Uzasadnienie z 8 maja 2026, sygn. IV Ka 218/26

UZASADNIENIE

Apelacja obrońcy skutkowała zmianą zaskarżonego wyroku i uniewinnieniem obwinionej T. G. od popełnienia zarzucanego jej czynu.

Art. 100 ust 1 pkt 1 ustawy o bezpieczeństwie żywości i żywienia penalizuje jako wykroczenie wprowadzenie do obrotu środka spożywczego po upływie terminu przydatności do spożycia lub daty minimalnej trwałości,

Ustawodawca, definiując „wprowadzenie do obrotu” żywności, odesłał do pojęcia „wprowadzenie na rynek”, określonego w prawie unijnym

Zgodnie z art. 3 ust. 8 rozporządzenia (WE) nr 178/2002 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 28 stycznia 2002 r. ustanawiającego ogólne zasady i wymagania prawa żywnościowego, powołującego Europejski Urząd ds. bezpieczeństwa żywności oraz ustanawiającego procedury w zakresie bezpieczeństwa żywności (Dz.Urz. WE L 31 z 1 lutego 2002), przez obrót należy rozumieć taką czynność, jak „wprowadzenie na rynek” towaru, co oznacza posiadanie żywności lub pasz w celu sprzedaży, z uwzględnieniem oferowania do sprzedaży lub innej formy dysponowania, bezpłatnego lub nie oraz sprzedaż, dystrybucję i inne formy dysponowania. Nie powinno zatem ulegać wątpliwości, że właściwe rozumienie pojęcia „wprowadzenie do obrotu” to nie tylko pierwsza czynność producenta żywności, lecz również oferowanie jej do sprzedaży w tym posiadanie żywności oraz dysponowania żywnością. Zgodnie z art. 17 ust. 1 rozporządzenia (WE) nr 178/2002 podmioty działające na rynku spożywczym i pasz zapewniają, na wszystkich etapach produkcji, przetwarzania i dystrybucji w przedsiębiorstwach będących pod ich kontrolą, zgodność tej żywności lub pasz z wymogami prawa żywnościowego właściwymi dla ich działalności i kontrolowanie przestrzegania tych wymogów. Pomiędzy wprowadzeniem żywności do obrotu a zapewnieniem jej bezpieczeństwa istnieje zatem swoista zależność. Definicja ta jest niezwykle szeroka i obejmuje już samo posiadanie w celu przeniesienia produktu do odbiorcy końcowego, a nawet pośrednika handlowego. Nie zawiera ograniczeń podmiotowych, a za wprowadzającego na rynek uznaje się podmiot będący w ramach łańcucha dystrybucji lub poza nim, może to być zatem producent żywności, a także podmiot stanowiący kolejne ogniwo łańcucha dystrybucji. Jak wskazał WSA w Warszawie, właściwe rozumienie pojęcia „wprowadzenie do obrotu” to nie tylko pierwsza czynność producenta żywności, lecz również oferowanie jej do sprzedaży, w tym posiadanie żywności oraz dysponowanie żywnością ( wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 24 listopada 2010 r. VI SA/Wa 1610/10, Legalis ). Zakres pojęcia „wprowadzenie na rynek” w odniesieniu do środków spożywczych jest więc znacznie szerszy niż w przypadku innego rodzaju produktów. Definicja wprowadzenia na rynek zawiera wszystkie rodzaje sprzedaży i dostaw żywności, włączając jednorazową sprzedaż, jednorazowe dostawy, jednorazowe dostawy wolne od opłat oraz posiadanie żywności w celu sprzedaży.

W Kodeksie karnym wyraźnie uregulowana jest kwestia wymogów co do strony podmiotowej czynu zabronionego w kontekście podziału przestępstw na zbrodnie i występki. W przepisie art. 8 KK wskazano, że zbrodnię można popełnić tylko umyślnie, a występek co do zasady umyślnie, natomiast nieumyślnie tylko wtedy, gdy ustawa tak stanowi. Oznacza to, że ogólny zbiór typów rodzajowych przestępstw obejmuje w zdecydowanej większości przestępstwa umyślne. Jednak Kodeks karny formułuje wyjątek od tej zasady, stanowiąc w art. 8, że występek można popełnić nieumyślnie, gdy tak stanowi ustawa. O ile więc odpowiedzialność za przestępstwa umyślne jest regułą i nie wymaga wyraźnego ustawowego wskazania, o tyle odpowiedzialność karna za przestępstwa nieumyślne stanowi swoisty wyjątek, w tym sensie, że ponosi się odpowiedzialność karną za przestępstwa nieumyślne tylko wtedy, gdy ustawa tak stanowi. Jeżeli więc ustawodawca zamierza wprowadzić odpowiedzialność karną za występki nieumyślne, powinien to stwierdzić expressis verbis w tekście przepisu, wymieniając nieumyślność wśród ustawowych znamion czynu zabronionego (zob. M. Budyn-Kulik, w: M. Mozgawa, KK. Komentarz, 2018, art. 8, Nt 4). Takiej odpowiedzialności za nieumyślny typ przestępstwa z art. 99 ust. 1 ustawy o bezpieczeństwie żywości i żywienia ustawodawca nie wprowadził.

Zasadą jest, że wykroczenie można popełnić zarówno umyślnie, jak i nieumyślnie. Jest to regulacja inna niż występująca na gruncie prawa karnego, gdzie zasadą jest popełnienie czynu zabronionego umyślnie, a nieumyślnie, jeżeli ustawa tak stanowi (art. 8 KK). W razie braku wyraźnej klauzuli ustawowej czyn zabroniony może być popełniony zarówno umyślnie, jak i nieumyślnie. Klauzula umyślności musi być wyrażona pozytywnie. Ustawodawca czyni to albo wprowadzając wyraźną klauzulę umyślności (jak np. w art. 65 § 1, art. 124 § 1 KW), albo tak kształtując ustawowe znamiona określonego czynu, że da się je zrealizować wyłącznie umyślnie (art. 92 § 2, art. 119 § 1, art. 134 § 1 KW) - szczegółowo zob. T. Grzegorczyk, w: T. Grzegorczyk, KW. Komentarz, 2013, s. 52; por. też G. Kasicki, A. Wiśniewski, KW. Komentarz, 2002, s. 31; A. Marek, Prawo wykroczeń, 2008, s. 51 ).

Jak wcześniej zaznaczono definicja wprowadzenia do obrotu środka spożywczego jest bardzo szeroka, dotyczy wszystkich rodzajów sprzedaży i oferowanie w handlu sklepowym „towaru przeterminowanego” może nastąpić na skutek niezachowania ostrożności wymaganej w danych okolicznościach

( art. 6 § 2 KW ). Na marginesie należy zaznaczyć, ze rodzaj strony podmiotowej wpływa na poziom społecznej szkodliwości czynu i winy.

Polskie prawodawstwo stanowi, że środki spożywcze oznakowane datą minimalnej trwałości lub terminem przydatności do spożycia mogą znajdować się w obrocie do tej daty lub tego terminu ( art. 52 ustawy o bezpieczeństwie żywości i żywienia ). Sąd odwoławczy akceptuje zacytowany w apelacji pogląd Sądu Najwyższego, że odpowiedzialności za wykroczenie skutkowe popełnione przez zaniechanie podlega ten tylko, na kim ciążył prawny, szczególny obowiązek zapobiegnięcia skutkowi. Dla ustalenia warunków odpowiedzialności za wykroczenie skutkowe popełnione przez zaniechanie, konieczne jest stwierdzenie, że dana osoba miała prawny, szczególny obowiązek zapobiegnięcia skutkowi, w danych, konkretnych okolicznościach. Obowiązek ten w stosunku do osób prowadzących działalność handlową, kierowników sklepów, czy ich pracowników wynika z art. 52 w/w ustawy, którego przestrzeganie jest penalizowane przez art. 100 ust 1 pkt 1 tej ustawy. Prawny, szczególny obowiązek, o którym mowa wyżej, wynika z reguł prawnych, których źródłem - w odniesieniu do wskazanych osób - jest treść aktu normatywnego, gdzie w sposób jednoznaczny urzeczywistnia się powstanie po stronie tych osób wymagania zapobieżenia powstaniu skutku stanowiącego znamię określonego czynu zabronionego ( w tym przypadku eliminowania z obrotu sklepu „towarów przeterminowanych” ).

Środki spożywcze oznakowane datą minimalnej trwałości lub terminem przydatności do spożycia mogą znajdować się w obrocie do tej daty lub terminu.

Podkreślić jednak należy, że oba terminy mają odmienne znaczenia i stosowane są do innego rodzaju środków spożywczych. Data minimalnej trwałości środka spożywczego oznacza datę, do której dany środek spożywczy zachowuje swoje szczególne właściwości pod warunkiem właściwego przechowywania go. W przypadku zaś środków spożywczych, które z mikrobiologicznego punktu widzenia szybko się psują i z tego względu już po krótkim czasie mogą stanowić bezpośrednie zagrożenie dla zdrowia ludzkiego, datę minimalnej trwałości zastępuje się terminem przydatności do spożycia. Z perspektywy zapewnienia bezpieczeństwa żywności również konsekwencje przekroczenia tych terminów i dat są odmienne.

Sąd I instancji przyjął, że przedmiotowe jajka były oznaczone datą minimalnej trwałości. Dodatkowo należy podkreślić, że produkt ten był należycie oznakowany, czyli taki, z której można odczytać daty (terminy przydatności).

Wprowadzenie skutecznych zasad dotyczących usuwania z oferty handlowej „towarów przeterminowanych” obciąża podmiot prowadzący przedsiębiorstwo spożywcze, w dalszej kolejności kierownika sklepu ( osobę zarządzającą sklepem ) oraz osoby prowadzące zmianę ( pracowników sklepu ).

Wprowadzenie do obrotu żywości nie ma charakteru jednorazowego. W tym rozumieniu wprowadzenie do obrotu nie wiąże się wyłącznie z pierwszym pojawieniem się na rynku danego rodzaju środków spożywczych, ale z każdorazowym oferowaniem do sprzedaży konkretnego produktu. Towar jest oferowany w obrocie, gdy jest wystawiony do sprzedaży, za określoną cenę; stanowi przedmiot handlu w sposób okresowy ( dopóki go ktoś nie kupi, albo nie zostanie wycofany ze sprzedaży ). Parametry środka spożywczego wystawionego w sklepie w dłuższym okresie do sprzedaży, umożliwiające oferowanie go w obrocie handlowym, muszą podlegać kontroli przez prowadzącego przedsiębiorstwo, kierownika sklepu, czy pracowników odpowiedzialnych za kontrolę terminów przydatności do spożycia towarów znajdujących się w sprzedaży ( k 35 ). Te podmioty współdziałają w wprowadzeniu do obrotu w sklepie określonych towarów spożywczych i są odpowiedzialne za wycofanie z oferty „towaru przeterminowanego”. „Towar przeterminowany” pozostający w ofercie handlowej sklepu, jest także wprowadzany do obrotu. Po wprowadzeniu produktu do oferty handlowej w sklepie może upłynąć dużo czasu i dlatego ustawodawca przewiduje obowiązek monitorowania jej przydatności do spożycia.

Z zeznań M. W. – kierownika sklepu wynika, że w dniu 22 kwietnia 2024 roku „bracia L.” ujawnili w sklepie przeterminowane towary w postaci jednego opakowania jajek. Osobą odpowiedzialną za sprawdzanie terminów przydatności do spożycia na dzień 22 maja 2024 roku była T. G.. Jednocześnie świadek podkreśliła, że terminy przydatności produktów sprawdza i ściąga osoba będąca na zmianie popołudniowej dnia poprzedniego – czyli jeśli termin jest do 20-go dnia miesiąca, to osoba będąca w pracy w dniu 19-go na zmianie popołudniowej ma obowiązek sprawdzić i dokonać utylizacji lub zabrania z półki produktów po terminie. Sklep posiada system, generujący zestawienia produktów, których termin się kończy – tzw. kolektor

( wprowadzane są w nim produkty i to on pomaga wyłapać produkty, których termin się kończy ). Kolektor pokazuje produkty suche, jeśli chodzi o chłodnie, raz w tygodniu w każdy poniedziałek sprawdzany jest towar i wprowadzany w kolektor; jeśli chodzi o mięsa, to codziennie wieczorem jest sprawdzana każda sztuka. W przypadku tych jajek towar powinien być ściągnięty 21 kwietnia 2024 roku. „ Towar, który nie zostanie usunięty z kolektora wtedy, kiedy powinno się to zrobić zdejmując towar z półki, nie wyświetli się już kolejnego dnia”. Zwrotu pieniędzy za przeterminowany produkt w tym przypadku dokonywała P. V.. T. G. była odpowiedzialna za sprawdzanie przydatności produktów w dniu 20 kwietnia 2024 roku na zmianie popołudniowej. ( k 59, k 24-25 ). Rachunek za ten towar był z godziny 18. 02 ( k 16 ).

Obwiniona wyjaśniła, że wieczorem ( 22 kwietnia 2024 roku ) sprawdzając terminy produktów do spożycia, stwierdziła, że nie ma produktów przeterminowanych. Jako prowadząca zmianę obsługuje kolektor, zazwyczaj wyświetla się tam do 20 produktów, kiedy upływa termin i trzeba je wycofać z półek. Codziennie upływa jakiż termin. Jej twierdzenia odnośnie braku sygnalizacji tego towaru w kolektorze nie został podważone.

Sąd I instancji uznał obwinioną za winną tego, że w dniu 22 kwietnia 2024 roku ….. wprowadziła do obrotu środek spożywczy w postaci opakowania jaj ….. oznaczonych datą minimalnej trwałości, tj. do dnia 21 kwietnia 2024 roku ….. .

W dniu 22 kwietnia 2024 roku prowadzącymi zmianę w sklepie były: S. M. i P. V. ( funkcję kierownika sklepu pełniła Z. N. ). T. G. była prowadzącą zmianę popołudniową w dniu 20 kwietnia 2024 roku ( k 67 ). T. G. nie była odpowiedzialna w dniu 22 kwietnia 2024 roku za sprawdzenie i ściągnięcie towarów przeterminowanych ( towar, który nie zostanie usunięty z kolektora, kiedy powinno się to zrobić zdejmując towar z półki, nie wyświetli się już kolejnego dnia ). M. W. nie udokumentowała, aby ten towar został uwzględniony przez ten kolektor już 20 kwietnia 2024 roku; ponieważ nie został zdjęty do 21 kwietnia 2024 roku „nie wyświetlił się następnego dnia”. Obwiniona również podniosła, że jeśli ktoś zaniedbał swoje obowiązki i nie usunął towaru wyświetlanego przez kolektor jako przeterminowany, to następnego dnia kolektor już go nie wyświetlił.

Trzeba zaznaczyć, że to na kierowniku sklepu będzie spoczywał ciężar udowodnienia wystąpienia przesłanek uwalniających od odpowiedzialności zarządzającego placówką. Taką przesłanką jest zorganizowanie skutecznego sytemu „wychwytującego” przeterminowane towary. M. W. odwołała się do tzw. kolektora, ale nie wykazała, że przedmiotowe jajka zostały w mim uwzględnione, już w dniu 20 kwietnia 2024 roku ( 21 była niehandlowa niedziela ), i brak wycofania ze sprzedaży tego towaru obciąża konkretnego pracownika.

Dane z kolektora powinny być drukowane każdego dnia, a pracownik odnotować na wydruku wycofanie każdego towaru; określałoby to sposób wykonywania w tym zakresie obowiązków przez poszczególnych pracowników.

Na gruncie prawa wykroczeń, inaczej niż przy przestępstwach oraz przy przestępstwach i wykroczeniach skarbowych, jedynie przy wykazaniu w ogóle braku szkodliwości danego zachowania w określonych okolicznościach można mówić o niezaistnieniu samego wykroczenia mimo naruszenia określonego przepisu tej dziedziny prawa. Tylko zatem zupełny brak in concreto szkodliwości społecznej czynu przekreśla byt wykroczenia. Przy niewielkiej (nikłej) szkodliwości czynu możliwe jest zaś ograniczenie reakcji prawnej do środków oddziaływania wychowawczego, a w postępowaniu przez sądem do odstąpienia od ukarania i zastosowania jedynie środków oddziaływania społecznego.

Wyłączona jest odpowiedzialność karna sprawcy, gdy jego czyn zabroniony - w konkretnym wypadku - w ogóle nie wykazuje cech społecznej szkodliwości, co stwarza podstawę do tworzenia i stosowania „kontratypów pozaustawowych”, jeśli tego rodzaju prawną konstrukcję da się uzasadnić. Także racje sprawiedliwościowe przemawiają za dopuszczalnością - w szczególnie uzasadnionych wypadkach - wydania wyroku uniewinniającego wobec stwierdzenia braku stopnia społecznej szkodliwości w czynie.

Obwinionej nie udowodniono winy w dacie przypisanego jej czynu w dniu 22 kwietnia 2024 roku. Nie udowodniono również, by w dniu 20 kwietnia 2024 roku nie zachowała ostrożności wymaganej przy weryfikacji towarów przeterminowanych ( pominęła towar „wyświetlony” przez kolektor ). Oczywiście mogłaby sprawdzać towar na półkach, jednakże w sklepie przy olbrzymiej ilości towarów i nałożonych obowiązkach prowadzenia bieżącej obsługi klientów jest to mało realne. W tym zakresie stopień społecznej szkodliwości tak ujętego czynu byłyby subminimalny graniczący z brakiem stopnia społecznej szkodliwości. Niezależnie od tego tak ujęte zachowanie odbiega od opisu czynu przypisanego obwinionej, który polega na wprowadzeniu tego towaru przez obwinioną do obrotu w dniu 22 kwietnia 2024 roku, przez jego sprzedaż klientowi. Nabycie towaru spożywczego w łańcuchy dystrybuuje mieści się również w pojęciu „wprowadzenia do obrotu”. W tym dniu T. G. nie odpowiadała za prowadzenie zmiany, nie miała obowiązku weryfikacji towarów przeterminowanych, nie sprzedała go nabywcy.

Należy dodatkowo podkreślić, że był to pojedynczy przedmiot, przeterminowany o jeden dzień, oznaczony datą minimalnej trwałość, a więc nie niebezpieczny.

Sąd odwoławczy może orzec na niekorzyść obwinionego tylko wtedy, gdy wniesiono na jego niekorzyść środek odwoławczy. Zakazem tym objęte są zmiany na niekorzyść obwinionego w jakimkolwiek zakresie, w relacji do wyroku wydanego wobec niego w I instancji.

Reasumując: przypisanego jej czynu obwiniona nie zrealizowała, analizowane alternatywne zachowanie zasadzałoby się na braku stopnia społecznej szkodliwości tego czynu i czynienie tej zmiany naruszałoby zasadę „zakazu zmiany na gorsze”.

Z tych względów sąd okręgowy orzekł, jak w sentencji; wydatkami w sprawie obciążył Skarb Państwa.