczestnika (art. 6261
§ 2 k.p.c.). W
toku postępowania okazało się, że po złożeniu wniosku o wpis C. P. zmarł, o czym
Sąd pierwszej instancji został zawiadomiony przez syna uczestnika, A. P. Pismem
z dnia 25 października 2013 r. Sąd wezwał A. P. do wskazania następców
prawnych zmarłego uczestnika w terminie 7 dni pod rygorem zawieszenia
postępowania (k. 36), po czym – wobec niewykonania tego zarządzenia –
zobowiązał do wskazania następców prawnych wnioskodawczynię (k. 47). Ze
względu na to, że wnioskodawczyni nie wskazała następców prawnych zmarłego,
Sąd zarządził doręczenie apelacji nieżyjącemu C. P. i przedstawił akta sprawy
Sądowi drugiej instancji (k. 54 – 55).
Sąd Okręgowy zaaprobował dokonane przez Sąd pierwszej instancji
czynności i na posiedzeniu niejawnym w dniu 31 marca 2014 r. wydał
postanowienie o przedstawieniu Sądowi Najwyższemu zagadnienia prawnego,
ujętego w pytaniu: czy gminie na podstawie art. 109 ust. 1 pkt 1 u.g.n. przysługuje
4
prawo pierwokupu w stosunku do nieruchomości niezabudowanej nabytej od
Skarbu Państwa na podstawie decyzji administracyjnej wydanej na wniosek
uprawnionego złożony na podstawie art. 118 u.u.s.r. Postanowienie to doręczył
tylko wnioskodawczyni (k. 61).
Zasada zawieszenia postępowania nieprocesowego w razie śmierci
uczestnika, wynikająca z art. 174 § 1 pkt 1 w związku z art. 13 § 2 k.p.c., nie ma
charakteru absolutnego. Ulega przy tym dodatkowej modyfikacji w postępowaniu
wieczystoksięgowym, w którym ustawodawca przyznał priorytet zasadzie szybkości
postępowania, czego przykładem jest art. 6261
§ 3 k.p.c. Według tego przepisu, nie
stanowi przeszkody do wpisu okoliczność, że po złożeniu wniosku wnioskodawca
bądź inny uczestnik postępowania zmarł lub został pozbawiony albo ograniczony
w możliwości rozporządzania prawem albo w zdolności do czynności prawnych.
Jest to jednak przepis szczególny, który należy interpretować ściśle, a – ze względu
na treść i funkcję – ograniczyć jego stosowanie do postępowania przed sądem
pierwszej instancji. Stanowisko takie Sąd Najwyższy zajął również w postanowieniu
z dnia 10 października 2007 r., I CSK 232/07 (nie publ.).
Wobec niemożności doręczenia uczestnikowi postanowienia z dnia
3 października 2013 r. Sąd – po powzięciu wiadomości o śmierci C. P. –
prawidłowo zobowiązał wnioskodawczynię do wskazania następców prawnych, w
tym wypadku bowiem miał zastosowanie art. 174 § 1 pkt 1 w związku z art. 13 § 2
k.p.c.
Do odmiennych wniosków nie prowadzi stanowisko Sądu Najwyższego
wyrażone w uchwale z dnia 7 lipca 2010 r., III CZP 45/10 (OSNC 2010, nr 12, poz.
164), a następnie w postanowieniu z dnia 8 sierpnia 2012 r., III CZP 44/12 (OSP
2013, nr 12, poz. 123). W orzeczeniach tych rozważna była kwestia uczestnictwa
w postępowaniu następców prawnych osoby wpisanej do księgi wieczystej, zmarłej
przed złożeniem wniosku o wpis. W niniejszej sprawie natomiast osoba wpisana do
księgi wieczystej, której prawo ma być wykreślone i której w związku z tym
przysługiwał status uczestnika postępowania, zmarła w toku tego postępowania.
Nie chodzi więc o objęcie wnioskiem osób niewpisanych do księgi wieczystej, lecz
o następstwo procesowe po zmarłym uczestniku postępowania w sytuacji, w której
nie ma już zastosowania art. 6261
§ 3 k.p.c. W takim wypadku Sąd powinien
5
doręczyć apelację oraz postanowienie z dnia 31 marca 2014 r. następcom
prawnym zmarłego uczestnika.
Poza tym uszło uwagi Sądu Okręgowego, że przedmiotem zagadnienia
prawnego może być tylko taka wątpliwość, której wyjaśnienie jest konieczne do
rozstrzygnięcia sprawy. Sąd drugiej instancji powinien więc wskazać, dlaczego
w sprawie zachodzi potrzeba wyjaśnienia tego zagadnienia (zob. postanowienia
Sądu Najwyższego z dnia 7 czerwca 2001 r., III CZP 33/01, nie publ., z dnia 9 lipca
2009 r., III CZP 38/09, nie publ., z dnia 9 kwietnia 2010 r., III CZP 17/10, nie publ.
i z dnia 30 marca 2011 r., III CZP 1/11, nie publ.). Dla dokonania właściwej oceny
konieczne jest natomiast poczynienie przez sąd drugiej instancji niezbędnych
ustaleń faktycznych. W niniejszej sprawie Sąd Okręgowy nie uczynił zadość temu
wymaganiu, nie wyjaśnił bowiem charakteru nieruchomości objętej księgą
wieczystą nr …166903/1.
W akcie notarialnym z dnia 10 kwietnia 2003 r., obejmującym umowę
sprzedaży przez Z. P. T. i A. małż. P., udziału wynoszącego ½ we współwłasności
tej nieruchomości wskazano, że stanowi ona nieruchomość rolną (k.2). Z kolei w
akcie notarialnym z dnia 3 lipca 2013 r. wskazano, że wnioskodawczyni
oświadczyła notariuszowi, iż poczyniła ustalenia „…w Urzędzie Miejskim W.,
zgodnie z którymi działka nr 7/2 położona jest na terenie, dla którego obowiązuje
miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego (symbol 18MN – zabudowa
mieszkaniowa)…”. Po pouczeniu przez notariusza o tym, że – zgodnie z art. 2 pkt
12 ustawy z dnia 2003 r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym, przez
działkę budowalną należy rozumieć nieruchomość gruntową lub działkę gruntu,
której wielkość, cechy geometryczne, dostęp do drogi publicznej oraz wyposażenie
w urządzenia infrastruktury technicznej spełniają wymogi realizacji obiektów
budowalnych wynikające z odrębnych przepisów i aktów prawa miejscowego –
dodała, że ma świadomość, iż brak dostępu działki do drogi publicznej uniemożliwia
uzyskanie pozwolenia na budowę…” (k. 27).
Sąd pierwszej instancji w uzasadnieniu postanowienia z dnia 3 października
2013 r. przyjął, że księga wieczysta nr …166903/1 jest prowadzona dla
„…nieruchomości rolnej – niezabudowanej…”, po czym dodał, że „…zgodnie
6
z obowiązującym miejscowym planem zagospodarowania przestrzennego – teren
ten jest przeznaczony pod zabudowę mieszkaniową…” (k. 29).
Z kolei według księgi wieczystej nr …166903/1 udostępnionej w systemie
elektronicznym, nieruchomość objęta tą księgą stanowi grunt orny.
Jednoznaczne ustalenie charakteru nieruchomości jest w świetle art. 109 ust.
1 pkt 1 i ust 2 u.g.n. konieczne, gdyż dopiero po zbadaniu tej okoliczności możliwa
będzie ocena, czy rozstrzygnięcie przedstawionego zagadnienia prawnego jest
potrzebne do rozstrzygnięcia sprawy.
Z tych względów, Sąd Najwyższy na podstawie art. 61 § 1 ustawy z dnia
23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym (Dz.U. z 2013 r., poz. 499 ze zm.)
odmówił podjęcia uchwały.