Zarządzenie z 25 maja 2026, sygn. II Ca 445/26

UZASADNIENIE

Uczestnicy postępowania J. K., P. K., I. K. i M. K. pismem z dnia 23 lutego 2026 roku wnieśli skargę o wznowienie postępowania, żądając na podstawie art. 401 ^{( 1)} k.p.c.:

1.  wznowienia postępowania zakończonego prawomocnym postanowieniem Sądu Okręgowego w Szczecinie z dnia 23 maja 2019 roku (sygnatura akt II Ca 88/17);

2.  uchylenia postanowienia Sądu Okręgowego w Szczecinie z dnia 23 maja 2019 roku (sygn. akt II Ca 88/17) w całości, uchylenie postanowienia Sądu Rejonowego w Stargardzie z dnia 4 października 2016 roku (sygnatura akt I Ns 725/15) w całości oraz przekazania sprawy Sądowi Rejonowemu w Stargardzie do ponownego rozpoznania;

ewentualnie - w przypadku uznania przez sąd, że ponowne rozpoznanie niniejszej sprawy nie wymaga przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości - wnieśli o: 

3.  zmianę postanowienia Sądu Okręgowego w Szczecinie z dnia 23 maja 2019 roku (sygnatura akt II Ca 88/17) poprzez uwzględnienie w całości apelacji wniesionej przez uczestników postępowania od postanowienia Sądu Rejonowego w Stargardzie z dnia 4 października 2016 roku (sygnatura akt I Ns 725/15) i oddalenie w całości wniosku o stwierdzenie zasiedzenia służebności w niniejszej sprawie;

4.  zasądzenie od wnioskodawczyni na rzecz uczestników postępowania solidarnie kosztów postępowania (w tym kosztów postępowania wznowieniowego) według norm przepisanych.

Na wypadek oddalenia skargi o wznowienie postępowania uczestnicy postępowania wnieśli o nieobciążanie ich kosztami postępowania na podstawie art. 102 k.p.c.

W uzasadnieniu skarżący wskazali, że wyrokiem z dnia 2 grudnia 2025 roku (sygn. akt P 10/16) Trybunał Konstytucyjny przesądził, że art 292 w związku z art. 285 § 1 i 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. z 2025 r. poz. 1071, ze zm.), rozumiane w ten sposób, że umożliwiają nabycie przez przedsiębiorcę przesyłowego lub Skarb Państwa, przed wejściem w życie art. 305 ¹ -305 ⁴ ustawy - Kodeks cywilny, w drodze zasiedzenia służebności gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu, są niezgodne z art. 21 ust. 1, art. 64 ust. 2 i 3 w związku z art. 31 ust. 3 oraz art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Oznacza to, że dokonana przez Sąd Rejonowy w Stargardzie oraz Sąd Okręgowy w Szczecinie wykładnia przepisów Kodeksu cywilnego dopuszczająca możliwość posiadania, przed wprowadzeniem do Kodeksu cywilnego służebności przesyłu, służebności odpowiadającej treścią służebności przesyłu w sposób prowadzący do zasiedzenia służebności przesyłu (stanowiąca de facto podstawę wydania postanowienia z dnia 19 czerwca 2017 roku) jest niekonstytucyjna.

Sąd okręgowy zważył, co następuje:

Skarga o wznowienie postępowania, jako nieoparta na ustawowej podstawie wznowienia postępowania, podlegała odrzuceniu.

Wniesioną skargę uczestnicy oparli na artykule 401 1 k.p.c., który stanowi, że można żądać wznowienia postępowania również w wypadku, gdy Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją, ratyfikowaną umową międzynarodową lub z ustawą, na podstawie którego zostało wydane orzeczenie. Powołany artykuł realizuje normę zawartą w art. 190 ust. 4 Konstytucji RP, który gwarantuje prawo do wznowienia postępowania, jeżeli TK orzeknie o niezgodności z Konstytucją, umową międzynarodową lub z ustawą aktu normatywnego, na podstawie którego zostało wydane prawomocne orzeczenie sądowe (por. A. Marcianiak (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Tom II. Komentarz do art. 205 ¹–424 ¹², wyd. 1, 2019). Faktycznie zaś skarga został oparta o fakt wydania w dniu 2 grudnia 2025 r. wyroku Trybunału Konstytucyjnego w sprawie o sygn. P 10/16.

W postępowaniu cywilnym obowiązuje zasada niewzruszalności prawomocnych orzeczeń sądowych (art. 365 § 1 k.p.c.). Przepisy określające warunki, w których może nastąpić uchylenie lub zmiana prawomocnego orzeczenia muszą być zatem, jako wyjątek od wspomnianej reguły, interpretowane ściśle. Skarga o wznowienie postępowania stanowi nadzwyczajny środek zaskarżenia służący wzruszeniu prawomocnego orzeczenia. Nie ma ona charakteru środka kontroli prawidłowości wydanego przez sąd orzeczenia, lecz stanowi jedynie procesową instytucję umożliwiającą ponowne rozpoznanie sprawy z przyczyn skonkretyzowanych w ustawie, realizuje zadania „reparacyjne” (tak m.in. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 5 lutego 2010 roku, sygn. III CZ 67/09 i z dnia 21 marca 2014 roku, sygn. IV CZ 9/14).

Wobec powyższego przed przystąpieniem do merytorycznego badania zasadności skargi konieczne jest uprzednie ustalenie, czy została ona wniesiona w ustawowym terminie, czy jest dopuszczalna, nadto czy została oparta na ustawowej podstawie. Stosownie bowiem do treści art. 410 § 1 k.p.c. sąd odrzuca skargę wniesioną po upływie przepisanego terminu, niedopuszczalną lub nieopartą na ustawowej podstawie. Wystąpienie którejkolwiek z wymienionych wyżej przeszkód obliguje sąd do odrzucenia skargi.

Podstawy wznowienia postępowania zakończonego prawomocnym rozstrzygnięciem zostały enumeratywnie wymienione w przepisach art. 401 - 404 k.p.c. Merytoryczne rozpoznanie skargi jest możliwe wyłącznie po ustaleniu, że wywiedziona skarga jest oparta na ustawowej podstawie prawnej, jako że w przeciwnym wypadku podlega ona odrzuceniu, przy czym to na skarżącym spoczywa ciężar wskazania podstawy prawnej skargi (art. 409 k.p.c.). Jednocześnie przyjmuje się, że skarga o wznowienie postępowania nie opiera się na ustawowej podstawie w rozumieniu art. 410 § 1 k.p.c. zarówno wtedy, gdy przytoczona w niej podstawa nie odpowiada wzorcowi którejkolwiek z podstaw wznowienia, jak i wówczas, gdy podstawa ta odpowiada wprawdzie temu wzorcowi, lecz w rzeczywistości nie wystąpiła ( vide postanowienia Sądu Najwyższego z 14. czerwca 2012 roku, sygn. I CZ 44/12 oraz z 28. lutego 2014 roku, sygn. IV CZ 126/13).

Ustawodawca w artykułach 401 – 403 k.p.c. wskazuje zamknięty katalog sytuacji procesowych uprawniających do wniesienia skargi o wznowienie postępowania. Zgodnie z treścią art. 401 k.p.c. można żądać wznowienia postępowania z powodu nieważności: 1) jeżeli w składzie sądu uczestniczyła osoba nieuprawniona albo jeżeli orzekał sędzia wyłączony z mocy ustawy, a strona przed uprawomocnieniem się wyroku nie mogła domagać się wyłączenia; 2) jeżeli strona nie miała zdolności sądowej lub procesowej albo nie była należycie reprezentowana bądź jeżeli wskutek naruszenia przepisów prawa była pozbawiona możności działania; nie można jednak żądać wznowienia, jeżeli przed uprawomocnieniem się wyroku niemożność działania ustała lub brak reprezentacji był podniesiony w drodze zarzutu albo strona potwierdziła dokonane czynności procesowe. Z kolei zgodnie z art. 401 ¹ k.p.c. można żądać wznowienia postępowania również w wypadku, gdy Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją, ratyfikowaną umową międzynarodową lub z ustawą, na podstawie którego zostało wydane orzeczenie. Stosownie do dyspozycji art. 403 k.p.c. można żądać wznowienia na tej podstawie, że: 1) wyrok został oparty na dokumencie podrobionym lub przerobionym albo na skazującym wyroku karnym, następnie uchylonym; 2) wyrok został uzyskany za pomocą przestępstwa (§ 1). Można również żądać wznowienia w razie późniejszego wykrycia prawomocnego wyroku, dotyczącego tego samego stosunku prawnego, albo wykrycia takich faktów lub środków dowodowych, które mogłyby mieć wpływ na wynik sprawy, a z których strona nie mogła skorzystać w poprzednim postępowaniu (art. 403 § 2 k.p.c.). Można wreszcie żądać wznowienia, jeżeli na treść wyroku miało wpływ postanowienie niekończące postępowania w sprawie, wydane na podstawie aktu normatywnego uznanego przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodny z Konstytucją, ratyfikowaną umową międzynarodową lub z ustawą, uchylone lub zmienione zgodnie z art. 416 ¹ (art. 403 § 4 k.p.c.).

W niniejszej sprawie skarżący powoływali się na przesłankę określoną w art. 401 ¹ k.p.c. i z formalnego punktu widzenia podstawa ta jest prawidłowa. Wskazać jednakże należy, że samo formalne powołanie się na ustawową przesłankę nie jest wystarczające, bowiem koniecznym jest jeszcze, by ona rzeczywiście wstąpiła. Zgodnie z art. 410 § 1 k.p.c. skarga o wznowienie postępowania nieoparta na ustawowej podstawie wznowienia podlega odrzuceniu. Kontrola skargi obejmuje badanie, czy skarga została oparta na ustawowych podstawach wznowienia wskazanych w art. 401, art. 401 ¹ i art. 403 k.p.c. oraz czy powołana w skardze podstawa wznowienia rzeczywiście zachodzi. W wyniku przeprowadzenia tej kontroli skarga o wznowienie postępowania ulega więc odrzuceniu nie tylko wtedy, gdy została ona oparta na innej podstawie wznowienia niż wskazana w ustawie, lecz także wtedy, gdy podstawa wznowienia sformułowana w sposób odpowiadający ustawie w rzeczywistości nie występuje ( vide postanowienie Sądu Najwyższego z 14. czerwca 2012 r., sygnatura akt I Cz 44/12, postanowienia Sądu Najwyższego z 29. stycznia 1968 r., I CZ 122/67, 15. czerwca 2005 r., IV CZ 50/05, czy 10. lipca 2008 r., III CZ 28/08). Sformułowanie podstawy wznowienia w sposób odpowiadający przepisom art. 401-404 k.p.c. nie oznacza zatem oparcia skargi na ustawowej podstawie wznowienia, jeżeli już z samego uzasadnienia skargi wynika, że wskazywana podstawa nie zachodzi.

Istotną okoliczność w niniejszej sprawie stanowi fakt, że orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego, którego wydanie stanowi podstawę skargi, nie zostało dotąd opublikowane. Zgodnie z treścią art. 401 ¹ k.p.c. można żądać wznowienia postępowania również w wypadku, gdy Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją, ratyfikowaną umową międzynarodową lub z ustawą, na podstawie którego zostało wydane orzeczenie. Wobec powyższego należało ustalić, czy sam fakt wydania w rozumienia podpisania i ogłoszenia wyroku przez Trybunał Konstytucyjny jest wystarczające do przyjęcie, że wydane orzeczenie obowiązuje i może stanowić podstawę dla skargi o wznowienie postępowania na podstawie art. 401 ¹ k.p.c.

Zgodnie z art. 188 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 Kwietnia 1997 r. Trybunał Konstytucyjny orzeka w sprawach:

1) zgodności ustaw i umów międzynarodowych z Konstytucją,

2) zgodności ustaw z ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi, których ratyfikacja wymagała uprzedniej zgody wyrażonej w ustawie,

3) zgodności przepisów prawa, wydawanych przez centralne organy państwowe, z Konstytucją, ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi i ustawami,

4) zgodności z Konstytucją celów lub działalności partii politycznych,

5) skargi konstytucyjnej, o której mowa w art. 79 ust. 1.

Artykuł 190 Konstytucji RP stanowi, że orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą, są ostateczne (ust.1), wskazując jednakże w ust. 2 powołanego artykułu, że orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego w sprawach wymienionych w art. 188 podlegają niezwłocznemu ogłoszeniu w organie urzędowym, w którym akt normatywny był ogłoszony. Jeżeli akt nie był ogłoszony, orzeczenie ogłasza się w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej „Monitor Polski”. Orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego wchodzi w życie z dniem ogłoszenia, jednak Trybunał Konstytucyjny może określić inny termin utraty mocy obowiązującej aktu normatywnego. Termin ten nie może przekroczyć osiemnastu miesięcy, gdy chodzi o ustawę, a gdy chodzi o inny akt normatywny – dwunastu miesięcy. W przypadku orzeczeń, które wiążą się z nakładami finansowymi nie przewidzianymi w ustawie budżetowej, Trybunał Konstytucyjny określa termin utraty mocy obowiązującej aktu normatywnego po zapoznaniu się z opinią Rady Ministrów (ust. 3). Orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego o niezgodności z Konstytucją, umową międzynarodową lub z ustawą aktu normatywnego, na podstawie którego zostało wydane prawomocne orzeczenie sądowe, ostateczna decyzja administracyjna lub rozstrzygnięcie w innych sprawach, stanowi podstawę do wznowienia postępowania, uchylenia decyzji lub innego rozstrzygnięcia na zasadach i w trybie określonych w przepisach właściwych dla danego postępowania (ust. 4).

Art. 190 ust. 3 Konstytucji wprost określa moment wejścia w życie orzeczeń Trybunału. Zgodnie z jego treścią orzeczenia wchodzą w życie z dniem ogłoszenia, przy czym – uwzględniając kontekst i systematykę uregulowań konstytucyjnych – nie budzi wątpliwości, że chodzi tu o ogłoszenie w organie urzędowym, nie zaś (także wywołujące skutki m.in. w sferze obalenia domniemania zgodności kontrolowanych norm prawnych) ogłoszenie publiczne danego judykatu. Należy wskazać, iż utrata mocy obowiązującej przepisu powiązana jest z ogłoszeniem orzeczenia TK w organie urzędowym. Przy tym obowiązek ogłoszenia orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego ma rangę konstytucyjną. Wejście w życie orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego powiązane jest wobec powyższego z ich ogłoszeniem w dzienniku urzędowym, wówczas bowiem co do zasady wchodzą w życie. Jest to jednocześnie najwcześniejszy moment, w którym orzeczenia mogą wejść w życie. Trybunał Konstytucyjny może – w szczególnych wypadkach – określić inny termin utraty mocy obowiązującej aktu normatywnego. Termin ten nie może przekroczyć osiemnastu miesięcy, gdy chodzi o ustawę, a gdy chodzi o inny akt normatywny – dwunastu miesięcy. Terminy te liczone są od dnia ogłoszenia orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego w organie urzędowym, w którym akt normatywny był ogłoszony.

Skarżący zajęli w niniejszej sprawie stanowisko, że nieopublikowany wyrok Trybunału Konstytucyjnego, stwierdzający niezgodność z Konstytucją określonego przepisu, uchyla domniemanie jego zgodności z Konstytucją z chwilą ogłoszenia wyroku przez Trybunał Konstytucyjny w toku postępowania. Tym samym brak promulgacji wyroku Trybunału Konstytucyjnego we właściwym publikatorze w ocenie uczestników nie ma znaczenia dla możliwości powołania się na ten wyrok w postępowaniu o wznowienie postępowania, a za datę wejścia w życie przedmiotowego orzeczenia należy przyjąć dzień wydania wyroku.

Sąd okręgowy nie podziela tak sformułowanego stanowiska. Ogłaszanie orzeczeń wydawanych przez Trybunał Konstytucyjny reguluje ponadto także ustawa z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym. Zgodne z treścią art. 112 tej ustawy orzeczenie sporządzone w formie pisemnej ogłasza się uczestnikom postępowania. W czasie publicznego ogłaszania wyroku wszyscy obecni na sali rozpraw, z wyjątkiem składu orzekającego, stoją. W ustnym uzasadnieniu orzeczenia przewodniczący składu orzekającego lub sędzia sprawozdawca podaje zasadnicze motywy orzeczenia oraz informuje o złożeniu zdań odrębnych. Sędzia Trybunału, który zgłosił zdanie odrębne, przedstawia jego zasadnicze motywy. Stosowanie do treści art. 113 ustawy orzeczenia ogłoszone w sposób określony w art. 112 doręcza się uczestnikom postępowania niezwłocznie po sporządzeniu uzasadnienia. Przepis art. 112 ustawy reguluje ogłoszenie orzeczeń w rozumieniu podania do publicznej wiadomości poprzez ogłoszenie sentencji orzeczenia oraz podanie ustnych motywów rozstrzygnięcia. Ogłoszenie orzeczenia w rozumieniu art. 190 ust. 2 i 3 Konstytucji reguluje z kolei art. 114 ww. ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym. Zgodnie z jego treścią orzeczenia ogłasza się w odpowiednim dzienniku urzędowym na zasadach i w trybie określonych w Konstytucji oraz ustawie z dnia 20 lipca 2000 r. o ogłaszaniu aktów normatywnych i niektórych innych aktów prawnych (Dz. U. z 2019 r. poz. 1461).

Reasumując, należy odróżnić ogłoszenie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego w trybie art. 112 Ustawa z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym od ogłoszenia w rozumieniu art. 114 ustawy. Dopiero ogłoszenie w odpowiednim dzienniku urzędowym na zasadach i w trybie określonych w Konstytucji powoduje skutek wejścia w życie orzeczenia, które wówczas ma moc powszechnie obowiązującą.

Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy, wskazać należy, że wydanie i ogłoszenia orzeczenia w rozumieniu art. 112 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym nie stanowi przesłanki wznowienia postępowania, o której mowa w art. 401 ¹ k.p.c. Zgodnie z treścią art. 401 ¹ k.p.c. można żądać wznowienia postępowania również w wypadku, gdy Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją, ratyfikowaną umową międzynarodową lub z ustawą, na podstawie którego zostało wydane orzeczenie. Dopiero z datą ogłoszenia orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego w dzienniku publikacyjnym orzeczenie takie wchodzi w życie, a zakwestionowany akt prawny traci moc.

Z dniem ogłoszenia orzeczenia rozpoczyna w końcu bieg termin wskazany w art. 407 § 2 k.p.c. Zgodnie z jego treścią w sytuacji określonej w art. 401 ¹ k.p.c. skargę o wznowienie wnosi się w terminie trzech miesięcy od dnia wejścia w życie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego. Jeżeli w chwili wydania orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego orzeczenie, o którym mowa w art. 401 ¹ , nie było jeszcze prawomocne na skutek wniesienia środka odwoławczego, który został następnie odrzucony, termin biegnie od dnia doręczenia postanowienia o odrzuceniu, a w wypadku wydania go na posiedzeniu jawnym - od dnia ogłoszenia tego postanowienia. Analiza treści powyższego terminu również prowadzi do wniosku, iż zdarzeniem, z którym należy wiązać możliwość wywiedzenia skargi o wznowienie postepowania nie jest sam fakt wydania orzeczenia przez Trybunał Konstytucyjny, lecz jego ogłoszenie w rozumieniu art. 114 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym i art. 190 Konstytucji.

Wydany w sprawie o sygn. akt P 10/16 wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 2 grudnia 2025 r. do dnia dzisiejszego nie został opublikowany w dzienniku urzędowym Dziennik Ustaw. Pociąga to za sobą skutek w postaci braku wejścia w życie tego orzeczenia i braku jego mocy obowiązującej. Tym samym zakwestionowany przez Trybunał Konstytucyjny akt prawny nie utracił mocy obowiązującej.

O powyższych okolicznościach skarżący w niniejszej sprawie mają wiedzę, jak i świadomość związanych z tym skutków, co wynika z analizy treści uzasadnienia skargi z dnia 2 marca 2026 r. W tym miejscu wskazać należy, że przyczyny braku publikacji wyroku przez organ do tego zobowiązany pozostają nieistotne dla oceny zaistniałego w sprawie stanu prawnego, choć mają znaczenie dla kwestii oceny wykonywania obowiązków konstytucyjnych przez naczelne organy Rzeczypospolitej Polskiej. Sąd okręgowy wskazuje przy tym, że należy oczekiwać tego, iż wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 2 grudnia 2025 r. zostanie w przyszłości opublikowany zgodnie z obowiązującym w tym względzie prawem, co dopiero otworzy skarżącym drogę do wstąpienia ze skargą o wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym orzeczeniem Sądu Okręgowego w Szczecinie z 27. lutego 2020 r. wydanym w sprawie o sygnaturze akt II Ca 266/19.

W tym stanie rzeczy uznać należało, że wywiedziona skarga o wznowienie postępowania nie została w rzeczywistości oparta o przewidzianą prawem podstawę wznowienia i z tego też względu musiała zostać oceniona jako niedopuszczalna. W konsekwencji sąd okręgowy na podstawie art. 410 § 1 k.p.c. odrzucił niedopuszczalną skargę uczestników postępowania o wznowienie postępowania, o czym orzeczono jak w sentencji postanowienia.

Sędzia Ziemowit Parzychowski

ZARZĄDZENIE

(...)

(...)

(...)

(...)

(...)