Wyrok z 29 kwietnia 2026, sygn. II AKa 236/25

Przewodniczący

Janusz Sulima (spr.)

Sędziowie

Brandeta Hryniewicka

Sławomir Wołosik

Protokolant

Marek Bychowski

Formularz UK 2

Sygnatura akt

II AKa 236/25

Załącznik dołącza się w każdym przypadku. Podać liczbę załączników:

1

1.  CZĘŚĆ WSTĘPNA

1.1. Oznaczenie wyroku sądu pierwszej instancji

Wyrok Sądu Okręgowego w Białymstoku z dnia 21 maja 2024 r., sygn. akt III Ko 465/23

1.2. Podmiot wnoszący apelację

☐ oskarżyciel publiczny albo prokurator w sprawie o wydanie wyroku łącznego

☐ oskarżyciel posiłkowy

☐ oskarżyciel prywatny

☐ obrońca

☐ oskarżony albo skazany w sprawie o wydanie wyroku łącznego

☒ inny

1.3. Granice zaskarżenia

1.3.1. Kierunek i zakres zaskarżenia

☒ na korzyść

☐ na niekorzyść

☒ w całości

☐ w części

☐co do winy

☐co do kary

☐co do środka karnego lub innego rozstrzygnięcia albo ustalenia

1.3.2. Podniesione zarzuty

Zaznaczyć zarzuty wskazane przez strony w apelacji

☐art. 438 pkt 1 k.p.k. – obraza przepisów prawa materialnego w zakresie kwalifikacji prawnej czynu przypisanego oskarżonemu

☐art. 438 pkt 1a k.p.k. – obraza przepisów prawa materialnego w innym wypadku niż wskazany
w art. 438 pkt 1 k.p.k., chyba że pomimo błędnej podstawy prawnej orzeczenie odpowiada prawu

☒art. 438 pkt 2 k.p.k. – obraza przepisów postępowania, jeżeli mogła ona mieć wpływ na treść orzeczenia

☒art. 438 pkt 3 k.p.k. – błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę orzeczenia,
jeżeli mógł on mieć wpływ na treść tego orzeczenia

☐art. 438 pkt 4 k.p.k. – rażąca niewspółmierność kary, środka karnego, nawiązki lub niesłusznego zastosowania albo niezastosowania środka zabezpieczającego, przepadku lub innego środka

☐art. 439 k.p.k.

☐brak zarzutów

1.4. Wnioski

☒uchylenie

☒zmiana

2.  Ustalenie faktów w związku z dowodami przeprowadzonymi przez sąd odwoławczy

2.1. Ustalenie faktów

2.1.1. Fakty uznane za udowodnione

Lp.

Oskarżony

Fakt oraz czyn, do którego fakt się odnosi

Dowód

Numer karty

2.1.2. Fakty uznane za nieudowodnione

Lp.

Oskarżony

Fakt oraz czyn, do którego fakt się odnosi

Dowód

Numer karty

2.2. Ocena dowodów

2.2.1. Dowody będące podstawą ustalenia faktów

Lp. faktu z pkt 2.1.1

Dowód

Zwięźle o powodach uznania dowodu

2.2.2. Dowody nieuwzględnione przy ustaleniu faktów
(dowody, które sąd uznał za niewiarygodne oraz niemające znaczenia dla ustalenia faktów)

Lp. faktu z pkt 2.1.1 albo 2.1.2

Dowód

Zwięźle o powodach nieuwzględnienia dowodu

3.  STANOWISKO SĄDU ODWOŁAWCZEGO WOBEC ZGŁOSZONYCH ZARZUTÓW i wniosków

Lp.

Zarzut

1

2

3.

4.

5.

6.

Obraza przepisów postępowania, która mogła mieć wpływ na treść orzeczenia, tj. art. 7 k.p.k. poprzez dowolną ocenę dowodów i wyciągnięcie z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie wniosków sprzecznych z zasadami prawidłowego rozumowania, doświadczenia życiowego i wskazaniami wiedzy, tj. uznaniem że podejmowanie działalności niepodległościowej pod dowództwem J. G. nie spełnia wymogów określonych w art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (dalej: ustawa lutowa, ustawa rehabilitacyjna), podczas gdy gdyby Sąd I instancji ustalił prawidłowy zakres represji doznanych na skutek zatrzymania, aresztowania i uwięzienia prowadzić winien do zasądzenia odpowiedniego zadośćuczynienia i odszkodowania.

Obraza przepisów postępowania, która mogła mieć wpływ na treść orzeczenia, tj. art. 410 k.p.k. i art. 167 k.p.k. oraz art. 191 k.p.k. poprzez pominięcie części okoliczności ujawnionych w toku rozprawy głównej, które miały wpływ na wymiar krzywdy doznanych przez pokrzywdzonego, wynikających z niedostrzeżonych przez Sąd I instancji dowodów w postaci dokumentów historycznych oraz z dokumentów z leczenia pokrzywdzonego, a w konsekwencji mających wpływ na określenie okoliczności warunków bytowych panujących w więzieniu, stosowania wobec represjonowanego znęcania się psychicznego, poniżających metod przesłuchań, w sytuacji gdy wnioskodawca doznał ich w wyniku wyjątkowych cierpień na skutek stosowanego terroru psychicznego, co nie zostało prawidłowo dostrzeżone przez Sąd I instancji i pomimo faktycznej skali maltretowania psychicznego represjonowanego, wskutek czego doszło do trwałego uszczerbku na zdrowiu represjonowanego, co nie zostało poddane ekspertyzie przez biegłego, którego sąd winien powołać z urzędu, a także niedostrzeżenie oczywistej niesłuszności pozbawienia represjonowanego wolności, co prowadziło sąd do wydania orzeczenia z rażącym naruszeniem prawa, o którym mowa w art. 440 k.p.k.

Obraza przepisów postepowania, która mogła mieć wpływ na treść orzeczenia, tj. art. 167 k.p.k. i art. 170 k.p.k. poprzez jego niezastosowanie i niedopuszczenie dowodu z urzędu w zakresie uzupełniającego przesłuchania świadka w obecności biegłego z zakresu psychologii na okoliczność zachowania J. B. w relacjach z najbliższą rodziną oraz podczas inwigilowania w ramach represji stosowanych po powrocie z izolacji, co miało wpływ na ustalenie wyższej skali pokrzywdzenia i choroby psychicznej mającej wpływ na wyższą skalę represji, której nieuwzględnienie prowadziło Sąd I instancji do oddalenia wniosku o zadośćuczynienie i odszkodowanie.

Obraza przepisów postępowania, która mogła mieć wpływ na treść orzeczenia, tj. art. 167 k.p.k. w zw. z art. 193 §1 i 2 k.p.k. poprzez jego niezastosowanie i odstąpienie od dopuszczenia dowodu z opinii biegłego z zakresu medycyny sądowej celem ustalenia, czy izolacja pokrzywdzonego miała wpływ na utratę jego zdrowia.

Obraza art. 424 §1 k.p.k. poprzez brak wskazania uzasadnienia dla nieuwzględnienia dowodów przeciwnych występujących w sprawie i oparcia ustaleń faktycznych tylko o niekorzystne okoliczności oraz spekulacje i przypuszczenia, a nadto pominięcie w ogóle przy ocenie dowodów - dowodów z dokumentów archiwalnych w zakresie represji stosowanych wobec wnioskodawcy, które winny być oceniane w zderzeniu z zeznaniami zapisanymi w protokołach przesłuchania osób aresztowanych ujawnionych w spisie, co wiąże się z naruszeniem art. 170 k.p.k. w zw. z art. 167 k.p.k. poprzez jego niezastosowanie i niedopuszczenie dowodu z urzędu w postaci uzupełniającego przesłuchania w charakterze świadka wnioskodawcy w obecności biegłego z historii oaz zezwoleniu na okazanie dokumentów i zadawaniu świadkom przez biegłego, co prowadziło sąd do wydania orzeczenia z rażącym naruszeniem prawa, o którym mowa w treści art. 440 k.p.k., co w dalszej kolejności doprowadziło Sąd I instancji do:

Błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę orzeczenia, który miał wpływ na jego treść i skutkował bezpodstawnym uznaniem, że w okolicznościach niniejszej sprawy brak jest podstaw do przyjęcia, iż skutkiem aresztowania i uwięzienia wnioskodawcy była jego działalność niepodległościowa, o której mowa w tzw. ustawie lutowej, podczas gdy prawidłowo dokonana ocena dowodu z opinii biegłego powinna prowadzić sąd do uzupełniającego przesłuchania wnioskodawcy w charakterze świadka z udziałem biegłego psychologa i historyka IPN – na potwierdzenie faktu współpracy wnioskodawcy ze strukturami organizacji niepodległościowej W. przez aresztowaniem J. G. w lipcu 1946 r.

☒ zasadny

☐ częściowo zasadny

☒ niezasadny

Zwięźle o powodach uznania zarzutu za zasadny, częściowo zasadny albo niezasadny

Na wstępie podnieść należy, że ustosunkowywanie się do części zarzutów należy uznać za bezprzedmiotowe. Przypomnieć bowiem należy, że w niniejszej sprawie Sąd Apelacyjny w Białymstoku wyrokiem z dnia 13 listopada 2024 roku zmienił zaskarżony wyrok zasądzając na rzecz wnioskodawcy 20.000 złotych tytułem zadośćuczynienia za krzywdę oraz 5.000 złotych tytułem odszkodowania za szkodę doznaną wskutek pozbawienia go wolności w okresie od 30 lipca 1946 r. do 31 sierpnia 1946 r. w związku z działalnością na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego wraz z ustawowymi odsetkami od zasądzonych kwot. Tym samym sąd ten uznał, że pozbawienie wolności wnioskodawcy miało związek z jego działalnością na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego. Kasację od tego wyroku wniósł jedynie pełnomocnik wnioskodawcy. Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia 28 października 2025 r. uchylił wyrok Sądu Apelacyjnego i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania temu sądowi, stwierdzając zaistnienie bezwzględnej przyczyny odwoławczej określonej w art. 439 §1 pkt 2 k.p.k. Ponownie rozpoznając sprawę Sąd Apelacyjny był zatem związany tzw. pośrednim zakazem reformationis in peius określonym w art. 443 k.p.k. Skoro kasacja zmierzała wyłącznie do uchylenia zaskarżonego wyroku na korzyść wnioskodawcy i skoro mają zastosowanie przepisy kodeksu postępowania karnego, to przepis art. 443 k.p.k. znajduje zastosowanie także do osoby nie będącej oskarżoną, ale która w przeszłości była niesłusznie represjonowana (por. wprawdzie dotyczącej nieco innej sytuacji prawnej postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 2 lutego 1994 roku, II KRN 400/93 OSNKW 1994/3-4/22). Podkreślić należy, że nie ma znaczenia dla obowiązywania przy ponownym rozpoznawaniu sprawy zakazu reformationis in peius to, że poprzedni wyrok Sądu Apelacyjnego został w całości uchylony z powodu bezwzględnej przyczyny odwoławczej. Efektem stwierdzenia bezwzględnej przyczyny odwoławczej jest uchylenie orzeczenia, a zatem kwestia zakazu reformationis in peius aktualizuje się w postępowaniu ponownym, prowadzonym po uchyleniu orzeczenia, a orzekanie na niekorzyść wnioskodawcy byłoby możliwe jedynie wówczas, gdyby orzeczenie było zaskarżone na jego niekorzyść. W wyroku z dnia 24 marca 2026 roku (IV KK 472/26, Lex nr 4083446) Sąd Najwyższy, co prawda w sprawie o przestępstwo, uchylając z tej samej przyczyny, co w niniejszej sprawie, wyrok zaskarżony kasacją, wprost stwierdził, że w ponownym rozpoznaniu sprawy należy uwzględnić przy ponownym orzekaniu kierunek wniesionej kasacji i związany z tym pośredni zakaz reformations in peius. Z tego też względu Sąd Apelacyjny ponownie rozpoznając niniejszą sprawę nie mógł uznać, że pozbawienie wolności wnioskodawcy w okresie od 30 lipca 1946 r. do 31 sierpnia 1946 r. nie było związane z jego działalnością na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego. Sąd Apelacyjny także ponownie rozpoznając sprawę nie mógł też przyznać wnioskodawcy niższe zadośćuczynienie oraz odszkodowanie aniżeli nastąpiło to w wyroku uchylonym przez Sąd Najwyższy. Stąd też budzi zdziwienie stanowisko prokuratora wyrażone na rozprawie, który wnosił o utrzymanie w mocy zaskarżonego wyroku Sądu Okręgowego w Białymstoku oddalającego w całości wniosek F. E. (2).

Zdecydowanie krytycznie należy odnieść się do zarzutów apelacyjnych dotyczących nieprzeprowadzenia z urzędu dowodów z opinii biegłych z zakresu medycyny sądowej oraz psychologii. Nie zostały przedłożone jakiekolwiek dokumenty, z których mogłoby wynikać, że wnioskodawca po wyjściu na wolności leczył się lub korzystał z pomocy psychologa. O wyjścia przez niego na wolność minęło niemalże 80 lat. Oczywiste jest, że obecnie żaden biegły nie byłby w stanie stwierdzić, czy miesięczne pozbawienie wolności wnioskodawcy w ciężkich warunkach miało wpływ na rozstrój jego zdrowia czy to w fizycznego czy to psychicznego i w jakim stopniu. Za niedługo zaś będzie on obchodził (...) rocznicę swoich urodzin. Jednocześnie oczywiste jest, że pobyt w więzieniu, w ciężkich warunkach miał wpływ na jego zdrowie fizyczne i psychikę, przynajmniej przez pewien czas, ale ustalenie stopnia rozstroju jego zdrowia jest obecnie, jak wcześniej wspomniano, w ogóle niemożliwe. Jego cierpienia fizyczne i psychiczne, których niewątpliwie doznał mają wpływ na wysokość przyznanego zadośćuczynienia.

Wniosek

O zmianę zaskarżonego wyroku poprzez uwzględnienie żądań wnioskodawcy, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania.

☐ zasadny

☒ częściowo zasadny

☐ niezasadny

Zwięźle o powodach uznania wniosku za zasadny, częściowo zasadny albo niezasadny.

Za uwzględnieniem żądania co do zasady przemawia stwierdzenie, że pozbawienie wolności wnioskodawcy było związane z jego działalnością na rzecz niepodległego Państwa Polskiego. Nie mogło ono być jednakże uwzględnione w całości z przyczyn wskazanych w dalszej części uzasadnienia. Jednocześnie nie ujawniły się jakiekolwiek okoliczności, o których mowa w art. 437 §2 zd. 2 k.p.k., które nakazywałyby uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

4.  OKOLICZNOŚCI PODLEGAJĄCE UWZGLĘDNIENIU Z URZĘDU

1.

Zwięźle o powodach uwzględnienia okoliczności

5.  ROZSTRZYGNIĘCIE SĄDU ODWOŁAWCZEGO

5.1. Utrzymanie w mocy wyroku sądu pierwszej instancji

1.

Przedmiot utrzymania w mocy

Zwięźle o powodach utrzymania w mocy

5.2. Zmiana wyroku sądu pierwszej instancji

1.

Przedmiot i zakres zmiany

Zmieniono wyrok co do istoty zasądzając na rzecz wnioskodawcy zadośćuczynienie w kwocie 20.000 złotych oraz odszkodowanie w kwocie 5.000 złotych.

Zwięźle o powodach zmiany

Żądanie odszkodowania w kwocie 7.855.88 złotych należy uznać za zdecydowanie wygórowane. Brak jest jakichkolwiek podstaw do uznania, że oskarżony mając 20 lat i pracując w niewielkim gospodarstwie rolnym osiągał zarobki równowarte obecnemu przeciętnemu wynagrodzeniu w sektorze przedsiębiorstw bez wypłat z zysku. Rzeczą powszechnie znaną jest, że możliwości zarobkowe po II Wojnie Światowej na małym gospodarstwie rolnym były w gruncie rzeczy nikłe. Wnioskodawca nie miał wówczas żadnego wyuczonego zawodu. Wraz z matką pracował w gospodarstwie rolnym, które doszczętnie zostało spalone w czasie wojny. Byli zmuszeni do jego odbudowywania. Wynika to jednoznacznie ze spisanego przez wnioskodawcę życiorysu. Z zeznań Z. B. wynika, że wnioskodawca wraz z matką mieszkali wówczas u znajomych w piwnicy. W swoim gospodarstwie nie mieli nawet konia i musieli go wypożyczać, w zamian za co wnioskodawca musiał odrabiać u innych gospodarzy. Okoliczność ta wynika także z zeznań J. B.. Nie jest prawdą, co podnosi pełnomocnik w apelacji, że dochody uzyskiwane wówczas przez wnioskodawcę dawały utrzymanie jemu i matce. Matka przecież również pracowała na tym gospodarstwie rolnym. Utrzymywali się zatem z pracy zarówno J. B., jak i jego matki. Gdy został pozbawiony wolności, to jego matka prowadziła gospodarstwo rolne. Nie było zatem tak, że to wnioskodawca utrzymywał swoją matkę. Mając na względzie te okoliczności oraz znając ze źródeł historycznych realia panujące wówczas na polskiej wsi niewątpliwe jest, że oboje ledwo wiązali koniec z końcem. Uzyskiwane przez nich zarobki mogły starczać ledwie na skromną egzystencję. Prowadzone przez nich gospodarstwo rolne było niewielkie i obejmowało zarówno łąki, jak i lasy. Nie sposób nawet uznać, że wnioskodawca uzyskiwał zarobki o sile nabywczej równej obecnemu minimalnemu wynagrodzeniu, które w 2026 roku wynosi 4.806 złotych brutto, z czego pracownik na rękę otrzymuje 3.605,85 złotych. Z tych wszystkich względów nawet kwota 5.000 złotych za okres 33 dni izolacji jawi się jako wygórowana.

Z kolei żądana kwota 243.000 złotych z tytułu zadośćuczynienia za okres pozbawienia wolności przekraczający o dwa dni jeden miesiąc jest rażąco wygórowana. Niewątpliwie wnioskodawca doznał na skutek izolacji cierpień psychicznych i fizycznych. Powszechnie wiadomym jest, że warunki, w jakich były osadzane osoby walczące o niepodległą Polskę były znacznie gorsze od obecnych warunków panujących w zakładzie karnym. Mając na względzie wiedzę historyczną nie ma podstaw, by nie dać wiary zeznaniom wnioskodawcy, że był przetrzymywany w celi bez światła, że jedzenie było liche, że podczas wielokrotnych przesłuchań był bity, że warunki sanitarne godziły w godność ludzką. Wiązało się to nie tylko z cierpieniami fizycznymi, ale również z psychicznymi. Na pewno cały czas towarzyszyła mu obawa o jego los, poczucie doznanej niesprawiedliwości, ból związany z rozłąką z matką. Nie mniej jednak warunki pozbawienia wolności wnioskodawcy, jak na tamten czas, nie były szczególnie wyjątkowe. Takie same dolegliwości spotykały inne osoby, które były więzione z powodu walki o niepodległy byt Państwa Polskiego. W innych zaś tego rodzaju sprawach na terenie (...) przeciętnie była zasądzona tytułem zadośćuczynienia kwota 10.000 złotych za jeden miesiąc pozbawienia wolności. Faktem jest, że każdą sprawę należy rozpatrywać indywidualnie, ale jak już wcześniej wspomniano, warunki osadzenia wnioskodawcy były w zasadzie typowe dla tamtego okresu. Dlatego też kwotę 20.000 złotych nie można żadną miarą uznać za symboliczną. Jest ona dwukrotnie wyższa niż przyznawana w innych tego rodzaju sprawach. Jej wysokość na pewno stanowi wymierną wartość ekonomiczną i odpowiada aktualnym warunkom społecznym i przeciętnej stopie życiowej. Nie ma racjonalnych podstaw do zasądzenia wyższej kwoty z tytułu zadośćuczynienia. Żądana we wniosku kwota jest wręcz astronomiczna w stosunku do okresu pozbawienia wolności J. B..

Podnieść należy, że na wysokość zadośćuczynienia nie mogły mieć wpływu doznane przez wnioskodawcę dolegliwości po wyjściu na wolność związane chociażby z obowiązkiem stawiania się na odległy posterunek milicji. W orzecznictwie Sądu Najwyższego i sądów powszechnych od wielu lat konsekwentnie przyjmuje się, ze należne odszkodowanie i zadośćuczynienie na podstawie tak zwanej ustawy lutowej przysługuje wyłącznie za pozbawienie wolności i jego skutki. Nie przysługuje zaś za inne represje nie związane bezpośrednio z pozbawieniem wolności (np. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 10 stycznia 2013 roku, IV KK 292/13, Lex nr 1277775).

5.3. Uchylenie wyroku sądu pierwszej instancji

5.3.1. Przyczyna, zakres i podstawa prawna uchylenia

1.1.

☐ art. 439 k.p.k.

Zwięźle o powodach uchylenia

2.1.

Konieczność przeprowadzenia na nowo przewodu w całości

☐ art. 437 § 2 k.p.k.

Zwięźle o powodach uchylenia

3.1.

Konieczność umorzenia postępowania

☐ art. 437 § 2 k.p.k.

Zwięźle o powodach uchylenia i umorzenia ze wskazaniem szczególnej podstawy prawnej umorzenia

4.1.

☐ art. 454 § 1 k.p.k.

Zwięźle o powodach uchylenia

5.3.2. Zapatrywania prawne i wskazania co do dalszego postępowania

5.4. Inne rozstrzygnięcia zawarte w wyroku

Punkt rozstrzygnięcia z wyroku

Przytoczyć okoliczności

6.  Koszty Procesu

P unkt rozstrzygnięcia z wyroku

Przytoczyć okoliczności

III i IV

Na podstawie art. 13 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego i §11 ust. 6 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych, orzeczono o kosztach zastępstwa procesowego w związku ustanowieniem pełnomocnika z wyboru (t. j. Dz. U. z 2026 r. poz. 118).

Również na podstawie art. 13 cytowanej ustawy kosztami postępowania odwoławczego obciążono Skarb Państwa.

7.  PODPIS