Postanowienie z 4 maja 2026, sygn. II Ca 498/26

POSTANOWIENIE

Dnia 4 maja 2026 roku

Sąd Okręgowy w Szczecinie II Wydział Cywilny Odwoławczy w składzie następującym:

Przewodniczący: SSR del. do SO Urszula Persak

po rozpoznaniu w dniu 4 maja 2026 roku w Szczecinie

na posiedzeniu niejawnym

sprawy ze skargi D. S. i H. A.

o wznowienie postępowania

w sprawie z wniosku (...) Spółki z organiczną odpowiedzialnością z siedzibą w P.

z udziałem Skarbu Państwa – Starosty (...), D. S., M. L., H. A. i A. A.

o stwierdzenie zasiedzenia służebności gruntowej zakończonej prawomocnym postanowieniem z dnia 6 lutego 2020 roku wydanym przez Sąd Okręgowy w Szczecinie w postępowaniu apelacyjnym pod sygnaturą akt II Ca 80/18

postanowił:

odrzucić skargę.

Sędzia Urszula Persak

Sygn. akt II Ca 498/26

UZASADNIENIE

Pismem z dnia 25 lutego 2026 r., uzupełnionym pismem z dnia 15 kwietnia 2026r., uczestniczka postępowania D. S. działając w imieniu swoim oraz uczestnika H. A. wniosła o wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym postanowieniem Sądu Okręgowego w Szczecinie w postępowaniu apelacyjnym z dnia 6 lutego 2020 roku pod sygnaturą akt II Ca 80/18. Wniosła o wznowienie postępowania w całości, uchylenie w całości postanowienia Sądu Okręgowego w Szczecinie z dnia 27 lutego 2020r. i poprzedzającego go postanowienia sądu rejonowego oraz o ponowne rozstrzygnięcie sprawy i oddalenie wniosku (...) Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w P.. Ponadto wniosła o zasądzenie od wnioskodawcy na jej rzecz kosztów postępowania za wszystkie instancje.

W uzasadnieniu skargi wskazano, iż postanowieniem z dnia 6 lutego 2020r. , sygn. akt II Ca 80/18 Sąd Okręgowy w Szczecinie zmienił orzeczenie sądu pierwszej instancji oddalił apelację uczestników postępowania w sprawie o zasiedzenie służebności gruntowej, utrzymując w mocy postanowienie Sądu Rejonowego w Goleniowie z dnia 27 września 2017r., sygn. akt I Ns 109/16. Orzeczenia te zostały wydane na podstawie przepisów, które następnie zostały uznane przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodne z Konstytucją RP (wyrok z dnia 2 grudnia 2025r., sygn. akt P 10/16). Skarżący wskazali, iż sąd orzekający przyjął datę zasiedzenia na rok 1985 opierając się na interpretacji przepisów kodeksu cywilnego, która wyrokiem TK z dnia 2 grudnia 2025 r. została uznana za niekonstytucyjną w zakresie, w jakim dopuszczała nabycie służebności przez zasiedzenie w tych okolicznościach. Zastosowanie niekonstytucyjnych norm doprowadziło do naruszenia prawa własności.

Skarżąca wskazała, iż zgodnie z art. 401 ¹ k.p.c. orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego stanowi samodzielną i wystarczającą podstawę do wznowienie postępowania, jeżeli niekonstytucyjny przepis stanowił podstawę rozstrzygnięcia. Skarga został wniesiona z zachowaniem ustawowego terminu trzech miesięcy od dnia wejścia w życie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego.

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:

Skarga jako nieoparta na ustawowej podstawie wznowienia postępowania podlegała odrzuceniu.

Skarżący D. S. i H. A. jako podstawę skargi o wznowienie postępowania wskazali formalnie przepis art. 401 ^{( 1)} k.p.c. Zgodnie z jego treścią można żądać wznowienia postępowania również w wypadku, gdy Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją, ratyfikowaną umową międzynarodową lub z ustawą, na podstawie którego zostało wydane orzeczenie. Faktycznie zaś skarga został oparta o fakt wydania w dniu 2 grudnia 2025r. wyroku Trybunału Konstytucyjnego w sprawie o sygn. P 10/16.

W postępowaniu cywilnym obowiązuje zasada niewzruszalności prawomocnych orzeczeń sądowych (art. 365 § 1 k.p.c.). Przepisy określające warunki, w których może nastąpić uchylenie lub zmiana prawomocnego orzeczenia muszą być zatem, jako wyjątek od wspomnianej reguły, interpretowane ściśle. Skarga o wznowienie postępowania stanowi nadzwyczajny środek zaskarżenia służący wzruszeniu prawomocnego orzeczenia. Nie ma ona charakteru środka kontroli prawidłowości wydanego przez sąd orzeczenia, lecz stanowi jedynie procesową instytucję umożliwiającą ponowne rozpoznanie sprawy z przyczyn skonkretyzowanych w ustawie, realizuje zadania „reparacyjne” ( tak m.in. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 5 lutego 2010 roku, sygn. III CZ 67/09 i z dnia 21 marca 2014 roku, sygn. IV CZ 9/14).

Wobec powyższego, przed przystąpieniem do merytorycznego badania zasadności skargi, konieczne jest uprzednie ustalenie, czy została wniesiona w ustawowym terminie, czy jest dopuszczalna, nadto czy została oparta na ustawowej podstawie.

Stosownie bowiem do treści art. 410 § 1 k.p.c. sąd odrzuca skargę wniesioną po upływie przepisanego terminu, niedopuszczalną lub nieopartą na ustawowej podstawie. Wystąpienie którejkolwiek z wymienionych wyżej przeszkód obliguje sąd do odrzucenia skargi.

Podstawy wznowienia postępowania zakończonego prawomocnym rozstrzygnięciem zostały enumeratywnie wymienione w przepisach art. 401 - 404 k.p.c. Merytoryczne rozpoznanie skargi jest możliwe wyłącznie po ustaleniu, że wywiedziona skarga jest oparta na ustawowej podstawie prawnej, jako że w przeciwnym wypadku podlega ona odrzuceniu, przy czym to na skarżącym spoczywa ciężar wskazania podstawy prawnej skargi (art. 409 k.p.c.). Jednocześnie przyjmuje się, że skarga o wznowienie postępowania nie opiera się na ustawowej podstawie w rozumieniu art. 410 § 1 k.p.c. zarówno wtedy, gdy przytoczona w niej podstawa nie odpowiada wzorcowi którejkolwiek z podstaw wznowienia, jak i wówczas, gdy podstawa ta odpowiada wprawdzie temu wzorcowi, lecz w rzeczywistości nie wystąpiła ( vide postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 14 czerwca 2012 roku, sygn. I CZ 44/12 oraz z dnia 28 lutego 2014 roku, sygn. IV CZ 126/13).

Zgodnie z treścią art. 401 k.p.c. można żądać wznowienia postępowania z powodu nieważności:

1) jeżeli w składzie sądu uczestniczyła osoba nieuprawniona albo jeżeli orzekał sędzia wyłączony z mocy ustawy, a strona przed uprawomocnieniem się wyroku nie mogła domagać się wyłączenia;

2) jeżeli strona nie miała zdolności sądowej lub procesowej albo nie była należycie reprezentowana bądź jeżeli wskutek naruszenia przepisów prawa była pozbawiona możności działania; nie można jednak żądać wznowienia, jeżeli przed uprawomocnieniem się wyroku niemożność działania ustała lub brak reprezentacji był podniesiony w drodze zarzutu albo strona potwierdziła dokonane czynności procesowe.

Zgodnie z art. 401 ¹ k.p.c. można żądać wznowienia postępowania również w wypadku, gdy Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją, ratyfikowaną umową międzynarodową lub z ustawą, na podstawie którego zostało wydane orzeczenie.

Z kolei stosownie do dyspozycji art. 403 k.p.c. można żądać wznowienia na tej podstawie, że:

1) wyrok został oparty na dokumencie podrobionym lub przerobionym albo na skazującym wyroku karnym, następnie uchylonym;

2) wyrok został uzyskany za pomocą przestępstwa (§ 1).

Można również żądać wznowienia w razie późniejszego wykrycia prawomocnego wyroku, dotyczącego tego samego stosunku prawnego, albo wykrycia takich faktów lub środków dowodowych, które mogłyby mieć wpływ na wynik sprawy, a z których strona nie mogła skorzystać w poprzednim postępowaniu (art. 403 § 2 k.p.c.).

Można wreszcie żądać wznowienia, jeżeli na treść wyroku miało wpływ postanowienie niekończące postępowania w sprawie, wydane na podstawie aktu normatywnego uznanego przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodny z Konstytucją, ratyfikowaną umową międzynarodową lub z ustawą, uchylone lub zmienione zgodnie z art. 416 ¹ (art. 403 § 4 k.p.c.).

W niniejszej sprawie skarżący powoływali się na przesłankę określoną w art. 401 ¹ k.p.c. i z formalnego punktu widzenia podstawa ta jest prawidłowa. Wskazać jednakże należy, iż zgodnie z orzecznictwem Sądu Najwyższego samo formalne powołanie się na ustawową przesłankę nie jest wystarczające, bowiem koniecznym jest, by faktycznie ona wstąpiła. Zgodnie z art. 410 § 1 k.p.c. skarga o wznowienie postępowania nieoparta na ustawowej podstawie wznowienia podlega odrzuceniu. W orzecznictwie Sądu Najwyższego dominuje stanowisko, że kontrola skargi obejmuje badanie, czy skarga została oparta na ustawowych podstawach wznowienia wskazanych w art. 401, art. 401 ¹ i art. 403 k.p.c. oraz czy powołana w skardze podstawa wznowienia rzeczywiście zachodzi. W wyniku przeprowadzenia tej kontroli skarga o wznowienie postępowania ulega więc odrzuceniu nie tylko wtedy, gdy została ona oparta na innej podstawie wznowienia niż wskazana w ustawie, lecz także wtedy, gdy podstawa wznowienia sformułowana w sposób odpowiadający ustawie w rzeczywistości nie występuje (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 14 czerwca 2012 r., sygn. akt I Cz 44/12, postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 29 stycznia 1968 r., I CZ 122/67 z dnia 15 czerwca 2005 r., IV CZ 50/05, z dnia7 lipca 2005 r., IV CO 6/05, z dnia 14 grudnia 2006 r., I CZ 103/06, z dnia 30 maja2007 r., I CZ 40/7, z dnia 10 lipca 2008 r., III CZ 28/08).

Sformułowanie podstawy wznowienia w sposób odpowiadający przepisom art. 401-404 k.p.c. nie oznacza zatem oparcia skargi na ustawowej podstawie wznowienia, jeżeli już z samego uzasadnienia skargi wynika, że wskazywana podstawa nie zachodzi.

Zgodnie z treścią art. 401 ¹ k.p.c. można żądać wznowienia postępowania również w wypadku, gdy Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją, ratyfikowaną umową międzynarodową lub z ustawą, na podstawie którego zostało wydane orzeczenie. Wobec powyższego należało ustalić, czy sam fakt wydania w rozumienia podpisania i ogłoszenia wyroku przez Trybunał Konstytucyjny jest wystarczające do przyjęcie, iż wydane orzeczenie obowiązuje.

Zgodnie z treścią art. 188 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 Kwietnia 1997r. Trybunał Konstytucyjny orzeka w sprawach:

1) zgodności ustaw i umów międzynarodowych z Konstytucją,

2) zgodności ustaw z ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi, których ratyfikacja wymagała uprzedniej zgody wyrażonej w ustawie,

3) zgodności przepisów prawa, wydawanych przez centralne organy państwowe, z Konstytucją, ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi i ustawami,

4) zgodności z Konstytucją celów lub działalności partii politycznych,

5) skargi konstytucyjnej, o której mowa w art. 79 ust. 1.

Art. 190 Konstytucji stanowi, iż orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne (ust.1), wskazując jednakże w ust. 2, iż orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego w sprawach wymienionych w art. 188 podlegają niezwłocznemu ogłoszeniu w organie urzędowym, w którym akt normatywny był ogłoszony. Jeżeli akt nie był ogłoszony, orzeczenie ogłasza się w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej "Monitor Polski" (ust.2)

Orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego wchodzi w życie z dniem ogłoszenia, jednak Trybunał Konstytucyjny może określić inny termin utraty mocy obowiązującej aktu normatywnego. Termin ten nie może przekroczyć osiemnastu miesięcy, gdy chodzi o ustawę, a gdy chodzi o inny akt normatywny - dwunastu miesięcy. W przypadku orzeczeń, które wiążą się z nakładami finansowymi nie przewidzianymi w ustawie budżetowej, Trybunał Konstytucyjny określa termin utraty mocy obowiązującej aktu normatywnego po zapoznaniu się z opinią Rady Ministrów (ust. 3).

Orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego o niezgodności z Konstytucją, umową międzynarodową lub z ustawą aktu normatywnego, na podstawie którego zostało wydane prawomocne orzeczenie sądowe, ostateczna decyzja administracyjna lub rozstrzygnięcie w innych sprawach, stanowi podstawę do wznowienia postępowania, uchylenia decyzji lub innego rozstrzygnięcia na zasadach i w trybie określonych w przepisach właściwych dla danego postępowania (ust. 4).

Art. 190 ust. 3 Konstytucji wprost określa moment czasowego wejścia w życie orzeczeń Trybunału. Zgodnie z jego treścią orzeczenia wchodzą w życie z dniem ogłoszenia, przy czym – uwzględniając kontekst i systematykę uregulowań konstytucyjnych – nie budzi wątpliwości, że chodzi tu o ogłoszenie w organie urzędowym, nie zaś (także wywołujące skutki m.in. w sferze obalenia domniemania zgodności kontrolowanych norm prawnych) ogłoszenie publiczne danego judykatu. Należy wskazać, iż utrata mocy obowiązującej przepisu powiązana jest z ogłoszeniem orzeczenia TK w organie urzędowym. Przy tym obowiązek ogłoszenia orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego ma rangę konstytucyjną.

Również wejście w życie orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego powiązane jest z ich ogłoszeniem w dzienniku urzędowym. Orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego wchodzą bowiem w życie co do zasady z dniem ogłoszenia. Jest to jednocześnie najwcześniejszy moment, w którym orzeczenia mogą wejść w życie. Trybunał Konstytucyjny może bowiem – w szczególnych wypadkach - określić inny termin utraty mocy obowiązującej aktu normatywnego. Termin ten nie może przekroczyć osiemnastu miesięcy, gdy chodzi o ustawę, a gdy chodzi o inny akt normatywny - dwunastu miesięcy.

Ogłaszanie orzeczeń wydawanych przez Trybunał Konstytucyjny reguluje także Ustawa z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym. Zgodne z treścią art. 112 ustawy orzeczenie sporządzone w formie pisemnej ogłasza się uczestnikom postępowania. W czasie publicznego ogłaszania wyroku wszyscy obecni na sali rozpraw, z wyjątkiem składu orzekającego, stoją. W ustnym uzasadnieniu orzeczenia przewodniczący składu orzekającego lub sędzia sprawozdawca podaje zasadnicze motywy orzeczenia oraz informuje o złożeniu zdań odrębnych. Sędzia Trybunału, który zgłosił zdanie odrębne, przedstawia jego zasadnicze motywy. Stosowanie do treści art. 113 Ustawy orzeczenia ogłoszone w sposób określony w art. 112 doręcza się uczestnikom postępowania niezwłocznie po sporządzeniu uzasadnienia. Przepis art. 112 Ustawy reguluje ogłoszenie orzeczeń w rozumieniu podania do publicznej wiadomości poprzez ogłoszenie sentencji orzeczenia oraz podanie ustnych motywów rozstrzygnięcia. Ogłoszenie orzeczenia w rozumieniu art. 190 ust. 2 i 3 Konstytucji reguluje z kolei art. 114 Ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym. Zgodnie z jego treścią orzeczenia ogłasza się w odpowiednim dzienniku urzędowym na zasadach i w trybie określonych w Konstytucji oraz ustawie z dnia 20 lipca 2000 r. o ogłaszaniu aktów normatywnych i niektórych innych aktów prawnych (Dz. U. z 2019 r. poz. 1461).

Reasumując, należy odróżnić ogłoszenie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego w trybie art. 112 Ustawa z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym od ogłoszenie w rozumieniu art. 114 ustawy. Dopiero ogłoszenie w odpowiednim dzienniku urzędowym na zasadach i w trybie określonych w Konstytucji powoduje skutek wejścia w życie orzeczenia, które wówczas ma moc powszechnie obowiązującą.

Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy, wskazać należy, iż wydanie i ogłoszenia orzeczenia w rozumieniu art. 112 Ustawy z dnia 30 listopada 2016r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym nie stanowi przesłanki wznowienia postępowania, o której mowa w art. 401 ¹ k.p.c. Zgodnie z treścią art. 401 ¹ k.p.c. można żądać wznowienia postępowania również w wypadku, gdy Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją, ratyfikowaną umową międzynarodową lub z ustawą, na podstawie którego zostało wydane orzeczenie. Dopiero bowiem z datą ogłoszenia orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego w dzienniku publikacyjnym orzeczenie takie wchodzi w życie, a zakwestionowany akt prawny traci moc. Z dniem ogłoszenia orzeczenia rozpoczyna w końcu bieg termin wskazany w art. 407 § 2 k.p.c. Zgodnie z jego treścią w sytuacji określonej w art. 401 ¹ k.p.c. skargę o wznowienie wnosi się w terminie trzech miesięcy od dnia wejścia w życie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego. Jeżeli w chwili wydania orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego orzeczenie, o którym mowa w art. 401 ¹ , nie było jeszcze prawomocne na skutek wniesienia środka odwoławczego, który został następnie odrzucony, termin biegnie od dnia doręczenia postanowienia o odrzuceniu, a w wypadku wydania go na posiedzeniu jawnym - od dnia ogłoszenia tego postanowienia. Analiza treści powyższego terminu również prowadzi do wniosku, iż zdarzeniem, z którym należy wiązać możliwość wywiedzenia skargi o wznowienie postepowania nie jest sam fakt wydania orzeczenia przez Trybunał Konstytucyjny, lecz jego ogłoszenie w rozumieniu art. 114 Ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym i art. 190 Konstytucji.

Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 2 grudnia 2025r. w wydany w sprawie o sygn. akt P 10/16 do dnia dzisiejszego nie został opublikowany w dzienniku urzędowym Dziennik Ustaw. Pociąga to za sobą skutek w postaci braku wejścia w życie tego orzeczenia i braku mocy obowiązującej. Tym samym zakwestionowany przez Trybunał Konstytucyjny akt prawny nie utracił mocy obowiązującej.

W tym miejscu wskazać należy, iż przyczyny braku publikacji wyroku, pozostają irrelewantne dla oceny zaistniałego stanu prawnego. Wskazać należy, iż nie można wykluczyć, iż wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 2 grudnia 2025r. zostanie w przyszłości opublikowany, co otworzy skarżącym drogę do wstąpienia ze skargą o wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym orzeczeniem Sądu Okręgowego w Szczecinie z dnia 6 lutego 2020r. wydanym w sprawie II Ca 80/18.

W tym stanie rzeczy uznać należało, iż wywiedziona skarga o wznowienie postępowania nie została w rzeczywistości oparta o przewidzianą prawem podstawę wznowienia i z tego też względu musiała zostać oceniona jako niedopuszczalna.

W konsekwencji sąd okręgowy skargę o wznowienie postępowania na podstawie art. 410 § 1 k.p.c. odrzucił, o czym orzeczono jak w sentencji postanowienia.

Sędzia Urszula Persak

(...)

ZARZĄDZENIE

1.  (...)

2.  (...)

3.  (...)

4.  (...)

(...)

(...)

(...)

(...)

(...)

5.  (...)

(...)

(...)