Postanowienie z 27 kwietnia 2026, sygn. II Ca 501/26

POSTANOWIENIE

Dnia 27 kwietnia 2026 roku

Sąd Okręgowy w Szczecinie II Wydział Cywilny Odwoławczy w składzie następującym:

Przewodniczący: SSR del. do SO Urszula Persak

po rozpoznaniu w dniu 27 kwietnia 2026 roku w Szczecinie

na posiedzeniu niejawnym

sprawy ze skargi J. P.

o wznowienie postępowania

w sprawie z wniosku (...) Spółki z organiczną odpowiedzialnością z siedzibą w P.

z udziałem J. P. i Skarbu Państwa – Prezydenta Miasta S.

o stwierdzenie zasiedzenia służebności gruntowej o treści służebności przesyłu

zakończonej prawomocnym postanowieniem z dnia 27 lutego 2020 roku wydanym przez Sąd Okręgowy w Szczecinie w postępowaniu apelacyjnym pod sygnaturą akt II Ca 266/19

postanowił:

1.  odrzucić skargę,

2.  stwierdzić, iż koszty postępowania skargowego wnioskodawca i uczestnicy postępowania ponoszą we własnym zakresie.

Sędzia Urszula Persak

Sygn. akt II Ca 501/26

UZASADNIENIE

Pismem z dnia 2 marca 2026 roku uczestnik J. P. wniósł o wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym postanowieniem Sądu Okręgowego w Szczecinie w postępowaniu apelacyjnym z dnia 27 lutego 2020 roku pod sygnaturą akt II Ca 266/19. Wniósł o wznowienie postępowania w całości, uchylenie w całości postanowienia Sądu Okręgowego w Szczecinie z dnia 27 lutego 2020r. oraz ponowne rozstrzygnięcie co do istoty sprawy poprzez oddalenie wniosku (...) Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w P.. Skarżący wniósł nadto o zasądzenie od wnioskodawcy na jego rzecz kosztów postępowania według norm przepisanych.

W uzasadnieniu skargi wskazano, iż zaskarżonym postanowieniem Sąd Okręgowy w Szczecinie zmienił orzeczenie sądu pierwszej instancji oddalające wniosek (...) Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w P. i stwierdził nabycie przez zasiedzenie służebności gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu, obciążającej nieruchomość stanowiącą własność uczestnika J. P.. Orzeczenie to ma charakter merytoryczny, rozstrzyga sprawę co do istoty, spełnia zatem przesłanki z art. 399 §1 k.p.c.

Skarżący wskazał, iż zgodnie z art. 401 ¹ k.p.c. można żądać wznowienia postępowania w razie, gdy Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności z Konstytucja aktu normatywnego, na podstawie którego zostało wydane orzeczenie. Przesłanką wznowienia jest istnienie rzeczywistego związku pomiędzy normą prawną zakwestionowaną w orzeczeniu Trybunału Konstytucyjnego, a normą stanowiącą podstawę rozstrzygnięcia w konkretnej sprawie. Wyrokiem z dnia 2 grudnia 2025r., sygn. P 10/16, Trybunał Konstytucyjny stwierdził niezgodność z Konstytucją przepisów Kodeksu Cywilnego w zakresie, w jakim dopuszczały one przed dniem 3 sierpnia 2008r. nabycie przez zasiedzenie służebności gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu. Wyrok ten dotyczy normy prawnej ukształtowanej w drodze utrwalonej wykładni art. 292 k.c. w zw. z art. 285 §1 i 2 k.c., przyjmującej możliwość zasiedzenia takiego prawa przed dniem wejścia w życie art. 305 ¹ -305 ⁴ k.c. Zaskarżone orzeczenie Sądu Okręgowego w Szczecinie zostało wydane właśnie przy przyjęciu tej wykładni.

Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 2 grudnia 2025r., sygn. P 10/16 nie został opublikowany w Dzienniku Ustaw. W ocenie skarżącego brak publikacji w aktualnej sytuacji ustrojowej nie może prowadzić do pozbawienia strony prawa do skorzystania z konstytucyjnie zagwarantowanego środka procesowego przewidzianego w art. 401 ¹ k.p.c. W szczególności strona nie może ponosić negatywnych konsekwencji zaniechania publikacyjnego pozostającego poza jej sfera wpływu. Z ostrożności procesowej niniejsza skarga została wniesiona w terminie trzech miesięcy od dnia ogłoszenia wyroku Trybunału Konstytucyjnego tj. od dnia 2 grudnia 2025r., przyjmując, iż moment ogłoszenia orzeczenia stanowi najwcześniejszy możliwy punkt odniesienia dla biegu terminu określonego w art. 407 § 1 k.p.c.

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:

Skarga jako nieoparta na ustawowej podstawie wznowienia postępowania podlegała odrzuceniu.

Skarżący J. P. jako podstawę skargi o wznowienie postępowania wskazał formalnie przepis art. 401 ^{( 1)} k.p.c. Zgodnie z jego treścią można żądać wznowienia postępowania również w wypadku, gdy Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją, ratyfikowaną umową międzynarodową lub z ustawą, na podstawie którego zostało wydane orzeczenie. Faktycznie zaś skarga został oparta o fakt wydania w dniu 2 grudnia 2025r. wyroku Trybunału Konstytucyjnego w sprawie o sygn. P 10/16.

W postępowaniu cywilnym obowiązuje zasada niewzruszalności prawomocnych orzeczeń sądowych (art. 365 § 1 k.p.c.). Przepisy określające warunki, w których może nastąpić uchylenie lub zmiana prawomocnego orzeczenia muszą być zatem, jako wyjątek od wspomnianej reguły, interpretowane ściśle. Skarga o wznowienie postępowania stanowi nadzwyczajny środek zaskarżenia służący wzruszeniu prawomocnego orzeczenia. Nie ma ona charakteru środka kontroli prawidłowości wydanego przez sąd orzeczenia, lecz stanowi jedynie procesową instytucję umożliwiającą ponowne rozpoznanie sprawy z przyczyn skonkretyzowanych w ustawie, realizuje zadania „reparacyjne” ( tak m.in. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 5 lutego 2010 roku, sygn. III CZ 67/09 i z dnia 21 marca 2014 roku, sygn. IV CZ 9/14).

Wobec powyższego, przed przystąpieniem do merytorycznego badania zasadności skargi, konieczne jest uprzednie ustalenie, czy została wniesiona w ustawowym terminie, czy jest dopuszczalna, nadto czy została oparta na ustawowej podstawie.

Stosownie bowiem do treści art. 410 § 1 k.p.c. sąd odrzuca skargę wniesioną po upływie przepisanego terminu, niedopuszczalną lub nieopartą na ustawowej podstawie. Wystąpienie którejkolwiek z wymienionych wyżej przeszkód obliguje sąd do odrzucenia skargi.

Podstawy wznowienia postępowania zakończonego prawomocnym rozstrzygnięciem zostały enumeratywnie wymienione w przepisach art. 401 - 404 k.p.c. Merytoryczne rozpoznanie skargi jest możliwe wyłącznie po ustaleniu, że wywiedziona skarga jest oparta na ustawowej podstawie prawnej, jako że w przeciwnym wypadku podlega ona odrzuceniu, przy czym to na skarżącym spoczywa ciężar wskazania podstawy prawnej skargi (art. 409 k.p.c.). Jednocześnie przyjmuje się, że skarga o wznowienie postępowania nie opiera się na ustawowej podstawie w rozumieniu art. 410 § 1 k.p.c. zarówno wtedy, gdy przytoczona w niej podstawa nie odpowiada wzorcowi którejkolwiek z podstaw wznowienia, jak i wówczas, gdy podstawa ta odpowiada wprawdzie temu wzorcowi, lecz w rzeczywistości nie wystąpiła ( vide postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 14 czerwca 2012 roku, sygn. I CZ 44/12 oraz z dnia 28 lutego 2014 roku, sygn. IV CZ 126/13).

Zgodnie z treścią art. 401 k.p.c. można żądać wznowienia postępowania z powodu nieważności:

1) jeżeli w składzie sądu uczestniczyła osoba nieuprawniona albo jeżeli orzekał sędzia wyłączony z mocy ustawy, a strona przed uprawomocnieniem się wyroku nie mogła domagać się wyłączenia;

2) jeżeli strona nie miała zdolności sądowej lub procesowej albo nie była należycie reprezentowana bądź jeżeli wskutek naruszenia przepisów prawa była pozbawiona możności działania; nie można jednak żądać wznowienia, jeżeli przed uprawomocnieniem się wyroku niemożność działania ustała lub brak reprezentacji był podniesiony w drodze zarzutu albo strona potwierdziła dokonane czynności procesowe.

Zgodnie z art. 401 ¹ k.p.c. można żądać wznowienia postępowania również w wypadku, gdy Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją, ratyfikowaną umową międzynarodową lub z ustawą, na podstawie którego zostało wydane orzeczenie.

Z kolei stosownie do dyspozycji art. 403 k.p.c. można żądać wznowienia na tej podstawie, że:

1) wyrok został oparty na dokumencie podrobionym lub przerobionym albo na skazującym wyroku karnym, następnie uchylonym;

2) wyrok został uzyskany za pomocą przestępstwa (§ 1).

Można również żądać wznowienia w razie późniejszego wykrycia prawomocnego wyroku, dotyczącego tego samego stosunku prawnego, albo wykrycia takich faktów lub środków dowodowych, które mogłyby mieć wpływ na wynik sprawy, a z których strona nie mogła skorzystać w poprzednim postępowaniu (art. 403 § 2 k.p.c.).

Można wreszcie żądać wznowienia, jeżeli na treść wyroku miało wpływ postanowienie niekończące postępowania w sprawie, wydane na podstawie aktu normatywnego uznanego przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodny z Konstytucją, ratyfikowaną umową międzynarodową lub z ustawą, uchylone lub zmienione zgodnie z art. 416 ¹ (art. 403 § 4 k.p.c.).

W niniejszej sprawie skarżący powoływał się na przesłankę określoną w art. 401 ¹ k.p.c. i z formalnego punktu widzenia podstawa ta jest prawidłowa. Wskazać jednakże należy, iż zgodnie z orzecznictwem Sądu Najwyższego samo formalne powołanie się na ustawową przesłankę nie jest wystarczające, bowiem koniecznym jest, by faktycznie ona wstąpiła. Zgodnie z art. 410 § 1 k.p.c. skarga o wznowienie postępowania nieoparta na ustawowej podstawie wznowienia podlega odrzuceniu. W orzecznictwie Sądu Najwyższego dominuje stanowisko, że kontrola skargi obejmuje badanie, czy skarga została oparta na ustawowych podstawach wznowienia wskazanych w art. 401, art. 401 ¹ i art. 403 k.p.c. oraz czy powołana w skardze podstawa wznowienia rzeczywiście zachodzi. W wyniku przeprowadzenia tej kontroli skarga o wznowienie postępowania ulega więc odrzuceniu nie tylko wtedy, gdy została ona oparta na innej podstawie wznowienia niż wskazana w ustawie, lecz także wtedy, gdy podstawa wznowienia sformułowana w sposób odpowiadający ustawie w rzeczywistości nie występuje (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 14 czerwca 2012 r., sygn. akt I Cz 44/12, postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 29 stycznia 1968 r., I CZ 122/67 z dnia 15 czerwca 2005 r., IV CZ 50/05, z dnia7 lipca 2005 r., IV CO 6/05, z dnia 14 grudnia 2006 r., I CZ 103/06, z dnia 30 maja2007 r., I CZ 40/7, z dnia 10 lipca 2008 r., III CZ 28/08).

Sformułowanie podstawy wznowienia w sposób odpowiadający przepisom art. 401-404 k.p.c. nie oznacza zatem oparcia skargi na ustawowej podstawie wznowienia, jeżeli już z samego uzasadnienia skargi wynika, że wskazywana podstawa nie zachodzi.

W przedmiotowej sprawie skarżący w uzasadnieniu skargi zwrócił uwagę na fakt, iż orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego, którego fakt wydania stanowi podstawę skargi, nie zostało opublikowane.

Zgodnie z treścią art. 401 ¹ k.p.c. można żądać wznowienia postępowania również w wypadku, gdy Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją, ratyfikowaną umową międzynarodową lub z ustawą, na podstawie którego zostało wydane orzeczenie. Wobec powyższego należało ustalić, czy sam fakt wydania w rozumienia podpisania i ogłoszenia wyroku przez Trybunał Konstytucyjny jest wystarczające do przyjęcie, iż wydane orzeczenie obowiązuje.

Zgodnie z treścią art. 188 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 Kwietnia 1997 r. Trybunał Konstytucyjny orzeka w sprawach:

1) zgodności ustaw i umów międzynarodowych z Konstytucją,

2) zgodności ustaw z ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi, których ratyfikacja wymagała uprzedniej zgody wyrażonej w ustawie,

3) zgodności przepisów prawa, wydawanych przez centralne organy państwowe, z Konstytucją, ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi i ustawami,

4) zgodności z Konstytucją celów lub działalności partii politycznych,

5) skargi konstytucyjnej, o której mowa w art. 79 ust. 1.

Art. 190 Konstytucji stanowi, iż orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą są ostateczne (ust.1), wskazując jednakże w ust. 2, iż orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego w sprawach wymienionych w art. 188 podlegają niezwłocznemu ogłoszeniu w organie urzędowym, w którym akt normatywny był ogłoszony. Jeżeli akt nie był ogłoszony, orzeczenie ogłasza się w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej "Monitor Polski" (ust.2)

Orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego wchodzi w życie z dniem ogłoszenia, jednak Trybunał Konstytucyjny może określić inny termin utraty mocy obowiązującej aktu normatywnego. Termin ten nie może przekroczyć osiemnastu miesięcy, gdy chodzi o ustawę, a gdy chodzi o inny akt normatywny - dwunastu miesięcy. W przypadku orzeczeń, które wiążą się z nakładami finansowymi nie przewidzianymi w ustawie budżetowej, Trybunał Konstytucyjny określa termin utraty mocy obowiązującej aktu normatywnego po zapoznaniu się z opinią Rady Ministrów (ust. 3).

Orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego o niezgodności z Konstytucją, umową międzynarodową lub z ustawą aktu normatywnego, na podstawie którego zostało wydane prawomocne orzeczenie sądowe, ostateczna decyzja administracyjna lub rozstrzygnięcie w innych sprawach, stanowi podstawę do wznowienia postępowania, uchylenia decyzji lub innego rozstrzygnięcia na zasadach i w trybie określonych w przepisach właściwych dla danego postępowania (ust. 4).

Art. 190 ust. 3 Konstytucji wprost określa moment czasowego wejścia w życie orzeczeń Trybunału. Zgodnie z jego treścią orzeczenia wchodzą w życie z dniem ogłoszenia, przy czym – uwzględniając kontekst i systematykę uregulowań konstytucyjnych – nie budzi wątpliwości, że chodzi tu o ogłoszenie w organie urzędowym, nie zaś (także wywołujące skutki m.in. w sferze obalenia domniemania zgodności kontrolowanych norm prawnych) ogłoszenie publiczne danego judykatu. Należy wskazać, iż utrata mocy obowiązującej przepisu powiązana jest z ogłoszeniem orzeczenia TK w organie urzędowym. Przy tym obowiązek ogłoszenia orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego ma rangę konstytucyjną.

Również wejście w życie orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego powiązane jest z ich ogłoszeniem w dzienniku urzędowym. Orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego wchodzą bowiem w życie co do zasady z dniem ogłoszenia. Jest to jednocześnie najwcześniejszy moment, w którym orzeczenia mogą wejść w życie. Trybunał Konstytucyjny może bowiem – w szczególnych wypadkach - określić inny termin utraty mocy obowiązującej aktu normatywnego. Termin ten nie może przekroczyć osiemnastu miesięcy, gdy chodzi o ustawę, a gdy chodzi o inny akt normatywny - dwunastu miesięcy.

Ogłaszanie orzeczeń wydawanych przez Trybunał Konstytucyjny reguluje także Ustawa z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym. Zgodne z treścią art. 112 ustawy orzeczenie sporządzone w formie pisemnej ogłasza się uczestnikom postępowania. W czasie publicznego ogłaszania wyroku wszyscy obecni na sali rozpraw, z wyjątkiem składu orzekającego, stoją. W ustnym uzasadnieniu orzeczenia przewodniczący składu orzekającego lub sędzia sprawozdawca podaje zasadnicze motywy orzeczenia oraz informuje o złożeniu zdań odrębnych. Sędzia Trybunału, który zgłosił zdanie odrębne, przedstawia jego zasadnicze motywy. Stosowanie do treści art. 113 Ustawy orzeczenia ogłoszone w sposób określony w art. 112 doręcza się uczestnikom postępowania niezwłocznie po sporządzeniu uzasadnienia. Przepis art. 112 Ustawy reguluje ogłoszenie orzeczeń w rozumieniu podania do publicznej wiadomości poprzez ogłoszenie sentencji orzeczenia oraz podanie ustnych motywów rozstrzygnięcia. Ogłoszenie orzeczenia w rozumieniu art. 190 ust. 2 i 3 Konstytucji reguluje z kolei art. 114 Ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym. Zgodnie z jego treścią orzeczenia ogłasza się w odpowiednim dzienniku urzędowym na zasadach i w trybie określonych w Konstytucji oraz ustawie z dnia 20 lipca 2000 r. o ogłaszaniu aktów normatywnych i niektórych innych aktów prawnych (Dz. U. z 2019 r. poz. 1461).

Reasumując, należy odróżnić ogłoszenie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego w trybie art. 112 Ustawa z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym od ogłoszenie w rozumieniu art. 114 ustawy. Dopiero ogłoszenie w odpowiednim dzienniku urzędowym na zasadach i w trybie określonych w Konstytucji powoduje skutek wejścia w życie orzeczenia, które wówczas ma moc powszechnie obowiązującą.

Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy, wskazać należy, iż wydanie i ogłoszenia orzeczenia w rozumieniu art. 112 Ustawy z dnia 30 listopada 2016r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym nie stanowi przesłanki wznowienia postępowania, o której mowa w art. 401 ¹ k.p.c. Zgodnie z treścią art. 401 ¹ k.p.c. można żądać wznowienia postępowania również w wypadku, gdy Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją, ratyfikowaną umową międzynarodową lub z ustawą, na podstawie którego zostało wydane orzeczenie. Dopiero bowiem z datą ogłoszenia orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego w dzienniku publikacyjnym orzeczenie takie wchodzi w życie, a zakwestionowany akt prawny traci moc. Z dniem ogłoszenia orzeczenia rozpoczyna w końcu bieg termin wskazany w art. 407 § 2 k.p.c. Zgodnie z jego treścią w sytuacji określonej w art. 401 ¹ k.p.c. skargę o wznowienie wnosi się w terminie trzech miesięcy od dnia wejścia w życie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego. Jeżeli w chwili wydania orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego orzeczenie, o którym mowa w art. 401 ¹ , nie było jeszcze prawomocne na skutek wniesienia środka odwoławczego, który został następnie odrzucony, termin biegnie od dnia doręczenia postanowienia o odrzuceniu, a w wypadku wydania go na posiedzeniu jawnym - od dnia ogłoszenia tego postanowienia. Analiza treści powyższego terminu również prowadzi do wniosku, iż zdarzeniem, z którym należy wiązać możliwość wywiedzenia skargi o wznowienie postepowania nie jest sam fakt wydania orzeczenia przez Trybunał Konstytucyjny, lecz jego ogłoszenie w rozumieniu art. 114 Ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym i art. 190 Konstytucji.

Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 2 grudnia 2025r. w wydany w sprawie o sygn. akt P 10/16 do dnia dzisiejszego nie został opublikowany w dzienniku urzędowym Dziennik Ustaw. Pociąga to za sobą skutek w postaci braku wejścia w życie tego orzeczenia i braku mocy obowiązującej. Tym samym zakwestionowany przez Trybunał Konstytucyjny akt prawny nie utracił mocy obowiązującej.

O powyższych okolicznościach skarżący w niniejszej sprawie ma wiedzę i świadomość, co wynika z analizy treści uzasadnienia skargi z dnia 2 marca 2026r. W tym miejscu wskazać należy, iż przyczyny braku publikacji wyroku, pozostają irrelewantne dla oceny zaistniałego stanu prawnego. Wskazać należy, iż nie można wykluczyć, iż wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 2 grudnia 2025r. zostanie w przyszłości opublikowany, co otworzy skarżącemu drogę do wstąpienia ze skargą o wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym orzeczeniem Sądu Okręgowego w Szczecinie z dnia 27 lutego 2020r. wydanym w sprawie II Ca 266/19.

W tym stanie rzeczy uznać należało, iż wywiedziona skarga o wznowienie postępowania nie została w rzeczywistości oparta o przewidzianą prawem podstawę wznowienia i z tego też względu musiała zostać oceniona jako niedopuszczalna.

W konsekwencji sąd okręgowy skargę o wznowienie postępowania na podstawie art. 410 § 1 k.p.c. odrzucił, o czym orzeczono jak w sentencji postanowienia.

O kosztach postępowania skargowego orzeczono zgodnie z ogólną zasadą wyrażoną w art. 520 § 1 k.p.c., zgodnie z którą w postępowaniu nieprocesowym każdy z uczestników koszty wywołane swoim udziałem w sprawie ponosi we własnym zakresie. Sąd miał na uwadze, iż przedmiotem postępowania, którego dotyczyła skarga o wznowienie postępowania, było zasiedzenie służebności gruntowej, w którym to postępowaniu orzeczono o kosztach w myśl powyższej zasady, albowiem nie powstały w sprawie żadne okoliczności, które uzasadniały odstępstwo od niej. Również na tym etapie postępowania brak było podstaw do włożenia na którąkolwiek ze stron obowiązku zwrotu kosztów poniesionych przez pozostałe strony postępowania.

Sędzia Urszula Persak

(...)

ZARZĄDZENIE

1.  (...)

2.  (...)

3.  (...)

4.  (...)

5.  (...)

6.  (...)

(...)

(...)

(...)

7.  (...)

(...)

(...)