Wyrok z 8 lipca 2026, sygn. I C 516/25

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 8 lipca 2026 r.

Sąd Rejonowy w Piszu I Wydział Cywilny w składzie:

Przewodniczący:	sędzia Anna Gajewska
Protokolant:	starszy sekretarz sądowy Judyta (...)

po rozpoznaniu na rozprawie w dniu (...) czerwca 2026 r. w N.

sprawy z powództwa Ł. T.

przeciwko F. N., M. T. (1), X. B. (1), O. Ł., E. N. (2)

o zachowek

o r z e k a

I.  Zasądza od pozwanego F. N. na rzecz powódki Ł. T. z tytułu zachowku po X. N. (1) tytułem należności głównej kwotę 5 803,98 zł (pięć tysięcy osiemset trzy złote 98/100) oraz kwotę 772,46 zł (siedemset siedemdziesiąt dwa złote 46/100) tytułem odsetek ustawowych za opóźnienie od dnia 10.03.2025r. do dnia 08.07.2026r., z tym, że zasądzoną należność w łącznej kwocie 6 576,44 zł (sześć tysięcy pięćset siedemdziesiąt sześć złotych 44/100) rozkłada na 3 raty, w tym pierwsza rata w kwocie 1 576,44 zł (jeden tysiąc pięćset siedemdziesiąt sześć złotych 44/100) płatna w ciągu 2 (dwóch) miesięcy od dnia uprawomocnienia się orzeczenia, druga rata w kwocie 2 500,00 zł (dwa tysiące pięćset złotych 0/100) płatna do dnia 30 czerwca 2027r. i trzecia rata w kwocie 2 500,00 zł (dwa tysiące pięćset złotych 0/100) płatna do dnia 31 grudnia 2027r., wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie w przypadku zwłoki w płatności którejkolwiek z rat.

II.  Oddala powództwo o zachowek w stosunku do pozwanego F. N. w pozostałej części.

III.  Zasądza od pozwanej M. T. (1) na rzecz powódki Ł. T. z tytułu zachowku po X. N. (1) tytułem należności głównej kwotę 8 020,14 zł (osiem tysięcy dwadzieścia złotych 14/100) oraz kwotę 1 067,40 zł (jeden tysiąc sześćdziesiąt siedem złotych 40/100) tytułem odsetek ustawowych za opóźnienie od dnia 10.03.2025r. do dnia 08.07.2026r., z tym, że zasądzoną należność w łącznej kwocie 9 087,54 zł (dziewięć tysięcy osiemdziesiąt siedem złotych 54/100) rozkłada na 3 raty, w tym pierwsza rata w kwocie 2 087,54 zł (dwa tysiące osiemdziesiąt siedem złotych 54/100) płatna w ciągu 2 (dwóch) miesięcy od dnia uprawomocnienia się orzeczenia, druga rata w kwocie 3 500,00 zł (trzy tysiące pięćset złotych 0/100) płatna do dnia 30 czerwca 2027r. i trzecia rata w kwocie 3 500,00 zł (trzy tysiące pięćset złotych 0/100) płatna do dnia 31 grudnia 2027r., wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie w przypadku zwłoki w płatności którejkolwiek z rat.

IV.  Oddala powództwo o zachowek w stosunku do pozwanej M. T. (1) w pozostałej części.

V.  Zasądza od pozwanego E. N. (1) na rzecz powódki Ł. T. z tytułu zachowku po X. N. (1) tytułem należności głównej kwotę 8 036,70 zł (osiem tysięcy trzydzieści sześć złotych 70/100) oraz kwotę 1 069,59 zł (jeden tysiąc sześćdziesiąt dziewięć złotych 59/100) tytułem odsetek ustawowych za opóźnienie od dnia 10.03.2025r. do dnia 08.07.2026r., z tym, że zasądzoną należność w łącznej kwocie 9 106,29 zł (dziewięć tysięcy sto sześć złotych 29/100) rozkłada na 3 raty, w tym pierwsza rata w kwocie 2 106,29 zł (dwa tysiące sto sześć złotych 29/100) płatna w ciągu 2 (dwóch) miesięcy od dnia uprawomocnienia się orzeczenia, druga rata w kwocie 3 500,00 zł (trzy tysiące pięćset złotych 0/100) płatna do dnia 30 czerwca 2027r. i trzecia rata w kwocie 3 500,00 zł (trzy tysiące pięćset złotych 0/100) płatna do dnia 31 grudnia 2027r., wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie w przypadku zwłoki w płatności którejkolwiek z rat.

VI.  Oddala powództwo o zachowek w stosunku do pozwanego E. N. (1) w pozostałej części.

VII.  Zasądza solidarnie od pozwanych X. B. (1), O. Ł., E. B. (1) na rzecz powódki Ł. T. tytułem zachowku po X. N. (1) kwotę 7 876,63 zł (siedem tysięcy osiemset siedemdziesiąt sześć złotych 63/100) wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia 10.03.2025r. do dnia zapłaty.

VIII.  Oddala powództwo o zachowek w stosunku do pozwanych X. B. (1), O. Ł. i E. B. (2) w pozostałej części.

IX.  Odstępuje od obciążania powódki Ł. T. oraz pozwanych F. N. i M. T. (1) kosztami sądowymi.

X.  Zasądza od pozwanego F. N. na rzecz powódki Ł. T. kwotę 209,20 zł (dwieście dziewięć złotych 20/100), tytułem zwrotu kosztów postępowania wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi za czas od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty.

XI.  Zasądza od pozwanej M. T. (1) na rzecz powódki Ł. T. kwotę 2 056,97 zł (dwa tysiące pięćdziesiąt sześć złotych 97/100), tytułem zwrotu kosztów postępowania wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi za czas od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty.

XII.  Zasądza od pozwanego E. N. (1) na rzecz powódki Ł. T. kwotę 1 868,59 zł (jeden tysiąc osiemset sześćdziesiąt osiem złotych 59/100), tytułem zwrotu kosztów postępowania wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi za czas od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty.

XIII.  Zasądza solidarnie od pozwanych X. B. (1), O. Ł., E. B. (1) na rzecz powódki Ł. T. kwotę 1 232,30 zł (jeden tysiąc dwieście trzydzieści dwa złote 30/100), tytułem zwrotu kosztów postępowania wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi za czas od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty.

XIV.  Nakazuje pobrać od pozwanego E. N. (1) na rzecz Skarbu Państwa Sądu Rejonowego w Piszu kwotę 961,89 zł (dziewięćset sześćdziesiąt jeden złotych 89/100) tytułem części niepokrytych wydatków na opinię biegłego.

XV.  Nakazuje pobrać solidarnie od pozwanych X. B. (1), O. Ł., E. B. (1) na rzecz Skarbu Państwa Sądu Rejonowego w Piszu kwotę 961,89 zł (dziewięćset sześćdziesiąt jeden złotych 89/100) tytułem części niepokrytych wydatków na opinię biegłego.

sędzia Anna Gajewska

Sygn. akt I C 516/25

UZASADNIENIE

Ł. T. wystąpiła z pozwem o zachowek po zmarłej X. N. (1), domagając się zasądzenia na swoją rzecz:

- od pozwanego F. N. (brat powódki) kwoty 12 170,50 złotych z odsetkami ustawowymi za opóźnienie naliczanymi od dnia 10 marca 2025 roku do dnia zapłaty,

- od pozwanej M. T. (1) (siostra powódki) kwoty 8 562,48 złote z odsetkami ustawowymi za opóźnienie naliczanymi od dnia 10 marca 2025 roku do dnia zapłaty,

- od pozwanych X. B. (1), O. Ł. i E. B. (1) (siostrzeńcy powódki) solidarnie kwoty 9 660,58 złotych z odsetkami ustawowymi za opóźnienie naliczanymi od dnia 10 marca 2025 roku do dnia zapłaty,

- od pozwanego E. N. (1) (brat powódki) kwoty 11 399,22 złotych z odsetkami ustawowymi za opóźnienie naliczanymi od dnia 10 marca 2025 roku do dnia zapłaty.

Nadto powódka wniosła o zasądzenie na jej rzecz od pozwanych kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.

W uzasadnieniu pozwu powódka podniosła, że X. N. (1) zmarła 28 stycznia 2021 roku. W chwili śmierci była wdową, nie pozostawiła testamentu. Zmarła pozostawiła siedmioro dzieci: powódkę, M. T. (1), X. B. (3), F. V., F. N., E. N. (1) i T. N.. Przy dziedziczeniu ustawowym, każdemu z ww. zstępnych X. N. (2), przypadałby w spadku udział wynoszący 1/7 części.

Powódka wskazała, że córka spadkodawczyni – X. B. (2) zmarła 25 grudnia 2022 roku pozostawiając czworo zstępnych, w tym pozwanych X. B. (1), O. Ł. i E. B. (1). Córka spadkodawczyni – F. V. zapłaciła już na rzecz powódki kwotę 5 000 złotych i zobowiązała się uiścić pozostałą należność w kwocie 6 399,22 złotych, dlatego na chwilę obecną powódka nie wystąpiła przeciwko niej z pozwem o zachowek. Syn spadkodawczyni – T. N. zmarł 12 października 2025 roku, nie zostało dotąd przeprowadzone po nim postępowanie spadkowe, nie wiadomo, czy pozostawił on testament, dlatego w zakresie darowizny poczynionej przez spadkodawczynię na jego rzecz, powódka nie wytacza na chwilę obecną powództwa.

Powódka wskazała, że w dniu 29 czerwca 2010 roku, w drodze umowy darowizny sporządzonej w formie aktu notarialnego, spadkodawczyni X. N. (1) darowała:

- synowi F. N. i synowi T. N. na współwłasność w częściach równych zabudowaną działkę rolną o nr geod. (...) o powierzchni 2 ha (...) ^{( 2)} oraz niezabudowane działki rolne o nr geod. (...) o łącznej powierzchni 2 ha (...) ^{( 2)},

- córce M. T. (1) niezabudowane działki rolne o nr geod. (...)/(...) i (...) o łącznej powierzchni 1 ha (...) m ²,

- córce X. B. (2) niezabudowane działki rolne o nr (...). (...) o łącznej powierzchni 1 ha (...) m ²,

- synowi E. N. (1) i córce F. V. na współwłasność w częściach równych niezabudowaną działkę rolną o nr geod. (...) o powierzchni 4 ha 5600 m ²,

Powódka podniosła, że spadkodawczyni obdarowała każde ze swoich dzieci, z wyjątkiem powódki Ł. T., która nie została wydziedziczona ani uznana za niegodną dziedziczenia i której na podstawie art. 991 § 1 k.c. przysługuje zachowek w wysokości odpowiadającej połowie udziału spadkowego, jaki uzyskałaby w przypadku dziedziczenia ustawowego, a więc zachowek w wysokości 1/14 części. Nadto powódka wskazała, że czyniąc powyższe darowizny spadkodawczyni rozporządziła całym swoim majątkiem, w konsekwencji czego w skład spadku po niej nie wchodzą żadne składniki majątkowe, co w oparciu o przepis art. 1000 § 1 k.c. uzasadnia doliczenie do spadku darowizn uczynionych przez spadkodawczynię.

Powódka wskazała, iż szacuje wartość uczynionych przez spadkodawczynię darowizn na łączną kwotę 915 075 złotych. Aktualna wartość rynkowa prawa własności 1 hektara ziemi wynosi 70 000 złotych. Po przemnożeniu tej kwoty przez łączną powierzchnię darowanych nieruchomości (13 ha 0725 m ²), wartość darowizn wyniosła łącznie 915 075 złotych, co daje wysokość zachowku w kwocie 65 362,50 złotych (915 075 zł x 1/14). Mnożąc kwotę 70 000 zł przez metraż darowanych nieruchomości, wartość poszczególnych darowizn przedstawia się następująco:

- F. N. i T. N. – otrzymali darowiznę o łącznej wartości 340 690 zł, czyli każdy z nich po 170 345 złotych (2.4335 ha x 70 000 zł),

- M. T. (2) – otrzymała darowiznę o łącznej wartości 119 917 złotych (1.7131 ha x 70 000 zł),

- X. B. (2) – otrzymała darowiznę o łącznej wartości 135 268 złotych (1.9324 ha x 70 000 zł),

- E. N. (1) i F. V. – otrzymali darowiznę o łącznej wartości 319 200 złotych, czyli każdy z nich po 159 600 złotych (2.2800 ha x 70 000 zł).

Powódka podniosła, iż ustawa nie rozstrzyga o zakresie odpowiedzialności osób obdarowanych równocześnie, jednak jak wynika z orzecznictwa – należy przyjąć stosunkową odpowiedzialność obdarowanych, której zakres jest uzależniony od wartości uzyskanych darowizn. Mając powyższe na uwadze, w ocenie powódki, odpowiedzialność obdarowanych kształtuje się następująco:

Pozwani	Suma darowizn na rzecz wszystkich pozwanych	Wysokość darowizny na rzecz konkretnego obdarowanego	Udział % każdego obdarowanego w stosunku do sumy darowizn
F. N.	915 075 zł	170 345 zł	18,62%
T. N.	915 075 zł	170 345 zł	18,62 %
M. T. (2)	915 075 zł	119 917 zł	13,10 %
X. B. (2) (jej następcy)	915 075 zł	135 260 zł	14,78 %
E. N. (1)	915 075 zł	159 600 zł	17,44 %
F. V.	915 075 zł	159 600 zł	17,44 %

W związku z powyższym, zdaniem powódki, każdy z pozwanych zobowiązany jest do zapłaty na jej rzecz zachowku w wysokości:

- F. N. – 65 362,50 zł x 18,62 % = 12 170,50 złotych,

- T. N. – 65 362,50 zł x 18,62 % = 12 170,50 złotych,

- M. T. (2) – 65 362,50 zł x 13,10 % = 8 562,48 złotych,

- następcy X. B. (3) – 65 362,50 zł x 14,78 % = 9 660,58 złotych,

- E. N. (1) – 65 362,50 zł x 17,44 % = 11 399,22 złotych,

- F. V. – 65 362,50 zł x 17,44 % = 11 399,22 złotych.

Powódka wskazała, że pismem z dnia 3 lutego 2025 roku wezwała pozwanych do zapłaty zachowku. Na wezwanie odpowiedziała tylko M. T. (2) i E. N. (1), którzy odmówili zapłaty.

Pozwany F. N. w odpowiedzi na pozew wniósł o oddalenie powództwa w całości i zasądzenie na jego rzecz od powódki kosztów procesu według norm przepisanych.

W pierwszej kolejności pozwany podniósł, że z uwagi na złamanie kręgosłupa i inne jednostki chorobowe, od wielu lat jest niezdolny do pracy. Jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku. Ponadto cierpi na rwę kulszową lewostronną, skrzywienie kręgosłupa, niedosłuch prawostronny i nadciśnienie. Nie ma świadczeń emerytalnych i rentowych. Utrzymuje się z przyznawanych co miesiąc przez Miejsko Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej w N. świadczeń pieniężnych, zasiłków okresowych oraz celowych. Innych dochodów nie posiada, żyje w niedostatku. Z otrzymywanych zapomóg ponosi co miesiąc wydatki na energię elektryczną (198,37 zł), śmieci (66 zł), podatki (96 zł), drewno opałowe (300 zł), gaz z butli (80 zł), leki przeciwbólowe (100 zł), żywność, odzież i inne. Oprócz udziału wynoszącego ½ części w darowanych nieruchomościach, nie posiada innego majątku. Podkreślił, że darowany mu udział był obciążony nieodpłatną służebnością mieszkania na rzecz spadkodawczyni. To on ponosił wszelkie ciężary związane z utrzymaniem nieruchomości, budynku mieszkalnego i innych, w celu zapewnienia spadkodawczyni służebności.

Nadto pozwany podniósł, że spadkodawczyni od wielu lat chorowała: niewydolność nerek, dna moczanowa, nadciśnienie tętnicze, cholesterol, przewlekła obturacyjna choroba płuc, przebyty zawał serca. Była ona pod stałą opieką lekarską. Z koniecznością dowożenia jej do lekarzy wiązały się więc koszty. Spadkodawczyni systematycznie przyjmowała dużą ilość lekarstw, używała pielucho-majtek, na które wydawała ponad 300 złotych miesięcznie. Od 2011 roku zaliczona była do osób ze znacznym stopniem niepełnosprawności. Szczególnie w ostatnich latach życia potrzebowała stałej pomocy we wszystkich czynnościach życia codziennego. Pozwany podniósł, że z uwagi na jego trudną sytuację finansową i zdrowotną, w ponoszeniu ww. wydatków i trudów związanych z opieką nad mamą pomagali mu brat E. N. (1) i w szczególności siostra M. T. (2).

Pozwany podniósł, że w przypadku uwzględnienia niniejszego powództwa, będzie zmuszony sprzedać udział w darowanej mu nieruchomości, a więc pozbawi się domu i prawa mieszkania w nim. W ten sposób będzie nie tylko osobą niezdolną do pracy z powodu złego stanu zdrowia, ale też bezdomną z uwagi na konieczność zapłaty powódce zachowku.

Z tych wszystkich względów pozwany F. N. wniósł o obniżenie o 50% kwoty należnej od niego na rzecz powódki z tytułu zachowku i rozłożenie zasądzonej należności na trzy raty roczne, przy czym pierwsza rata płatna w ciągu dwóch miesięcy od daty uprawomocnienia się wyroku, a kolejne raty płatne odpowiednio po upływie roku i dwóch lat od daty płatności pierwszej raty. W ocenie pozwanego, zasądzenie od niego zachowku w pełnej wysokości byłoby sprzeczne z dyspozycją art. 997 ¹ k.c. oraz z zasadami współżycia społecznego.

Nadto pozwany podniósł, że spadkodawczyni darowała powódce oraz pozwanej M. T. (1) na współwłasność w udziale po ½ części, działkę gruntu o nr (...), o obszarze 0,6232 ha, z ruinami siedliska, dla której w Sądzie Rejonowym w Piszu prowadzona jest księga wieczysta (...). Akt notarialny dokumentujący powyższą darowiznę tylko dla pozoru został nazwany przez strony „umową sprzedaży”. W rzeczywistości była to umowa darowizny, bo taka była wola spadkodawczyni i podana w umowie cena 15 000 złotych nie miała być i nie została zapłacona, chociaż w § 5 umowy spadkodawczyni potwierdziła jej odbiór od powódki. Umowa została nazwana „umową sprzedaży” po to, żeby M. T. (2), jako obdarowana przez spadkodawczynię po raz drugi, nie zapłaciła od drugiej darowizny podatku na rzecz Urzędu Skarbowego. O tym, że od drugiej darowizny M. T. (2) będzie płaciła wysoki podatek, spadkodawczyni dowiedziała się od znajomego. Wszyscy członkowie rodziny oraz znajomi wiedzieli, że spadkodawczyni nie sprzedała lecz darowała powódce i M. T. (1) ww. nieruchomość. Z uwagi na powyższe, pozwany wniósł o ustalenie, że wartość ww. darowizny pokrywa w całości roszczenie powódki o zachowek.

Niezależnie od powyższego, pozwany zakwestionował podaną przez powódkę wartość darowizny uczynionej przez spadkodawczynię na jego rzecz. W ocenie pozwanego powódka rażąco zawyżyła tę wartość i nie uwzględniła faktu, iż darowany pozwanemu udział w nieruchomości obciążony był służebnością na rzecz spadkodawczyni oraz, że wydatki związane z tą służebnością obciążały pozwanego.

Odnośnie roszczenia odsetkowego, w ocenie pozwanego data wydania wyroku w przedmiotowej sprawie jest właściwa do zasądzenia ewentualnych odsetek, albowiem dopiero w wyroku zostanie ustalona kwota, od której powódce będą należały się odsetki.

Pozwana M. T. (2) w odpowiedzi na pozew wniosła o oddalenie powództwa w całości i zasądzenie na jej rzecz od powódki kosztów procesu według norm przepisanych.

W uzasadnieniu pozwana podniosła, że spadkodawczyni darowała powódce oraz pozwanej M. T. (1) na współwłasność w udziale po ½ części, działkę gruntu o nr (...), o obszarze 0,6232 ha, z ruinami siedliska, dla której w Sądzie Rejonowym w Piszu prowadzona jest (...). Akt notarialny dokumentujący powyższą darowiznę tylko dla pozoru został nazwany przez strony „umową sprzedaży”. W rzeczywistości była to umowa darowizny, bo taka była wola spadkodawczyni i podana w umowie cena 15 000 złotych nie miała być i nie została zapłacona, chociaż w § 5 umowy spadkodawczyni potwierdziła jej odbiór od powódki. Umowa została nazwana „umową sprzedaży” po to, żeby M. T. (2), jako obdarowana przez spadkodawczynię po raz drugi, nie zapłaciła od drugiej darowizny podatku na rzecz Urzędu Skarbowego. O tym, że od drugiej darowizny M. T. (2) będzie płaciła wysoki podatek, spadkodawczyni dowiedziała się od znajomego. Wszyscy członkowie rodziny oraz znajomi wiedzieli, że spadkodawczyni nie sprzedała lecz darowała powódce i M. T. (1) ww. nieruchomość.

Z uwagi na powyższe, pozwana wniosła o ustalenie, że wartość ww. darowizny pokrywa w całości roszczenie powódki o zachowek.

Niezależnie od powyższego, pozwana zakwestionowała podaną przez powódkę wartość darowizny uczynionej przez spadkodawczynię na jej rzecz. W ocenie pozwanej, powódka rażąco tę wartość zawyżyła.

Z ostrożności procesowej, pozwana wniosła o rozłożenie płatności kwoty, która zostanie zasądzona od niej na rzecz powódki tytułem zachowku, na trzy roczne raty, przy czym pierwsza rata płatna w ciągu dwóch miesięcy od daty uprawomocnienia się wyroku, a kolejne raty płatne odpowiednio po upływie roku i dwóch lat od daty płatności pierwszej raty. W uzasadnieniu pozwana powołała się na swoją trudną sytuację dochodową i zdrowotną.

Odnośnie roszczenia odsetkowego, w ocenie pozwanej data wydania wyroku w przedmiotowej sprawie jest właściwa do zasądzenia ewentualnych odsetek, albowiem dopiero w wyroku zostanie ustalona kwota, od której powódce będą należały się odsetki.

Pozwany E. N. (1) w odpowiedzi na pozew wniósł o oddalenie powództwa w całości i zasądzenie na jego rzecz od powódki kosztów procesu według norm przepisanych.

W uzasadnieniu pozwany podniósł, że spadkodawczyni darowała powódce oraz pozwanej M. T. (1) na współwłasność w udziale po ½ części, działkę gruntu o nr (...), o obszarze 0,6232 ha, z ruinami siedliska, dla której w Sądzie Rejonowym w Piszu prowadzona jest (...). Akt notarialny dokumentujący powyższą darowiznę tylko dla pozoru został nazwany przez strony „umową sprzedaży”. W rzeczywistości była to umowa darowizny, bo taka była wola spadkodawczyni i podana w umowie cena 15 000 złotych nie miała być i nie została zapłacona, chociaż w § 5 umowy spadkodawczyni potwierdziła jej odbiór od powódki. Umowa została nazwana „umową sprzedaży” po to, żeby M. T. (2), jako obdarowana przez spadkodawczynię po raz drugi, nie zapłaciła od drugiej darowizny podatku na rzecz Urzędu Skarbowego. O tym, że od drugiej darowizny M. T. (2) będzie płaciła wysoki podatek, spadkodawczyni dowiedziała się od znajomego. Wszyscy członkowie rodziny oraz znajomi wiedzieli, że spadkodawczyni nie sprzedała lecz darowała powódce i M. T. (1) ww. nieruchomość.

Z uwagi na powyższe, pozwany wniósł o ustalenie, że wartość ww. darowizny pokrywa w całości roszczenie powódki o zachowek.

Niezależnie od powyższego, pozwany zakwestionował podaną przez powódkę wartość darowizny uczynionej przez spadkodawczynię na jego rzecz. W ocenie pozwanego, powódka rażąco tę wartość zawyżyła.

Z ostrożności procesowej, pozwany wniósł o rozłożenie płatności kwoty, która zostanie zasądzona od niego na rzecz powódki tytułem zachowku, na trzy roczne raty, przy czym pierwsza rata płatna w ciągu dwóch miesięcy od daty uprawomocnienia się wyroku, a kolejne raty płatne odpowiednio po upływie roku i dwóch lat od daty płatności pierwszej raty. W uzasadnieniu pozwany powołał się na swoją trudną sytuację dochodową i zdrowotną.

Odnośnie roszczenia odsetkowego, w ocenie pozwanego data wydania wyroku w przedmiotowej sprawie jest właściwa do zasądzenia ewentualnych odsetek, albowiem dopiero w wyroku zostanie ustalona kwota, od której powódce będą należały się odsetki.

Pozwani X. B. (1), O. Ł. i E. B. (1) (zstępni X. B. (3)) w odpowiedzi na pozew wnieśli o oddalenie powództwa w całości i zasądzenie na ich rzecz od powódki kosztów procesu według norm przepisanych.

W uzasadnieniu pozwani podnieśli, że spadkodawczyni darowała powódce oraz pozwanej M. T. (1) na współwłasność w udziale po ½ części, działkę gruntu o nr (...), o obszarze 0,6232 ha, z ruinami siedliska, dla której w Sądzie Rejonowym w Piszu prowadzona jest (...). Akt notarialny dokumentujący powyższą darowiznę tylko dla pozoru został nazwany przez strony „umową sprzedaży”. W rzeczywistości była to umowa darowizny, bo taka była wola spadkodawczyni i podana w umowie cena 15 000 złotych nie miała być i nie została zapłacona, chociaż w § 5 umowy spadkodawczyni potwierdziła jej odbiór od powódki. Umowa została nazwana „umową sprzedaży” po to, żeby M. T. (2), jako obdarowana przez spadkodawczynię po raz drugi, nie zapłaciła od drugiej darowizny podatku na rzecz Urzędu Skarbowego. O tym, że od drugiej darowizny M. T. (2) będzie płaciła wysoki podatek, spadkodawczyni dowiedziała się od znajomego. Wszyscy członkowie rodziny oraz znajomi wiedzieli, że spadkodawczyni nie sprzedała lecz darowała powódce i M. T. (1) ww. nieruchomość.

Z uwagi na powyższe, pozwani wnieśli o ustalenie, że wartość ww. darowizny pokrywa w całości roszczenie powódki o zachowek.

Niezależnie od powyższego, pozwani zakwestionowali podaną przez powódkę wartość darowizny uczynionej przez spadkodawczynię na rzecz ich matki. W ocenie pozwanych, powódka rażąco tę wartość zawyżyła.

Odnośnie roszczenia odsetkowego, w ocenie pozwanych data wydania wyroku w przedmiotowej sprawie jest właściwa do zasądzenia ewentualnych odsetek, albowiem dopiero w wyroku zostanie ustalona kwota, od której powódce będą należały się odsetki.

Powódka Ł. T. zakwestionowała twierdzenia pozwanych jakoby otrzymała od spadkodawczyni darowiznę. Podkreśliła, że nieruchomość stanowiąca działkę (...) o (...) została przez spadkodawczynię sprzedana na współwłasność powódce i pozwanej M. T. (1). Powódka i pozwana zapłaciły matce umówioną cenę, co wprost wynika z treści § 5 umowy sprzedaży. Powódka podniosła, że została pominięta przy dokonywaniu przez spadkodawczynię darowizn, albowiem przebywała wtedy za granicą.

Powódka wniosła o nieuwzględnienie wniosku pozwanych F. N., M. T. (1) i E. N. (1) o rozłożenie zasądzonych należności na raty.

Sąd ustalił, co następuje:

W dniu 29 czerwca 2010 roku X. N. (1) darowała swoim dzieciom działki gruntu wchodzące w skład nieruchomości rolnej położonej w obrębie D. w gminie N., dla której w Sądzie Rejonowym w Piszu prowadzona była (...), a mianowicie:

1.  synom F. N. i T. N. darowała na współwłasność w częściach równych (po ½ części) zabudowaną działkę rolną o nr geod. (...) o powierzchni 2 ha (...) m ^{( 2)} oraz niezabudowane działki rolne o nr geod. (...) o łącznej powierzchni 2 ha (...) ^{( 2)},

2.  córce M. T. (1) darowała niezabudowane działki rolne o nr geod. (...), (...) i (...) o łącznej powierzchni 1 ha (...) ^{( 2)},

3.  córce X. B. (2) darowała niezabudowane działki rolne o nr geod. (...) o łącznej powierzchni 1 ha (...) ²,

4.  synowi E. N. (1) i córce F. V. darowała na współwłasność w częściach równych (po ½ części) niezabudowaną działkę rolną o nr geod. (...)/(...) o powierzchni 4 ha 5600 m ².

Wyżej wymienieni przyjęli darowiznę.

W dacie zawierania ww. umowy darowizny, wszystkie wymienione wyżej działki gruntu oraz działka o nr geod. (...) obciążone były ustanowioną na rzecz X. N. (2) nieodpłatną służebnością osobistą mieszkania. W § 8 umowy darowizny z dnia 29 czerwca 2010 roku zawarte zostało oświadczenie X. N. (2), która jako uprawniona z tytułu służebności zrzekła się służebności osobistej mieszkania na działkach o nr (...). (...) (...)/, (...), (...), (...), (...), (...), (...), (...) i (...). Tym samym obciążona służebnością osobistą mieszkania pozostała tylko zabudowana działka gruntu o nr geod. (...) darowana na współwłasność F. N. i T. N..

(okoliczności bezsporne, dowód: umowa darowizny z dnia 29.06.2010 r. Rep. A nr (...) k. 15-19)

W dniu (...) kwietnia 2020 roku X. N. (1) sprzedała swoim córkom Ł. T. i M. T. (1), na współwłasność w częściach równych (po ½ części każdej z nich), zabudowaną ruinami siedliska działkę gruntu oznaczoną nr geod. (...) o powierzchni 6232 m ², położoną w obrębie D. w gminie N., za cenę 15 000 złotych. W § 5 umowy sprzedaży wskazano, że umówioną cenę w kwocie 15 000 złotych M. T. (2) i Ł. T. zapłaciły sprzedającej przed tym aktem, co sprzedająca X. N. (1) potwierdziła i pokwitowała odbiór ceny.

(dowód: umowa sprzedaży z (...).04.2020 r. Rep. A nr (...) k. 107-108v)

X. N. (1) zmarła 28 stycznia 2021 roku. Przed śmiercią stale zamieszkiwała w D. na zabudowanej nieruchomości stanowiącej działkę gruntu o nr (...), którą wcześniej darowała na współwłasność synom F. N. i T. N. i która obciążona była na jej rzecz służebnością osobistą mieszkania. (okoliczności bezsporne)

W dacie otwarcia spadku X. N. (1) miała 91 lat. Była emerytką. Wiele lat przed śmiercią chorowała. Cierpiała na: przewlekłą niewydolność nerek, niewydolność serca, dnę moczanową, nadciśnienie tętnicze, przewlekłą obturacyjną chorobę płuc. W 2017 roku przebyła zawał serca. Pozostawała pod stałą opieką lekarską, z czym wiązały się koszty dojazdów do lekarzy. Systematycznie przyjmowała dużą ilość lekarstw, używała pielucho-majtek. Od 2011 roku zaliczona była do osób ze znacznym stopniem niepełnosprawności. Szczególnie w ostatnich latach życia potrzebowała stałej opieki i pomocy we wszystkich czynnościach życia codziennego. Pomoc tę i opiekę sprawował przede wszystkim mieszkający z nią syn F. N., a pomagali mu brat E. N. (1) i siostra M. T. (2).

(okoliczności bezsporne, dowód: dokumentacja medyczna spadkodawczyni k. 81-87v; orzeczenie o stopniu niepełnosprawności spadkodawczyni k. 88; faktura za pielucho-majtki k. 89)

X. N. (1) nie pozostawiła testamentu ani żadnego majątku. W chwili śmierci była wdową. N. siedmioro dzieci: Ł. T., M. T. (1), X. B. (3), F. V., F. N., E. N. (1) i T. N..

X. B. (2) zmarła 25 grudnia 2022 roku pozostawiając czworo zstępnych, w tym: syna X. B. (1), córkę O. Ł. i syna E. B. (1)

(okoliczności bezsporne, dowód: skrócone odpisy aktów urzędu stanu cywilnego k. 39, 66-68)

Wartość rynkowa służebności osobistej obciążającej działkę gruntu o nr (...). (...), ustanowionej nieodpłatnie na rzecz X. N. (2), wynosi 47 840 złotych.

Łączna wartość rynkowa nieruchomości będących przedmiotem umowy darowizny z dnia 29 czerwca 2010 roku – obniżona o wartość ww. służebności osobistej – wynosi 772 760 złotych, w tym:

- działka nr (...) – 190 730 złotych (część niezabudowana 57 240 zł + część zabudowana z uwzględnieniem służebności 133 490 zł [181 330 zł – 47 840 zł]),

- działki nr (...) – 84 570 złotych,

- działka nr (...) – 49 790 złotych,

- działka nr (...) – 49 790 złotych,

- działka nr (...) – 225 090 złotych,

- działka nr (...) – 17 590 złotych,

- działka nr (...) – 40 740 złotych,

- działka nr (...) – 53 960 złotych,

- działka nr (...) – 60 500 złotych.

(dowód: opinia biegłego sądowego z zakresu szacowania nieruchomości k. 212-302)

F. N. z uwagi na przebyte w przeszłości złamanie kręgosłupa i inne jednostki chorobowe, od wielu lat nie pracuje. Jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku. Cierpi na rwę kulszową lewostronną, skrzywienie kręgosłupa, niedosłuch prawostronny i nadciśnienie. Ponadto rozpoznano u niego zaburzenia psychiczne i zaburzenia zachowania spowodowane uzależnieniem od alkoholu. Nie otrzymuje świadczeń emerytalnych ani rentowych. Utrzymuje się z przyznawanych co miesiąc przez Miejsko Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej w N. świadczeń pieniężnych, zasiłków okresowych oraz zasiłków celowych. Innych dochodów nie posiada. Z otrzymywanych zapomóg ponosi stałe wydatki na energię elektryczną (198,37 zł), śmieci (66 zł), podatki (96 zł), drewno opałowe (300 zł), gaz z butli (80 zł), leki przeciwbólowe (100 zł), żywność, odzież i inne. Udział wynoszący ½ części w darowanych przez matkę działkach gruntu o nr geod. (...), (...) i (...) stanowi jego jedyny majątek.

(dowód: dokumentacja medyczna pozwanego F. N. k. 74-75, 191; decyzje Miejsko-Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w N. k. 76-80; oświadczenie pozwanego F. N. o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania k. 192-194)

M. T. (2) ma 74 lata. Jest emerytką i z tego tytułu pobiera świadczenie emerytalne w wysokości 1 118,67 złotych netto miesięcznie. Środki te przeznacza na pokrycie wydatków związanych ze swoim utrzymaniem i leczeniem. Od 2012 roku leczy się na nowotwór złośliwy trzonu macicy. W związku z tym przebyła zabieg operacyjny i pozostaje pod stałą opieką lekarzy z Wojewódzkiego Szpitala (...) w Z.. Co pół roku przechodzi badania kontrolne, co wiąże się z ponoszeniem wydatków na dojazdy do lekarzy (150 zł). Ponadto choruje na cukrzycę, przepuklinę rozworu przełykowego przepony, nadciśnienie tętnicze i cholesterol. Zmuszona jest do stałego wykupowania i zażywania leków (150 zł). Prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z mężem, który także jest emerytem. Małżonkowie ponoszą bieżące wydatki na: energię elektryczną (281 zł), gaz z butli (65 zł), asygnata na opał - drewno (1 504,34 zł), śmierci (66 zł), telefon (140 zł), (...) (30 zł), ubezpieczenie mieszkania (358 zł), wodę (160 zł), podatki, środki higieny i czystości, żywność itp.

(dowód: dokumentacja medyczna pozwanej M. T. (1) k. 99; decyzja ZUS o waloryzacji emerytury k. 100; oświadczenie pozwanej M. T. (1) o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania k. 192-194)

E. N. (1) jest rencistą. Otrzymuje rentę w wysokości 1 282,35 złotych netto miesięcznie. W 2016 roku był hospitalizowany w Wojewódzkim Szpitalu (...) w Z. z rozpoznaniem: AO miażdżycowa niedrożność dolnego odcinka aorty brzusznej i obu tętnic biodrowych wspólnych; pooperacyjna ostra niewydolność nerek z hemodializoterapią z (...) i wszczepieniem stentów do obu tętnic nerkowych, z powodu ich krytycznego zwężenia; nadciśnienie tętnicze; dyskopatia lędźwiowo-krzyżowa. Pozostaje on pod stałą opieką lekarzy w P. i I., co wiąże się z wydatkami na dojazdy. Stale przyjmuje leki, na których zakup wydaje 340 złotych miesięcznie. Zgodnie z wyrokiem Sądu Rejonowego w Olsztynie z dnia 12 września 2024 roku wydanym w sprawie (...), E. N. (1) został zaliczony do osób niepełnosprawnych w stopniu umiarkowanym. Sąd orzekł, że niepełnosprawność istnieje od 1 października 2023 roku i ma charakter trwały. Oprócz wydatków związanych z leczeniem, E. N. (1) ponosi stałe wydatki związane z utrzymaniem, w tym na: energię elektryczną (150 zł), ubezpieczenie (254,70 zł), czynsz (300 zł), paliwo (150 zł), badanie techniczne i ubezpieczenie samochodu (512 zł), spłata zaległych alimentów (100 zł). Aktualnie E. N. (1) znalazł zatrudnienie uwzględniające stan jego zdrowia. Zatrudniony jest na umowę o pracę na czas określony do 31 stycznia 2028 roku w zakładzie pracy chronionej (...) Sp. z o.o. w Ł.. Za pracę otrzymuje wynagrodzenie w wysokości najniższej krajowej.

(dowód: dokumentacja medyczna pozwanego E. N. (1) k. 337-341; wyrok Sądu Rejonowego w Olsztynie z 12.09.2024 r. wydany w sprawie (...) k. 343-343v; decyzja ZUS o ponownym ustaleniu wysokości renty k. 342; dowody opłat k. 344; polisa k. 345; zaświadczenie o przeprowadzonym badaniu technicznym pojazdu k. 346; polisa – ubezpieczenie OC pojazdu k. 346-347)

Sąd zważył, co następuje:

Swoboda dysponowania majątkiem za życia, na przykład w formie darowizn, czy swoboda testowania pozwalająca na dowolne dysponowanie majątkiem w testamencie na wypadek śmierci, mogą prowadzić do pokrzywdzenia osób najbliższych spadkodawcy, które zresztą czasem przyczyniają się do tworzenia lub powiększania majątku spadkowego. Stąd też osoba fizyczna ma przynajmniej moralny obowiązek wspierania rodziny, w tym też pozostawienia im korzyści ze spadku. Jednakże o tym, kto, jakie i na jakich zasadach otrzyma korzyści po zmarłym, decyduje ustawa. Można więc twierdzić, że w kręgu rodziny zmarłego istnieją osoby, którym pozostawienie korzyści jest obligatoryjne w zakresie określonym w ustawie. Stąd też nikt nie może na wypadek swojej śmierci rozporządzić majątkiem zupełnie dobrowolnie, z pominięciem najbliższych (vide wyrok SA w Łodzi z 25.07.2013r., I ACa 141/12, Lex nr 1356561).

Ochrona praw najbliższej rodziny zmarłego należy do podstawowych założeń prawa spadkowego. Znajduje ona wyraz w wielu instytucjach uregulowanych w księdze czwartej kodeksu cywilnego, w tym też i w instytucji zachowku (art. 991-1011 k.c.) zapewniającej osobom wskazanym w ustawie określoną korzyść ze spadku nawet wbrew woli zmarłego (vide wyrok SN z13.06.2013r., V CSK 385/12, Lex nr 1375506).

W myśl art. 991 § 1 k.c., zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni – dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach – połowa wartości tego udziału, czyli tzw. zachowek.

Zgodnie z art. 993 k.c. w zw. z art. 994 § 1 k.c., przy obliczaniu zachowku dolicza się do spadku darowizny uczynione przez spadkodawcę, za wyjątkiem: drobnych darowizn, zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych, oraz darowizn dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku.

Zgodnie z treścią art. 995 § 1 k.c. wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, a według cen z chwili ustalania zachowku.

W ocenie Sądu roszczenie powódki co do zasady jest słuszne.

Powódka dochodziła w niniejszym procesie zachowku po swojej zmarłej matce. W sprawie bezspornie ustalono, że spadkodawczyni X. N. (1) w dacie otwarcia spadku była wdową, miała siedmioro dzieci, nie posiadała żadnego majątku oraz, że nastąpiło po niej dziedziczenie ustawowe.

Poza sporem pozostawał również fakt, że majątkiem spadkodawczyni była nieruchomość rolna stanowiąca działki gruntu o nr geod. (...) (...), (...), (...)/, (...), (...), (...), (...), (...), (...), (...), (...) i (...), położona w obrębie D. w gminie N., dla której w Sądzie Rejonowym w Piszu prowadzona była księga (...), którą to nieruchomość w zakresie działek (...) (...), (...), (...), (...), (...), (...), (...) i (...) spadkodawczyni w dniu 29 czerwca 2010 roku darowała swoim dzieciom: T. N., pozwanemu F. N., pozwanemu E. N. (1), pozwanej M. T. (1), X. B. (2) (poprzedniczce prawnej pozwanych X. B. (1), O. Ł. i E. B. (1)) oraz F. V..

W sprawie sporne były twierdzenia pozwanych, jakoby powódka w dniu (...) kwietnia 2020 roku otrzymała od spadkodawczyni w drodze darowizny udział wynoszący ½ części w działce gruntu o nr geod. (...).

Sąd nie podzielił stanowiska pozwanych, jakoby umowa zawarta w dniu (...) kwietnia 2020 roku pomiędzy spadkodawczynią, a powódką i pozwaną M. T. (1), sporządzona w formie aktu notarialnego jako umowa sprzedaży, w rzeczywistości stanowiła umowę darowizny.

Przede wszystkim wskazać należy, że z treści aktu notarialnego w sposób jednoznaczny wynika, iż strony zawarły umowę sprzedaży nieruchomości. W akcie notarialnym precyzyjnie określono przedmiot sprzedaży, cenę sprzedaży w wysokości 15 000 złotych oraz zawarto oświadczenie kupujących o zapłacie całej ceny przed podpisaniem aktu. Jednocześnie sprzedająca oświadczyła przed notariuszem, że cenę tę otrzymała, co zostało wyraźnie stwierdzone w § 5 aktu notarialnego poprzez pokwitowanie odbioru całej należności.

Akt notarialny jako dokument urzędowy korzysta z domniemania autentyczności oraz zgodności z prawdą zawartych w nim oświadczeń stron dokonanych przed notariuszem. Domniemanie to może zostać obalone jedynie przy pomocy przekonujących i wiarygodnych dowodów. Samo twierdzenie pozwanych, że strony w rzeczywistości zamierzały zawrzeć umowę darowizny, nie jest wystarczające do podważenia jednoznacznej treści aktu notarialnego.

Pozwani nie przedstawili żadnych obiektywnych dowodów pozwalających przyjąć, że czynność prawna miała charakter pozorny lub że rzeczywistą wolą stron było dokonanie darowizny. Nie wykazali również, aby cena wskazana w akcie nie została zapłacona, ograniczając się wyłącznie do własnych twierdzeń. Twierdzeniom tym stanowczo zaprzeczyła powódka. Poza tym twierdzenia pozwanych pozostają w sprzeczności z wyraźnym oświadczeniem spadkodawczyni złożonym przed notariuszem, iż otrzymała całą cenę sprzedaży przed zawarciem aktu.

Sąd miał również na uwadze, że zgodnie z art. 6 k.c. ciężar udowodnienia faktów, z których pozwani wywodzili korzystne dla siebie skutki prawne, spoczywał na nich. Skoro pozwani twierdzili, że umowa sprzedaży była czynnością pozorną, mającą ukrywać umowę darowizny, to na nich ciążył obowiązek wykazania tej okoliczności. Obowiązkowi temu nie sprostali.

W konsekwencji brak było podstaw do przyjęcia, że umowa sprzedaży z dnia (...) kwietnia 2020 roku stanowiła w rzeczywistości darowiznę podlegającą doliczeniu do substratu zachowku. Sąd uznał, że zgromadzony materiał dowodowy nie pozwala na podważenie jednoznacznej treści aktu notarialnego ani na ustalenie, że rzeczywistą wolą stron było nieodpłatne przeniesienie własności nieruchomości. Z tych względów nieruchomość stanowiąca działkę (...) o (...) nabyta przez powódkę i pozwaną M. T. (1) na podstawie wskazanej umowy nie mogła zostać potraktowana jako darowizna przy obliczaniu należnego zachowku.

Niewątpliwie natomiast doliczeniu do substratu zachowku podlegają darowizny uczynione przez spadkodawczynię w dniu 29 czerwca 2010 roku.

Wobec braku zgodnego stanowiska stron, wartość działek gruntu będących przedmiotem umowy darowizny z dnia 29 czerwca 2010 roku, Sąd ustalił na podstawie wyceny dokonanej przez powołanego w sprawie biegłego sądowego z zakresu szacowania nieruchomości.

Wyznaczony do sporządzenia wyceny biegły N. B., w sporządzonej na piśmie opinii stwierdził, że wartość rynkowa nieruchomości będących przedmiotem umowy darowizny z dnia 29 czerwca 2010 roku wynosi:

- działka nr (...) – 238 570 złotych (część niezabudowana 57 240 zł + część zabudowana 181 330 zł),

- działki nr (...) – 84 570 złotych,

- działka nr (...) – 49 790 złotych,

- działka nr (...) – 49 790 złotych,

- działka nr (...) – 225 090 złotych,

- działka nr (...) – 17 590 złotych,

- działka nr (...) – 40 740 złotych,

- działka nr (...) – 53 960 złotych,

- działka nr (...) – 60 500 złotych.

W dalszej kolejności należy zauważyć, iż przy wyliczaniu zachowku Sąd ustala stan czynny masy spadkowej, tj. wynikający z różnicy pomiędzy aktywami a pasywami. W przypadku tej części nieruchomości, która była obciążona dożywotnią służebnością osobistą na rzecz darczyńcy, należało zatem uwzględnić wartość tej służebności, która już zaistniała na dzień dokonania darowizny, i o tą wartość obniżyć wartość obciążonej nią nieruchomości.

Normę art. 995 k.c. wykładać należy z uwzględnieniem jej celu, jakim jest podzielenie się z uprawnionym do zachowku przez osobę obdarowaną wzbogaceniem, wzbogacenie to zaś rozumiane być musi jako różnica między wartością rzeczy w stanie wolnym od obciążeń a wartością ustanowionych jednocześnie z darowizną obciążeń. Ustanowienie użytkowania na rzeczy darowanej nie jest wprawdzie świadczeniem wzajemnym ze strony osoby obdarowanej (darowizna wszak, choć jest umową dwustronną, to jest umową tylko jednostronnie zobowiązującą), nie ulega jednak wątpliwości merytoryczny związek między tymi obiema czynnościami i wynikająca z tego związku ich współzależność. Z tej przyczyny przyjmuje się, że wartość ustanowionych na rzeczy darowanej obciążeń rzeczowych na rzecz darczyńcy lub osób mu bliskich zmniejsza wartość nie tylko samej rzeczy w późniejszym obrocie, ale i przedmiotu darowizny rozumianej jako nieodpłatne przysporzenie majątkowe netto na rzecz obdarowanego (wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 17.01.2014r., I ACa 972/13, Lex nr 1441392).

Z zapisów umowy darowizny wprost wynika, że w dacie zawierania tej umowy nieruchomość opisana w (...) obciążona była ustanowioną na rzecz X. N. (2) nieodpłatną służebnością osobistą mieszkania. W § 8 umowy darowizny z dnia 29 czerwca 2010 roku zawarte zostało oświadczenie X. N. (2), która jako uprawniona z tytułu służebności zrzekła się służebności osobistej mieszkania na działkach o nr (...). (...) (...), (...), (...), (...), (...), (...), (...), (...) i (...). Tym samym obciążona służebnością osobistą mieszkania pozostała tylko zabudowana działka gruntu o nr geod. (...)/(...) darowana na współwłasność pozwanemu F. N. i T. N..

Biegły sądowy N. B. przyjął, że służebność osobista obciążała zabudowaną część działki gruntu o nr (...) i ustalił, że wartość rynkowa tej służebności wynosi 47 840 złotych.

Sąd w całości podzielił wnioski zawarte w opinii biegłego. W ocenie Sądu opinia została sporządzona w sposób rzetelny, zgodnie z zasadami wiedzy specjalistycznej oraz obowiązującymi standardami wyceny nieruchomości. Jest ona jasna, pełna i wewnętrznie spójna. Biegły w sposób przejrzysty przedstawił przyjętą metodologię wyceny, wskazał dane stanowiące podstawę dokonanych obliczeń oraz wyczerpująco uzasadnił sformułowane wnioski. Przedstawione wyliczenia są logiczne, a ich tok rozumowania nie budzi zastrzeżeń.

Pozwani wprawdzie zgłosili zarzuty do opinii, jednak miały one charakter wyłącznie polemiczny i nie zostały poparte żadnymi argumentami natury merytorycznej ani dowodami podważającymi prawidłowość zastosowanej przez biegłego metodologii lub trafność dokonanych ustaleń. Co istotne, pomimo zgłoszenia zastrzeżeń pozwani nie wnieśli o dopuszczenie dowodu z opinii uzupełniającej biegłego ani nie wykazali potrzeby wyjaśnienia jakichkolwiek okoliczności wymagających wiadomości specjalnych.

Sąd miał przy tym na uwadze, że niezadowolenie strony z treści opinii lub fakt, iż jej wnioski są dla niej niekorzystne, nie stanowią podstawy do odmowy przyznania opinii waloru wiarygodności ani do powołania kolejnego biegłego. Potrzeba dopuszczenia opinii uzupełniającej lub opinii innego biegłego zachodzi jedynie wówczas, gdy sporządzona opinia jest niepełna, niejasna, wewnętrznie sprzeczna lub nasuwa uzasadnione wątpliwości co do jej prawidłowości. Takie okoliczności w niniejszej sprawie nie wystąpiły.

W konsekwencji Sąd uznał opinię biegłego za w pełni przydatny i wiarygodny materiał dowodowy, stanowiący podstawę ustalenia wartości nieruchomości darowanych przez spadkodawczynię na rzecz pozwanych.

Wobec powyższego, w ślad za opinią biegłego Sąd ustalił, że substrat zachowku po X. N. (1), a więc łączna wartość rynkowa nieruchomości będących przedmiotem umowy darowizny z dnia 29 czerwca 2010 roku – obniżona o wartość służebności osobistej obciążającej zabudowaną część (...) nr (...) – wynosi 772 760 złotych, w tym:

- działka nr (...) – 190 730 złotych (część niezabudowana 57 240 zł + część zabudowana z uwzględnieniem służebności 133 490 zł [181 330 zł – 47 840 zł]),

- działki nr (...) – 84 570 złotych,

- działka nr (...) – 49 790 złotych,

- działka nr (...) – 49 790 złotych,

- działka nr (...) – 225 090 złotych,

- działka nr (...) – 17 590 złotych,

- działka nr (...) – 40 740 złotych,

- działka nr (...) – 53 960 złotych,

- działka nr (...) – 60 500 złotych.

Wartość poszczególnych darowizn przedstawia się zatem następująco:

- pozwany F. N. i T. N. ((...)) – otrzymali darowiznę o łącznej wartości 325 090 złotych, czyli po 162 545 złotych każdy z nich (190 730 zł + 84 570 zł + 49 790 zł = 325 090 zł : 2 = 162 545 zł),

- pozwana M. T. (2) ((...)) – otrzymała darowiznę o łącznej wartości 112 290 złotych (53 960 zł + 40 740 zł + 17 590 zł),

- X. B. (2) (działki nr (...)) – otrzymała darowiznę o łącznej wartości 110 290 złotych (60 500 zł + 49 790 zł),

- pozwany E. N. (1) i F. V. (działka nr (...)) – otrzymali darowiznę o wartości 225 090 złotych, czyli po 112 545 złotych każdy z nich (225 090 zł : 2).

Słusznie podniosła powódka, iż ustawa nie rozstrzyga o zakresie odpowiedzialności osób obdarowanych równocześnie, jednak jak wynika z orzecznictwa – należy przyjąć stosunkową odpowiedzialność obdarowanych, której zakres jest uzależniony od wartości uzyskanych darowizn. W związku z powyższym, odpowiedzialność obdarowanych kształtuje się następująco:

Pozwani	Suma darowizn na rzecz wszystkich pozwanych	Wysokość darowizny na rzecz konkretnego obdarowanego	Udział % każdego obdarowanego w stosunku do sumy darowizn
F. N.	772 760 zł	162 545 zł	21,03 %
T. N.	772 760 zł	162 545 zł	21,03 %
M. T. (2)	772 760 zł	112 290 zł	14,53 %
X. B. (2) (jej następcy)	772 760 zł	110 290 zł	14,27 %
E. N. (1)	772 760 zł	112 545 zł	14,56 %
F. V.	772 760 zł	112 545 zł	14,56 %

Wartość udziału spadkowego powódki po matce wynosi 110 394,28 złotych (772 760 zł : 7 = 110 394,28 zł), z czego połowa w wysokości 55 197,14 złotych to kwota należnego powódce zachowku (110 394,28 zł x ½ = 55 197,14 zł).

Wobec powyższego, pozwani zobowiązani są do zapłaty na rzecz powódki następujących należności tytułem zachowku:

- pozwany F. N. – 55 197,14 zł x 21,03 % = 11 607,96 złotych,

- pozwana M. T. (2) – 55 197,14 zł x 14,53 % = 8 020,14 złotych,

- pozwani X. B. (1), O. Ł. i E. B. (1) (zstępni X. B. (3)) – 55 197,14 zł x 14,27 % = 7 876,63 złotych,

- pozwany E. N. (1) – 55 197,14 zł x 14,56 % = 8 036,70 złotych.

Pozwani F. N., M. T. (2) i E. N. (1) wnieśli o rozłożenie na raty należności zasądzonej od nich na rzecz powódki Ł. T. tytułem zachowku, a pozwany F. N. wniósł ponadto o obniżenie należnego od niego zachowku o 50%.

Podstawę prawną zgłoszonych przez pozwanych żądań stanowi art. 997 ¹ § 1 k.c., zgodnie z którym obowiązany do zaspokojenia roszczenia z tytułu zachowku może żądać odroczenia terminu jego płatności, rozłożenia go na raty, a w wyjątkowych przypadkach – jego obniżenia, przy uwzględnieniu sytuacji osobistej i majątkowej zarówno uprawnionego do zachowku, jak i obowiązanego do jego zapłaty.

W ocenie Sądu w realiach niniejszej sprawy zachodziły przesłanki zarówno do obniżenia należnego od pozwanego F. N. zachowku, jak i do rozłożenia na raty należności zasądzonych od pozwanych F. N., M. T. (1) i E. N. (1).

Odnosząc się w pierwszej kolejności do żądania pozwanego F. N. obniżenia zachowku, Sąd uznał, że w sprawie wystąpił wyjątkowy przypadek w rozumieniu art. 997 ¹ § 1 k.c.

Z ustalonego w sprawie stanu faktycznego wynika, że w chwili otwarcia spadku spadkodawczyni miała 91 lat, od wielu lat cierpiała na liczne schorzenia, w tym przewlekłą niewydolność nerek, niewydolność serca, dnę moczanową, nadciśnienie tętnicze oraz przewlekłą obturacyjną chorobę płuc. W 2017 roku przebyła zawał serca. Pozostawała pod stałą opieką lekarską, systematycznie przyjmowała znaczną ilość leków, wymagała stosowania pielucho-majtek, a od 2011 roku legitymowała się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W ostatnich latach życia wymagała stałej pomocy we wszystkich czynnościach życia codziennego. Powódka nie kwestionowała, że ciężar zapewnienia spadkodawczyni codziennej opieki i pomocy spoczywał przede wszystkim na pozwanym F. N., który wspólnie z nią zamieszkiwał. W opiece uczestniczyli również pozwani E. N. (1) i M. T. (2), jednak to F. N. wykonywał zasadniczą część obowiązków związanych z pielęgnacją matki oraz organizacją jej codziennego funkcjonowania. Nadto spadkodawczyni aż do śmierci korzystała ze służebności osobistej mieszkania ustanowionej na nieruchomości darowanej wcześniej F. N., który ponosił ciężary związane z utrzymaniem nieruchomości i budynku mieszkalnego, zapewniając matce możliwość niezakłóconego wykonywania przysługującego jej prawa.

Powyższe okoliczności mają charakter szczególny i wykraczają poza zwykłe relacje rodzinne. Wieloletnie sprawowanie przez pozwanego F. N. osobistej, codziennej opieki nad ciężko chorą matką, ponoszenie związanych z tym obowiązków oraz kosztów utrzymania nieruchomości obciążonej służebnością, stanowiło istotny wkład w zapewnienie spadkodawczyni godnych warunków życia w ostatnim okresie jej życia. Okoliczności te uzasadniają uznanie, że zachodzi wyjątkowy przypadek, o którym mowa w art. 997 ¹ § 1 k.c., przemawiający za obniżeniem należnego od pozwanego F. N. zachowku o 50%.

Sąd uwzględnił również wnioski pozwanych F. N., M. T. (1) i E. N. (1) o rozłożenie zasądzonych świadczeń na raty.

Pozwany F. N. pozostaje osobą bezrobotną, bez prawa do zasiłku. Z uwagi na przebyty uraz kręgosłupa oraz liczne schorzenia, w tym rwę kulszową, skrzywienie kręgosłupa, nadciśnienie, niedosłuch oraz zaburzenia psychiczne związane z uzależnieniem od alkoholu, od wielu lat nie wykonuje pracy zarobkowej. Nie pobiera świadczeń emerytalnych ani rentowych, a jego jedynym źródłem utrzymania są świadczenia z pomocy społecznej. Jednocześnie ponosi stałe koszty utrzymania oraz leczenia, zaś jego jedyny majątek stanowi udział wynoszący 1/2 we współwłasności działek gruntu otrzymanych w darowiźnie od matki.

Pozwana M. T. (2) ma 74 lata i utrzymuje się z emerytury w wysokości 1.118,67 złotych netto miesięcznie. Od wielu lat leczy się onkologicznie, pozostaje pod stałą opieką specjalistów, cierpi również na cukrzycę, nadciśnienie tętnicze, przepuklinę rozworu przełykowego oraz zaburzenia gospodarki lipidowej. W związku z leczeniem ponosi stałe wydatki na leki oraz dojazdy do placówek medycznych. Wspólnie z mężem pokrywa koszty utrzymania gospodarstwa domowego, które przy osiąganych dochodach stanowią znaczne obciążenie.

Pozwany E. N. (1) pobiera rentę w wysokości 1.282,35 zł netto miesięcznie. Jest osobą trwale niepełnosprawną w stopniu umiarkowanym, cierpi na poważne schorzenia układu krążenia oraz inne choroby przewlekłe, pozostaje pod stałą opieką lekarską i ponosi wysokie koszty leczenia, w tym zakupu leków. Osiąga również wynagrodzenie z tytułu zatrudnienia w zakładzie pracy chronionej w wysokości minimalnego wynagrodzenia za pracę, jednak dochody te w znacznej części przeznacza na bieżące koszty utrzymania, leczenia oraz spłatę ciążących na nim zobowiązań.

Z drugiej strony Sąd miał na uwadze sytuację powódki. Pozwani wskazywali, a okoliczności te nie zostały przez powódkę zakwestionowane, że pobiera ona emeryturę w wysokości około 6 000 złotych miesięcznie oraz jest właścicielką lokalu mieszkalnego zaspokajającego jej potrzeby mieszkaniowe. Z materiału dowodowego nie wynika, aby znajdowała się ona w trudnej sytuacji majątkowej lub osobistej wymagającej niezwłocznego uzyskania całej należności z tytułu zachowku.

Uwzględniając całokształt okoliczności sprawy, w szczególności sytuację majątkową, zdrowotną i życiową pozwanych F. N., M. T. (1) i E. N. (1) oraz sytuację majątkową powódki, Sąd uznał, że jednorazowa zapłata zasądzonych kwot stanowiłaby dla wymienionych pozwanych nadmierne i niewspółmierne obciążenie, mogące prowadzić do istotnego pogorszenia ich warunków egzystencji. Rozłożenie należności na raty pozwoli natomiast na stopniowe wykonanie obowiązku wynikającego z wyroku, nie pozbawiając jednocześnie powódki możliwości uzyskania należnego jej zachowku. Takie rozstrzygnięcie w ocenie Sądu w należyty sposób wyważa interesy obu stron i odpowiada celowi art. 997 ¹ § 1 k.c.

Sposób ustalenia spłaty należności w ratach stanowi odstępstwo od ogólnych reguł wymagalności roszczenia. Rozłożenie zasądzonego świadczenia na raty ma ten skutek, iż wierzycielowi nie przysługują odsetki od ratalnych świadczeń za okres od daty wyroku do daty płatności poszczególnych rat. Rozkładając z mocy art. 320 k.p.c. zasądzone świadczenie na raty, sąd nie może natomiast odmówić wierzycielowi żądanych odsetek za okres do dnia wydania wyroku zasądzającego świadczenie (vide uchwała Sądu Najwyższego z 22 września 1970r., III PZP 11/70, Lex nr 1158).

Za datę początkową naliczania odsetek Sąd przyjął - zgodnie z żądaniem powódki – dzień 10 marca 2025 roku. Pismem z dnia 3 lutego 2025 roku powódka wezwała pozwanych do zapłaty zachowku w terminie 30 dni od dnia otrzymania wezwania. Wezwanie te doręczono pozwanym w dniu 6 lutego 2025 roku (zpo k. 24-30) i pozostało ono bezskuteczne. Zakreślony przez powódkę termin upłynął zatem w dniu 8 marca 2025 roku.

Mając na uwadze powyższe, na podstawie powołanych w toku rozważań przepisów, Sąd orzekł, jak w punkcie I., III., V. i VII. wyroku i oddalił powództwo w pozostałej części.

Na podstawie art. 102 k.p.c. Sąd odstąpił od obciążania powódki oraz pozwanych F. N. i M. T. (1) kosztami sądowymi, tj. zwrotem poniesionych tymczasowo przez Skarb Państwa wydatkami na opinię biegłego. Wymienieni zwolnieni byli w toku procesu z obowiązku uiszczenia zaliczki na poczet wynagrodzenia biegłego (postanowienie k. 187, 172 i 199).

O kosztach procesu, wobec jedynie częściowego uwzględnienia żądań pozwu, Sąd rozstrzygnął na podstawie art. 100 k.p.c. oraz na podstawie art. 98 § 1 ¹ k.p.c. i przepisów rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 roku w sprawie opłat za czynności adwokackie.

Względem pozwanego F. N., koszty procesu powódki wynosiły łącznie 4 354,25 złote i obejmowały: kwotę 750 złotych tytułem opłaty sądowej od pozwu, kwotę 3 600 złotych tytułem kosztów zastępstwa procesowego i kwotę 4,25 złotych tytułem opłaty od udzielonego pełnomocnictwa. Natomiast koszty procesu pozwanego F. N. wyniosły łącznie 3 617 złotych i obejmowały: kwotę 3 600 złotych tytułem kosztów zastępstwa procesowego i kwotę 17 złotych tytułem opłaty od udzielonego pełnomocnictwa.

Powódka wygrała proces względem pozwanego F. N. w 48%, stąd należny jej od tego pozwanego zwrot kosztów procesu wynosił 2 090,04 złotych (4 354,25 zł x 48% = 2 090,04 zł). Natomiast pozwany F. N. wygrał sprawę w 52%, stąd należny mu od powódki zwrot kosztów procesu wyniósł 1 880,84 złotych (3 617 zł x 52% = 1 880,84 zł). Sąd dokonał kompensacji ww. kosztów i w punkcie X. wyroku zasądził od pozwanego F. N. na rzecz powódki kwotę 209,20 złotych tytułem zwrotu kosztów procesu (2 090,04 zł – 1 880,84 zł = 209,20 zł).

Względem pozwanej M. T. (1), koszty procesu powódki wynosiły łącznie 2 304,25 złote i obejmowały: kwotę 500 złotych tytułem opłaty sądowej od pozwu, kwotę 1 800 złotych tytułem kosztów zastępstwa procesowego i kwotę 4,25 złotych tytułem opłaty od udzielonego pełnomocnictwa. Natomiast koszty procesu pozwanej M. T. (1) wyniosły łącznie 1 817 złotych i obejmowały: kwotę 1 800 złotych tytułem kosztów zastępstwa procesowego i kwotę 17 złotych tytułem opłaty od udzielonego pełnomocnictwa.

Powódka wygrała proces względem pozwanej M. T. (1) w 94%, stąd należny jej od pozwanej zwrot kosztów procesu wynosił 2 165,99 złotych (2 304,25 zł x 94% = 2 165,99 zł). Natomiast pozwana M. T. (2) wygrała sprawę w 6%, stąd należny jej od powódki zwrot kosztów procesu wyniósł 109,02 złotych (1 817 zł x 6% = 109,02 zł). Sąd dokonał kompensacji ww. kosztów i w punkcie XI. wyroku zasądził od pozwanej M. T. (1) na rzecz powódki kwotę 2 056,97 złotych tytułem zwrotu kosztów procesu (2 165,99 zł – 109,02 zł = 2 056,97 zł).

Względem pozwanego E. N. (1), koszty procesu powódki wynosiły łącznie 4 354,25 złote i obejmowały: kwotę 750 złotych tytułem opłaty sądowej od pozwu, kwotę 3 600 złotych tytułem kosztów zastępstwa procesowego i kwotę 4,25 złotych tytułem opłaty od udzielonego pełnomocnictwa. Natomiast koszty procesu pozwanego E. N. (1) wyniosły łącznie 4 217 złotych i obejmowały: kwotę 3 600 złotych tytułem kosztów zastępstwa procesowego, kwotę 17 złotych tytułem opłaty od udzielonego pełnomocnictwa i kwotę 600 zł tytułem zaliczki na poczet wynagrodzenia powołanego w sprawie biegłego.

Powódka wygrała proces względem pozwanego E. N. (1) w 71%, stąd należny jej od tego pozwanego zwrot kosztów procesu wynosił 3 091,52 złotych (4 354,25 zł x 71% = 3 091,52 zł). Natomiast pozwany E. N. (1) wygrał sprawę w 29%, stąd należny mu od powódki zwrot kosztów procesu wyniósł 1 222,93 złotych (4 217 zł x 29% = 1 222,93 zł). Sąd dokonał kompensacji ww. kosztów i w punkcie XII. wyroku zasądził od pozwanego E. N. (1) na rzecz powódki kwotę 1 868,59 złotych tytułem zwrotu kosztów procesu (3 091,52 zł – 1 222,93 zł = 1 868,59 zł).

Względem pozwanych X. B. (1), O. Ł. i E. B. (1), koszty procesu powódki wynosiły łącznie 2 304,25 złote i obejmowały: kwotę 500 złotych tytułem opłaty sądowej od pozwu, kwotę 1 800 złotych tytułem kosztów zastępstwa procesowego i kwotę 4,25 złotych tytułem opłaty od udzielonego pełnomocnictwa. Natomiast koszty procesu ww. pozwanych wyniosły łącznie 3 651 złotych i obejmowały: kwotę 1 800 złotych tytułem kosztów zastępstwa procesowego, kwotę 51 złotych tytułem opłaty od udzielonego pełnomocnictwa i kwotę 1 800 zł tytułem zaliczki na poczet wynagrodzenia powołanego w sprawie biegłego.

Powódka wygrała proces względem pozwanych X. B. (1), O. Ł. i E. B. (1) w 82%, stąd należny jej od tych pozwanych solidarnie zwrot kosztów procesu wynosił 1 889,48 złotych (2 304,25 zł x 82% = 1 889,48 zł). Natomiast pozwani X. B. (1), O. Ł. i E. B. (1) wygrali sprawę w 18%, stąd należny im solidarnie od powódki zwrot kosztów procesu wyniósł 657,18 złotych (3 651 zł x 18% = 657,18 zł). Sąd dokonał kompensacji ww. kosztów i w punkcie XIII. wyroku zasądził od ww. pozwanych solidarnie na rzecz powódki kwotę 1 232,30 złotych tytułem zwrotu kosztów procesu (1 889,48 zł – 657,18 zł = 1 232,30 zł).

Od wskazanych powyżej kosztów zasądzonych w punktach X., XI., XII. i XIII. – na podstawie art. 98 § 1 ¹ k.p.c. – należne powódce były również odsetki w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego naliczane od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty.

Koszt opinii powołanego w sprawie biegłego sądowego N. B. wyniósł 7 209,47 złotych i do wysokości 2 400 złotych pokryty został z zaliczek wpłaconych przez pozwanych E. N. (1) i następców X. B. (3), zaś do kwoty 4 809,47 złotych tymczasowo pokryty został ze środków budżetowych Skarbu Państwa. Biorąc pod uwagę wynik sprawy, Sąd na podstawie art. 83 ust. 2 w zw. z art. 113 ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz.U. z 2005r., Nr 167, poz. 1398 ze zm.), w punkcie XIV. i XV. wyroku nakazał pobrać na rzecz Skarbu Państwa Sądu Rejonowego w Piszu tytułem zwrotu części wydatków na wynagrodzenie biegłego:

- od pozwanego E. N. (1) kwotę 961,89 złotych (4 809,47 zł : 5 = 961,89 zł),

- od pozwanych X. B. (1), O. Ł. i E. B. (1) solidarnie kwotę 961,89 złotych (4 809,47 zł : 5 = 961,89 zł).

sędzia Anna Gajewska