Wyrok z 23 marca 2026, sygn. I C 15/20

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 23 marca 2026 r.

Sąd Okręgowy w Warszawie I Wydział Cywilny w następującym składzie:

Przewodniczący: SSO Andrzej Kuryłek

Protokolant: st. sekr. sądowy Ewa Kocielnik

po rozpoznaniu w dniu 20 lutego 2026 r. w Warszawie

na rozprawie

sprawy z powództwa (...) sp. z o.o. z siedzibą w K.

przeciwko Skarbowi Państwa - Państwowemu Gospodarstwu Wodnemu Wody Polskie

o zapłatę

I.  oddala powództwo;

II.  ustala, iż powód jako przegrywający sprawę jest zobowiązany do zwrotu pozwanemu kosztów procesu w całości, których szczegółowe wyliczenie pozostawić referendarzowi sądowemu po uprawomocnieniu się wyroku.

Sygn. akt I C 15/20

UZASADNIENIE

Pozwem z dnia 20 grudnia 2019 r. (data stempla pocztowego, k. 205) powód (...) sp. z o.o. z siedzibą w K. wniósł o:

1.  zasądzenie od pozwanego Skarbu Państwa - Państwowego Gospodarstwa Wodnego Wody Polskie na rzecz powoda kwoty 34.760 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie w transakcjach handlowych od dnia 15 maja 2017 r. do dnia rzeczywistej zapłaty;

2.  zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda kwoty 46.612,08 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie w transakcjach handlowych od dnia 10 lipca 2017 r. do dnia rzeczywistej zapłaty;

3.  zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych, z uwzględnieniem opłaty skarbowej od pełnomocnictwa w kwocie 17 zł.

W uzasadnieniu pozwu powód wskazał, że zawarł z Marszałkiem Województwa (...), działającym za pomocą Wojewódzkiego Zarządu Melioracji i Urządzeń Wodnych w Ł. dwie umowy, których przedmiotem było wykonanie raportów oddziaływania przedsięwzięcia na środowisko wraz z uzyskaniem decyzji o środowiskowych uwarunkowaniach dla przedsięwzięć dotyczących regulacji koryta rzeki M.. Po wykonaniu obu umów powód wystawił faktury VAT, jednak zamawiający naliczył wobec niego kary umowne z tytułu zwłoki w wykonaniu przedmiotu umów, potrącając je z należnego wynagrodzenia. W ocenie powoda potrącenie kar umownych było jednak bezpodstawne. Powód podniósł, że przekroczenie terminów wykonania umów nastąpiło z przyczyn od niego niezależnych, a związanych przede wszystkim z przedłużającymi się postępowaniami administracyjnymi dotyczącymi wydania decyzji o środowiskowych uwarunkowaniach. Wynikało to bowiem z konieczności oczekiwania na wejście w życie aktualizacji planów gospodarowania wodami oraz czasu prowadzenia postępowań przez właściwe organy administracji. Twierdził, że dochował należytej staranności, terminowo wykonywał wszystkie czynności pozostające po jego stronie oraz wielokrotnie zwracał się do zamawiającego o zmianę terminów realizacji umów, na co nie uzyskał zgody. Nadto powód wskazał, że przedmiot obu umów został wykonany prawidłowo i był pozbawiony wad istotnych, zaś zgłaszane przez zamawiającego uwagi miały charakter marginalny. Zarzucił również, że zamawiający bezzasadnie przedłużał procedurę odbioru przedmiotu umów, czym naruszył obowiązek współdziałania przy wykonywaniu zobowiązania. Zdaniem powoda umowy przewidywały możliwość naliczenia kar umownych wyłącznie za zwłokę, a nie za samo opóźnienie, wobec czego brak było podstaw do ich naliczenia w sytuacji, gdy niedotrzymanie terminów nastąpiło z przyczyn od niego niezależnych. Abstrahując od powyższego powód wniósł o miarkowanie kar umownych jako rażąco wygórowanych. Wskazał także na legitymację bierną pozwanego Skarbu Państwa - Państwowego Gospodarstwa Wodnego Wody Polskie, wywodząc ją z przepisów ustawy z dnia 20 lipca 2017 r. - Prawo wodne dotyczących przejęcia praw i obowiązków związanych z gospodarką wodną oraz reprezentacji Skarbu Państwa.

(pozew, k. 3-20)

W odpowiedzi na pozew z dnia 19 czerwca 2020 r. (data stempla pocztowego, k. 501) pozwany Skarb Państwa - Państwowe Gospodarstwo Wodne Wody Polskie wniósł o oddalenie powództwa w całości oraz o zasądzenie od powoda na rzecz pozwanego kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

W uzasadnieniu pozwany w pierwszej kolejności podniósł zarzut braku legitymacji biernej, wskazując, że z dniem wejścia w życie (tj. 1 stycznia 2018 r.) ustawy Prawo wodne utworzone zostało Państwowe Gospodarstwo Wodne Wody Polskie jako państwowa osoba prawna, która przejęła prawa i obowiązki wynikające z umów zawartych przez marszałków województw oraz wojewódzkie samorządowe jednostki organizacyjne wykonujące ich zadania z zakresu gospodarki wodnej. Pozwany podniósł, że przepisy tej ustawy przewidują szczególną reprezentację Skarbu Państwa przez Państwowe Gospodarstwo Wodne Wody Polskie, wobec czego stroną pozwaną w niniejszej sprawie powinno być Państwowe Gospodarstwo Wodne Wody Polskie, a nie Skarb Państwa. Niezależnie od powyższego pozwany zakwestionował powództwo również co do zasady, podnosząc, że kary umowne zostały naliczone zgodnie z postanowieniami umów, a opóźnienia w wykonaniu przedmiotu umów wynikały z przyczyn leżących po stronie powoda. Pozwany zakwestionował również twierdzenia powoda co do przyczyn opóźnienia oraz istnienia podstaw do miarkowania kar umownych.

(odpowiedź na pozew, k. 246-295)

W piśmie przygotowawczym stanowiącym replikę na odpowiedź na pozew strona powodowa zakwestionowała stanowisko pozwanego przedstawione w odpowiedzi na pozew. W pierwszej kolejności powód wskazał, że umowy zostały zawarte w imieniu i na rzecz Skarbu Państwa. Podkreślił, że wejście w życie ustawy Prawo wodne nie zmieniło podmiotu odpowiedzialnego materialnoprawnie, zmienił się jedynie sposób reprezentacji Skarbu Państwa. Zdaniem powódki Państwowe Gospodarstwo Wodne Wody Polskie wykonuje jedynie ustawową reprezentację Skarbu Państwa. Strona powodowa zakwestionowała również twierdzenia pozwanego dotyczące odpowiedzialności za przekroczenie terminów wykonania umów. Wskazała, że zmiany harmonogramu były akceptowane przez zamawiającego. Podkreśliła, że przesunięciu uległy jedynie terminy akceptacji dokumentacji. Termin wykonania obowiązków umownych przez powódkę nie został zmieniony. Dodała, że raport oddziaływania przedsięwzięcia na środowisko sporządzono prawidłowo i z należytą starannością. Przedłużenie postępowania administracyjnego wynikało z okoliczności niezależnych od powódki. Dotyczyło to w szczególności konieczności wyjaśnienia kwestii związanych z planami gospodarowania wodami oraz stanowiskami organów administracji. Odnosząc się do oświadczenia o potrąceniu, strona powodowa wskazała, że nie wywołało ono skutku prawnego. Wierzytelność przedstawiona do potrącenia była przedawniona. Ponadto brak było podstaw materialnoprawnych do naliczenia kary umownej. Powódka podtrzymała także wniosek o miarkowanie kary umownej. Wskazała, że kara naliczona przez pozwanego jest rażąco wygórowana w stosunku do wynagrodzenia umownego. Podkreśliła, że przedmiot umowy został wykonany, a zamawiający uzyskał decyzję środowiskową.

(pismo przygotowawcze powoda, k. 521-550)

W dalszym toku postępowania stanowiska stron nie uległy zmianom.

Sąd Okręgowy ustalił następujący stan faktyczny:

W dniu 7 marca 2016 r. (...) spółka z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w K. zawarła z Województwem (...), reprezentowanym przez Marszałka Województwa (...) działającego przy pomocy Wojewódzkiego Zarządu Melioracji i Urządzeń Wodnych w Ł., umowę nr (...) .

Przedmiotem umowy było wykonanie raportu oddziaływania przedsięwzięcia na środowisko wraz z uzyskaniem decyzji o środowiskowych uwarunkowaniach dla przedsięwzięcia obejmującego regulację koryta rzeki (...)na odcinku od km 20+053 do km 23+101, realizowanego w ramach zadania „(...)- regulacja koryta rzeki (...)wraz z redukcją spadku dna na odcinku od km 00+000 do km 23+400”.

Zgodnie z umową wykonawca zobowiązał się wykonać jej przedmiot w terminie 230 dni od dnia zawarcia umowy, tj. do dnia 23 października 2016 r. Wynagrodzenie określono na kwotę 79.000 zł brutto. Strony zastrzegły karę umowną za zwłokę w wykonaniu przedmiotu umowy w wysokości 0,5% wynagrodzenia brutto za każdy dzień zwłoki.

(dowód: umowa nr (...), k. 149-151v; oferta wykonania zamówienia publicznego, k. 153; harmonogram realizacji prac, k. 154-154v)

W toku realizacji umowy powódka zwracała się o zmianę harmonogramu prac, bez zmiany (wydłużenia) końcowego terminu wykonania umowy.

(dowód: wniosek o zmianę harmonogramu, k. 183)

W dniu 19 maja 2016 r. wykonawca złożył do Wójta Gminy P. wniosek o wydanie decyzji o środowiskowych uwarunkowaniach.

(dowód: wniosek o wydanie decyzji o środowiskowych uwarunkowaniach, k. 171-171v)

Postanowieniem z dnia 7 lipca 2016 r. Wójt Gminy P. nałożył obowiązek przeprowadzenia oceny oddziaływania przedsięwzięcia na środowisko oraz sporządzenia raportu oddziaływania przedsięwzięcia na środowisko.

(dowód: postanowienie Wójta Gminy P. z dnia 7 lipca 2016 r., k. 173-175v)

Raport oddziaływania przedsięwzięcia na środowisko został przekazany organowi prowadzącemu postępowanie w dniu 27 lipca 2016 r. W toku dalszego postępowania Regionalny Dyrektor Ochrony Środowiska w Ł.wielokrotnie wzywał wykonawcę do uzupełnienia raportu oraz złożenia dodatkowych wyjaśnień, na które powódka udzielała odpowiedzi, przedkładając kolejne uzupełnienia dokumentacji.

(dowód: przedłożenie raportu, k. 343; wezwanie do uzupełnienia dokumentacji, k. 176-177v, k. 345-346v, k. 349-350v, uzupełnienie dokumentacji, k. 178, k. 347, k. 351)

Powódka zwracała się do Wojewódzkiego Zarządu Melioracji i Urządzeń Wodnych w Ł.z prośbą o przedłużenie terminu realizacji umowy, wskazując na przedłużającą się procedurę administracyjną związaną z wydaniem decyzji środowiskowej oraz wnosząc o rozliczenie dotychczas wykonanych prac. Pozwany odmawiał przedłużenia terminu realizacji umowy, wskazując, że umowa nie przewiduje takiej możliwości.

(dowód: pisma powódki z dnia 5 grudnia 2016 r., k. 72-72v oraz z dnia 21 grudnia 2016 r., k. 71-71v; pisma pozwanego z dnia 3 listopada 2016 r., k. 61, oraz z dnia 4 stycznia 2017 r., k. 62-63)

Rozporządzeniem z dnia 18 października 2016 r. Rada Ministrów przyjęła aktualizację planów gospodarowania wodami na obszarze dorzecza W.. Rozporządzenie zostało ogłoszone w dniu 28 listopada 2016 r. i weszło w życie z dniem 13 grudnia 2016 r.

(okoliczność bezsporna)

W dniu 20 grudnia 2016 r. Regionalny Dyrektor Ochrony Środowiska w Ł.uzgodnił warunki realizacji przedsięwzięcia.

Decyzją z dnia 28 grudnia 2016 r. Wójt Gminy P. wydał decyzję o środowiskowych uwarunkowaniach.

(dowód: postanowienie Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska z dnia 20 grudnia 2016 r., k. 56-60; decyzja Wójta Gminy P. z dnia 28 grudnia 2016 r., k. 184-189)

Po uzyskaniu decyzji środowiskowej, w dniu 15 lutego 2017 r., powódka przekazała zamawiającemu przedmiot umowy. Pozwany kilkukrotnie zgłaszał uwagi do przekazanej dokumentacji i zwracał ją celem dokonania poprawek.

Ostatecznie dniu 21 marca 2017 r. strony podpisały protokół odbioru końcowego.

(dowód: pismo powódki z dnia 15 lutego 2017 r., k. 199; oświadczenie o kompletności dokumentacji, k. 200; pismo pozwanego z dnia 23 lutego 2017 r., k. 374-374v; pismo powódki z dnia 1 marca 2017 r., k. 375; pismo pozwanego z dnia 3 marca 2017 r., k. 376-376v; pismo powódki z dnia 13 marca 2017 r., k. 377; pismo pozwanego z dnia 16 marca 2017 r., k. 378; pismo powódki z dnia 20 marca 2017 r., k. 379; protokół odbioru końcowego, k. 197)

Powódka wystawiła fakturę VAT nr (...) na kwotę 79.000 zł brutto.

Zamawiający naliczył karę umowną w wysokości 34.760 zł za 88 dni zwłoki i potrącił ją z należnym wynagrodzeniem wypłacając powódce kwotę 44.240 zł.

(dowód: pismo Wojewódzkiego Zarządu Melioracji i Urządzeń Wodnych w Ł. z dnia 13 kwietnia 2017 r. wraz z wyliczeniem kar umownych, k. 193; nota księgowa, k. 193v; faktura VAT, k. 194; polecenie przelewu, k. 204)

W dniu 4 lipca 2016 r. (...) spółka z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w K. zawarła z Województwem (...), reprezentowanym przez Marszałka Województwa (...) działającego przy pomocy Wojewódzkiego Zarządu Melioracji i Urządzeń Wodnych w Ł., umowę nr (...).

Przedmiotem umowy było wykonanie raportu oddziaływania przedsięwzięcia na środowisko wraz z uzyskaniem decyzji o środowiskowych uwarunkowaniach dla przedsięwzięcia obejmującego regulację koryta rzeki M. na odcinku od km 11+790 do km 15+036, realizowanego w ramach zadania „(...) regulacja koryta rzeki (...) wraz z redukcją spadku dna na odcinku od km 0+000 do km 23+400”.

Zgodnie z umową wykonawca zobowiązał się wykonać jej przedmiot w terminie 150 dni od dnia zawarcia umowy, tj. do dnia 1 grudnia 2016 r. Wynagrodzenie ustalono na kwotę 75.792,60 zł brutto. Strony zastrzegły karę umowną za zwłokę w wykonaniu przedmiotu umowy w wysokości 0,5% wynagrodzenia brutto za każdy dzień zwłoki.

(dowód: umowa nr (...), k. 110-112v; oferta wykonania zamówienia publicznego, k. 113; harmonogram realizacji prac, k. 114-114v)

W toku realizacji umowy powódka wystąpiła o zmianę harmonogramu realizacji prac. Zamawiający wyraził zgodę na zmianę terminów poszczególnych etapów harmonogramu, zastrzegając, że zmiana nie może skutkować wydłużeniem końcowego terminu realizacji umowy.

(dowód: wniosek o zmianę harmonogramu z dnia 5 sierpnia 2016 r., k. 115; zaktualizowany harmonogram, k. 116-116v; pismo Wojewódzkiego Zarządu Melioracji i Urządzeń Wodnych w Ł. z dnia 8 sierpnia 2016 r., k. 117)

Po zaakceptowaniu przez zamawiającego karty informacyjnej przedsięwzięcia wykonawca złożył do Wójta Gminy P. wniosek o wydanie decyzji o środowiskowych uwarunkowaniach.

(dowód: pismo Wojewódzkiego Zarządu Melioracji i Urządzeń Wodnych w Ł. z dnia 8 sierpnia 2016 r., k. 117v; wniosek o wydanie decyzji o środowiskowych uwarunkowaniach z dnia 11 sierpnia 2016 r., k. 134134v)

Procedura aktualizacji Planów Gospodarowania Wodami stanowiła jedną z okoliczności wpływających na przebieg postępowania administracyjnego.

(dowód: zeznania świadka L. N., k. 666-666v)

W toku postępowania administracyjnego Wójt Gminy P., postanowieniem z dnia 20 października 2016 r. nałożył obowiązek przeprowadzenia oceny oddziaływania przedsięwzięcia na środowisko oraz sporządzenia raportu oddziaływania przedsięwzięcia na środowisko.

(dowód: postanowienie Wójta Gminy P. z dnia 20 października 2016 r., k. 135-137v)

Po wydaniu postanowienia wykonawca sporządził raport oddziaływania przedsięwzięcia na środowisko i w dniu 15 listopada 2016 r. przekazał go organowi prowadzącemu postępowanie. W dalszym toku postępowania Regionalny Dyrektor Ochrony Środowiska w Ł. wielokrotnie wzywał wykonawcę do uzupełnienia raportu i przedstawienia dodatkowych wyjaśnień, na które wykonawca odpowiadał, przedkładając kolejne uzupełnienia dokumentacji.

(dowód: pismo przekazujące raport z dnia 15 listopada 2016 r., k. 139; potwierdzenie nadania, k. 140-141; wezwanie Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska z dnia 15 grudnia 2016 r., k. 98-101; uzupełnienie dokumentacji z dnia 17 stycznia 2017 r. i 9 marca 2017r., k. 95-96; zawiadomienie Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska z dnia 10 lutego 2017 r., k. 97; wezwanie Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska z dnia 10 lutego 2017 r., k. 102-103v)

W toku realizacji umowy powódka informowała pozwanego o przebiegu postępowania administracyjnego wskazując, że przedłużenie postępowania wynika z przyczyn od niej niezależnych oraz zwracała się o przedłużenie terminu realizacji umowy. Pozwany odmawiał zmiany terminu wykonania umowy, podtrzymując stanowisko, że umowa nie przewiduje takiej możliwości.

(dowód: pisma powódki z dnia 16 listopada 2016 r., k. 75; z dnia 21 listopada 2016 r., k. 73-73v; z dnia 5 grudnia 2016 r., k. 72-72v; z dnia 21 grudnia 2016 r., k. 71-71v; pisma pozwanego z dnia 17 listopada 2016 r., k. 76-77; z dnia 5 grudnia 2016 r., k. 70; z dnia 4 stycznia 2017 r., k. 62-63)

W dniu 31 marca 2017 r. Regionalny Dyrektor Ochrony Środowiska w Ł. uzgodnił warunki realizacji przedsięwzięcia, a decyzją z dnia 10 kwietnia 2017 r. Wójt Gminy P. wydał decyzję o środowiskowych uwarunkowaniach dla przedsięwzięcia objętego umową.

(dowód: postanowienie Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska z dnia 31 marca 2017 r., k. 45-55; decyzja Wójta Gminy P. z dnia 10 kwietnia 2017 r., k. 81-94v)

Po uzyskaniu decyzji środowiskowej, w dniu 27 kwietnia 2017 r. powódka przekazała zamawiającemu przedmiot umowy. Pozwany zgłaszał uwagi do przekazanej dokumentacji i zwracał ją celem dokonania poprawek. Po sprawdzeniu dokumentacji zamawiający zaakceptował przekazane opracowania, a strony, w dniu 14 czerwca 2017 r. podpisały protokół odbioru końcowego.

(dowód: pismo powódki z dnia 27 kwietnia 2017 r., k. 483; pismo pozwanego z dnia 5 maja 2017 r., k. 485-485v; pismo powódki z dnia 18 maja 2017 r., k. 486; pismo pozwanego z dnia 24 maja 2017 r., k. 487-488; pismo powódki z dnia 2 czerwca 2017 r., k. 489; pismo pozwanego z dnia 5 czerwca 2017 r., k. 490; pismo powódki z dnia 8 czerwca 2017 r., k. 491; protokół odbioru końcowego, k. 143)

Powódka wystawiła fakturę VAT nr (...) na kwotę 75.792,60 zł brutto. Zamawiający naliczył karę umowną w wysokości 46.612,08 zł za 123 dni zwłoki i potrącił ją z należnym wynagrodzeniem, wypłacając powódce kwotę 29.180,52 zł.

(dowód: pismo Wojewódzkiego Zarządu Melioracji i Urządzeń Wodnych w Ł. z dnia 26 czerwca 2017 r. wraz z wyliczeniem kar umownych, k. 146; nota księgowa nr (...), k. 146; faktura VAT, k. 144; polecenie przelewu, k. 147)

Przy naliczaniu kar umownych dotyczących obu umów zamawiający nie objął naliczeniem całego okresu przypadającego pomiędzy upływem terminów umownych a datami odbioru przedmiotu umów. Z wyliczeń wyłączono okresy, które wynikały z czynności organów administracji publicznej lub innych okoliczności niezależnych od wykonawcy. Naliczeniem objęto natomiast okresy związane z uzupełnianiem dokumentacji, usuwaniem wskazanych braków oraz przekazywaniem poprawionych opracowań.

(dowód: pismo Wojewódzkiego Zarządu Melioracji i Urządzeń Wodnych w Ł. z dnia 13 kwietnia 2017 r. wraz z wyliczeniem kar umownych, k. 193; nota księgowa, k. 193v; pismo Wojewódzkiego Zarządu Melioracji i Urządzeń Wodnych w Ł. z dnia 27 czerwca 2017 r. wraz z wyliczeniem kar umownych, k. 495-496; nota księgowa nr (...), k. 497)

Pismem z dnia 17 października 2017 r. powódka wezwała pozwanego do zapłaty kwot potrąconych z wynagrodzenia tytułem kar umownych naliczonych w związku z realizacją umów nr (...) oraz nr (...).

Pozwany pismem z dnia 3 listopada 2017 r. odmówił zapłaty dochodzonych należności, podtrzymując stanowisko o zasadności naliczenia kar umownych oraz wskazując, że wykonawca, przystępując do postępowania przetargowego i zawierając umowy, zaakceptował warunki zamówienia, w tym terminy wykonania i odpowiedzialność z tytułu kar umownych.

(dowód: ostateczne przedsądowe wezwanie do zapłaty wraz z wezwaniem do pozasądowego rozwiązania sporu, k. 35-36v; potwierdzenie nadania, k. 37; pismo Wojewódzkiego Zarządu Melioracji i Urządzeń Wodnych w Ł. z dnia 3 listopada 2017 r., k. 64-65)

Następnie powódka wystąpiła z wnioskiem o zawezwanie pozwanego do próby ugodowej przed Sądem Rejonowym dla Warszawy-Śródmieścia w Warszawie. Postępowanie pojednawcze nie doprowadziło do zawarcia ugody.

(dowód: zawiadomienie o wyznaczeniu posiedzenia, k. 33-34)

Sąd oparł powyższe ustalenia faktyczne przede wszystkim na zgromadzonych w sprawie dokumentach prywatnych i urzędowych, których autentyczność oraz wiarygodność nie była kwestionowana przez strony, a także nie budziła wątpliwości Sądu. Dokumenty te tworzyły spójny i wzajemnie uzupełniający się materiał dowodowy, pozwalający na odtworzenie przebiegu realizacji obu umów oraz postępowań administracyjnych zmierzających do uzyskania decyzji o środowiskowych uwarunkowaniach.

Ustaleń faktycznych Sąd dokonał również w oparciu o akta postępowań administracyjnych, których treść korespondowała z dokumentami złożonymi przez strony i pozwalała na odtworzenie przebiegu postępowań prowadzonych przed organami administracji.

Sąd dał wiarę zeznaniom świadka V. H. w zakresie, w jakim korespondowały z pozostałym materiałem dowodowym, w szczególności dokumentami zgromadzonymi w sprawie. Zeznania świadka miały jednak w znacznej mierze charakter ogólny i stanowiły potwierdzenie okoliczności wynikających z dokumentów, wobec czego nie stanowiły samodzielnej podstawy ustaleń faktycznych.

Ponadto Sąd dał wiarę zeznaniom świadka L. N. w zakresie dotyczącym przebiegu postępowania administracyjnego oraz współpracy stron przy realizacji umów, albowiem pozostawały one zgodne z dokumentami zgromadzonymi w aktach sprawy. Sąd uwzględnił w szczególności zeznania świadka odnoszące się do powiązania procedury aktualizacji Planów Gospodarowania Wodami z wydaniem postanowienia uzgadniającego przez Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska. W pozostałym zakresie zeznania świadka miały charakter ocen i subiektywnej interpretacji przyczyn opóźnienia realizacji umów, wobec czego nie stanowiły podstawy ustaleń faktycznych.

Z kolei zeznania świadka L. Z. nie miały istotnego znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy, albowiem świadek z uwagi na upływ czasu nie pamiętał okoliczności związanych z realizacją umów i nie był w stanie przekazać informacji pozwalających na dokonanie ustaleń faktycznych.

Sąd pominął wniosek powoda o przeprowadzenie dowodu z przesłuchania stron albowiem zgromadzony w sprawie materiał dowodowy pozwalał na ustalenie wszystkich okoliczności faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy.

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:

Powództwo nie zasługiwało na uwzględnienie.

W pierwszej kolejności rozstrzygnięcia wymagał podniesiony przez pozwanego zarzut braku legitymacji biernej.

Stosownie do treści art. 6 k.c. ciężar udowodnienia faktu spoczywa na osobie, która z faktu tego wywodzi skutki prawne. Odpowiednikiem tej regulacji na gruncie postępowania cywilnego jest art. 232 k.p.c., zgodnie z którym strony obowiązane są wskazywać dowody dla stwierdzenia faktów, z których wywodzą skutki prawne. W konsekwencji to na powodzie spoczywał obowiązek wykazania nie tylko istnienia dochodzonej wierzytelności, lecz także tego, że roszczenie zostało skierowane przeciwko podmiotowi będącemu dłużnikiem wynikającym z dochodzonego stosunku zobowiązaniowego.

Należy wskazać, że spór stron koncentrował się na ustaleniu, czy wejście w życie ustawy z dnia 20 lipca 2017 r. Prawo wodne spowodowało przejście praw i obowiązków wynikających z tych umów na Państwowe Gospodarstwo Wodne Wody Polskie jako państwową osobę prawną, czy też doszło jedynie do zmiany sposobu reprezentacji Skarbu Państwa. Powód konsekwentnie twierdził, że pozwanym powinien być Skarb Państwa - Państwowe Gospodarstwo Wodne Wody Polskie. Wskazywał, iż wejście w życie ustawy - Prawo wodne nie doprowadziło do zmiany podmiotu odpowiedzialnego materialnoprawnie, a jedynie do zmiany reprezentacji Skarbu Państwa.

Stanowiska tego Sąd nie podzielił. Rozstrzygnięcie powyższego zagadnienia wymagało ustalenia charakteru prawnego Państwowego Gospodarstwa Wodnego Wody Polskie oraz zakresu sukcesji przewidzianej w przepisach przejściowych ustawy - Prawo wodne.

Z dniem 1 stycznia 2018 r. weszła w życie ustawa z dnia 20 lipca 2017 r. - Prawo wodne. Na podstawie art. 239 ust. 1 tej ustawy utworzone zostało Państwowe Gospodarstwo Wodne Wody Polskie jako państwowa osoba prawna. Oznacza to, że ustawodawca wyposażył ten podmiot w odrębną od Skarbu Państwa osobowość prawną, a tym samym także w zdolność prawną, sądową i procesową.

W ocenie Sądu dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy zasadnicze znaczenie miała wykładnia art. 534 ust. 1 pkt 3 oraz art. 534 ust. 5 ustawy - Prawo wodne.

Zgodnie z art. 534 ust. 1 pkt 3 ustawy Państwowe Gospodarstwo Wodne Wody Polskie wstępuje w prawa i obowiązki wynikające z umów zawartych przez marszałków województw oraz wojewódzkie samorządowe jednostki organizacyjne wykonujące ich zadania z zakresu gospodarki wodnej, jeżeli umowy te dotyczą utrzymywania wód lub prowadzenia inwestycji w gospodarce wodnej. Natomiast art. 534 ust. 5 reguluje procesową konsekwencję tej sukcesji, przewidując następstwo procesowe Państwowego Gospodarstwa Wodnego Wody Polskie w postępowaniach dotyczących praw i obowiązków objętych sukcesją materialnoprawną.

Przenosząc powyższe na grunt niniejszej sprawy konieczne zatem było ustalenie, czy umowy zostały zawarte przez podmiot wskazany w tym przepisie oraz czy dotyczyły prowadzenia inwestycji w gospodarce wodnej.

W ocenie Sądu obie przesłanki zostały spełnione bowiem umowy nr (...) oraz nr (...) zostały zawarte przez Marszałka Województwa (...) działającego przy pomocy Wojewódzkiego Zarządu Melioracji i Urządzeń Wodnych w Ł.. Nie budzi również wątpliwości, iż przedmiot obu umów obejmował sporządzenie raportów oddziaływania przedsięwzięcia na środowisko oraz uzyskanie decyzji o środowiskowych uwarunkowaniach dla przedsięwzięć polegających na regulacji koryta rzeki M.. Dokumentacja ta stanowiła niezbędny element procesu inwestycyjnego poprzedzającego wykonanie robót hydrotechnicznych, a zatem pozostawała w bezpośrednim związku z prowadzeniem inwestycji w gospodarce wodnej.

Zdaniem Sądu skoro ustawodawca przewidział sukcesję praw i obowiązków wynikających z takich umów na rzecz Państwowego Gospodarstwa Wodnego Wody Polskie, z dniem 1 stycznia 2018 r. podmiot ten stał się następcą prawnym w zakresie stosunków zobowiązaniowych wynikających z obu umów. Nie można zatem podzielić stanowiska powoda, że wejście w życie ustawy - Prawo wodne spowodowało wyłącznie zmianę reprezentacji Skarbu Państwa. Przepisy tej ustawy wyraźnie odróżniają sytuacje, w których Wody Polskie wykonują jedynie ustawową reprezentację Skarbu Państwa, od przypadków, w których jako państwowa osoba prawna same stają się podmiotem praw i obowiązków.

Należy więc podkreślić, że art. 534 ust. 1 pkt 3 należy do tej drugiej kategorii, gdyż wprost przewiduje wstąpienie Wód Polskich w prawa i obowiązki wynikające z określonych stosunków prawnych.

Sąd pragnie wskazać, że prawidłowość powyższej wykładni znajduje potwierdzenie w orzecznictwie Sądu Najwyższego. W uchwale z dnia 27 lutego 2020 r., III CZP 57/19, Sąd Najwyższy wskazał, że następstwo procesowe może nastąpić wyłącznie w takim zakresie, w jakim zachodzi następstwo materialnoprawne. Pogląd ten został rozwinięty w wyroku z dnia 19 stycznia 2024 r., II CSKP 865/22, w którym wyjaśniono, że art. 534 ust. 1 ustawy - Prawo wodne ustanawia sukcesję materialnoprawną Państwowego Gospodarstwa Wodnego Wody Polskie w zakresie praw i obowiązków wynikających z umów objętych zakresem tego przepisu, natomiast art. 534 ust. 5 reguluje wyłącznie jej procesową konsekwencję.

Na marginesie, Sąd nie podzielił argumentacji powoda wywodzonej z treści oświadczenia o potrąceniu. Użyte w nim określenie „Skarb Państwa – Marszałek Województwa (...) działający za pomocą Wojewódzkiego Zarządu Melioracji i Urządzeń wodnych w Ł.” jest wewnętrznie niespójne. Należy wskazać, że marszałek województwa jest organem samorządu województwa, a nie organem reprezentującym Skarb Państwa. Jednocześnie w dalszej części oświadczenia o potrąceniu wskazano, że potrąceniu podlega wierzytelność przysługująca Państwowemu Gospodarstwu Wodnemu Wody Polskie, co dodatkowo świadczy o niekonsekwencji zastosowanego oznaczenia stron. Jednakże późniejsze jednostronne oświadczenie strony nie mogło zmienić podmiotu będącego stroną stosunku zobowiązaniowego ani przesądzać o legitymacji biernej w niniejszej sprawie.

Dodatkowo należy podkreślić, że okoliczność wykonywania przez Marszałka Województwa (...) zadań z zakresu administracji publicznej nie oznacza jednocześnie, iż stroną stosunków cywilnoprawnych zawieranych w celu ich realizacji stawał się Skarb Państwa.

Stosownie do art. 166 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej zadania publiczne służące zaspokajaniu potrzeb wspólnoty samorządowej są wykonywane przez jednostkę samorządu terytorialnego jako zadania własne. Jeżeli wynika to z uzasadnionych potrzeb państwa, ustawa może zlecić jednostkom samorządu terytorialnego wykonywanie innych zadań publicznych.

Zdaniem Sądu nie można przy tym utożsamiać wykonywania przez marszałka województwa zadań dotyczących mienia Skarbu Państwa ani wykonywania uprawnień właścicielskich Skarbu Państwa z byciem stroną stosunku zobowiązaniowego wynikającego z zawartej umowy. Okoliczność, że inwestycja dotyczyła wód stanowiących własność Skarbu Państwa, nie przesądza o tym, iż stroną zawartej umowy był Skarb Państwa.

W konsekwencji od dnia 1 stycznia 2018 r. podmiotem praw i obowiązków wynikających z umów nr (...) oraz nr 100/(...) było Państwowe Gospodarstwo Wodne Wody Polskie jako państwowa osoba prawna, a nie Skarb Państwa. Powód, oznaczając stronę pozwaną jako „Skarb Państwa - Państwowe Gospodarstwo Wodne Wody Polskie”, błędnie przyjął, że wejście w życie ustawy - Prawo wodne spowodowało jedynie zmianę reprezentacji Skarbu Państwa. Tymczasem z art. 239 ust. 1 oraz art. 534 ust. 1 pkt 3 tej ustawy wynika, iż ustawodawca wyposażył Wody Polskie w odrębną osobowość prawną i przewidział ustawowe wstąpienie tego podmiotu w prawa i obowiązki wynikające z umów objętych zakresem sukcesji.

W ocenie Sądu, należało więc uznać, że pozwany oznaczony jako Skarb Państwa - Państwowe Gospodarstwo Wodne Wody Polskie nie posiada legitymacji biernej w niniejszej sprawie. Powództwo zostało skierowane przeciwko podmiotowi, który nie był stroną stosunku materialnoprawnego będącego źródłem dochodzonego roszczenia, co skutkowało jego oddaleniem.

Niezależnie od uwzględnienia zarzutu braku legitymacji biernej Sąd odniósł się również do podnoszonych przez strony zarzutów dotyczących zasadności naliczenia kar umownych. Rozważania te mają charakter ewentualny i prowadzą do wniosku, że nawet przy przyjęciu istnienia legitymacji biernej po stronie pozwanego powództwo nie zasługiwałoby na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 483 § 1 k.c. strony mogą zastrzec w umowie, że naprawienie szkody wynikłej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania niepieniężnego nastąpi przez zapłatę określonej sumy. Natomiast stosownie do treści art. 484 § 1 k.c. wierzyciel może dochodzić kary umownej w wysokości zastrzeżonej w umowie bez względu na wysokość poniesionej szkody.

Dodatkowo należy wskazać, że odpowiedzialność z tytułu kary umownej pozostaje związana z ogólnymi zasadami odpowiedzialności kontraktowej określonymi w art. 471 k.c. Zgodnie z tym przepisem dłużnik obowiązany jest do naprawienia szkody wynikłej z niewykonania albo nienależytego wykonania zobowiązania, chyba że wykaże, iż nastąpiło ono wskutek okoliczności, za które odpowiedzialności nie ponosi. Przepis ten ustanawia domniemanie odpowiedzialności dłużnika, które może zostać obalone wyłącznie przez wykazanie okoliczności egzoneracyjnych. Znaczenie w niniejszej sprawie ma również art. 476 k.c., zgodnie z którym dłużnik dopuszcza się zwłoki, jeżeli nie spełnia świadczenia w terminie z przyczyn, za które ponosi odpowiedzialność. Zwłoka stanowi kwalifikowaną postać opóźnienia. Nie każde przekroczenie terminu wykonania zobowiązania oznacza zatem zwłokę. Jeżeli uchybienie terminowi nastąpiło wskutek okoliczności, za które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi, brak jest podstaw do naliczenia kary umownej zastrzeżonej na wypadek zwłoki.

Stosownie do art. 6 k.c. oraz art. 232 k.p.c. ciężar wykazania okoliczności wyłączających odpowiedzialność spoczywał więc na powodzie. Pozwany obowiązany był wykazać treść postanowień przewidujących kary umowne oraz fakt przekroczenia terminów wykonania zobowiązań. Okoliczności te pozostawały bezsporne. To na powodzie spoczywał natomiast obowiązek wykazania, że okresy objęte naliczeniem kar pozostawały wyłącznie następstwem okoliczności, za które odpowiedzialności nie ponosił.

Powód wywodził, że przekroczenie terminów wykonania obu umów było następstwem przewlekłości postępowań administracyjnych, konieczności uzyskania stanowisk właściwych organów oraz oczekiwania na zakończenie procedury aktualizacji Planów Gospodarowania Wodami.

Zdaniem Sądu, samo powołanie się na długość postępowań administracyjnych nie mogło jednak prowadzić do przyjęcia, iż cały okres przekroczenia terminów pozostawał poza sferą odpowiedzialności wykonawcy. Przede wszystkim z ustalonego stanu faktycznego wynika, że pozwany nie naliczył kar za cały okres przypadający pomiędzy upływem terminów umownych a wykonaniem obu umów. Z przedstawionych przez pozwanego wyliczeń wynika, iż z okresów stanowiących podstawę naliczenia kar wyłączono dni, które uznano za pozostające następstwem okoliczności niezależnych od wykonawcy, w szczególności związanych z przebiegiem postępowań administracyjnych oraz czynnościami podejmowanymi przez organy administracji publicznej. Naliczeniem objęto wyłącznie okresy, które pozostawały w związku z okolicznościami obciążającymi wykonawcę.

Okoliczność ta ma istotne znaczenie dla oceny argumentacji powoda. Nie można bowiem podzielić stanowiska, iż pozwany utożsamił cały czas trwania postępowań administracyjnych ze zwłoką wykonawcy. Wręcz przeciwnie, pozwany dokonał rozróżnienia poszczególnych etapów realizacji obu umów, wyłączając z naliczenia kar okresy uznane za niezależne od powoda.

Wypada jednak zauważyć, że w toku postępowań administracyjnych kwestie związane z procedurą aktualizacji Planów Gospodarowania Wodami były przedmiotem uzgodnień z Regionalnym Dyrektorem Ochrony Środowiska. Z zeznań świadka L. N. wynika bowiem, że wskazywano na uzależnienie wydania postanowienia uzgadniającego od zakończenia tej procedury. Okoliczność ta potwierdza jednak jedynie, iż część postępowania administracyjnego pozostawała związana z czynnikami niezależnymi od wykonawcy. Nie prowadzi jednak do wniosku, że cały okres objęty naliczeniem kar miał takie źródło, zwłaszcza że pozwany nie obejmował naliczeniem okresów uznanych za pozostające poza odpowiedzialnością powoda.

Nie można tracić z pola widzenia, że w toku obu postępowań administracyjnych Regionalny Dyrektor Ochrony Środowiska wielokrotnie wzywał wykonawcę do uzupełnienia raportów oddziaływania przedsięwzięć na środowisko oraz przedstawienia dodatkowych wyjaśnień. Powód wykonywał kolejne uzupełnienia dokumentacji, a po uzyskaniu decyzji środowiskowych również zamawiający kilkukrotnie zgłaszał uwagi do przekazanych opracowań, które następnie były poprawiane przez wykonawcę aż do ich ostatecznej akceptacji.

Na marginesie należy wskazać, że sam fakt kierowania przez organy administracji wezwań do uzupełnienia dokumentacji nie przesądza jeszcze o jej wadliwości ani o nienależytym wykonaniu zobowiązania przez powoda. Jednocześnie nie pozwala również przyjąć, że cały okres przedłużenia postępowań administracyjnych pozostawał całkowicie niezależny od sposobu wykonywania umów przez wykonawcę. Przeciwnie, materiał dowodowy wskazuje, że przebieg postępowań administracyjnych pozostawał związany zarówno z czynnościami organów administracji, jak i z koniecznością sukcesywnego uzupełniania oraz poprawiania dokumentacji sporządzanej przez powoda.

Istotne znaczenia ma przy tym, że powód, jako profesjonalny podmiot zawodowo zajmujący się sporządzaniem dokumentacji środowiskowej, obowiązany był wykazać, że wszystkie okresy objęte naliczeniem kar pozostawały wyłącznie następstwem okoliczności, za które odpowiedzialności nie ponosił.

W ocenie Sądu obowiązkowi temu nie sprostał. Nie przedstawił bowiem dowodów pozwalających na przypisanie poszczególnych okresów uwzględnionych przez pozwanego przy naliczeniu kar wyłącznie czynnikom od niego niezależnym. W szczególności nie wykazał, aby okresy objęte naliczeniem kar pokrywały się z okresami oczekiwania na działania organów administracji publicznej lub innymi zdarzeniami pozostającymi poza jego odpowiedzialnością.

Sąd poddał ocenie sposób ustalenia przez zamawiającego okresu zwłoki wykonawcy stanowiącego podstawę naliczenia kary umownej. Nie budziło sporu, że odbiór końcowy przedmiotu umowy nr (...) nastąpił w dniu 21 marca 2017 r., podczas gdy umowny termin wykonania upływał w dniu 23 października 2016 r., co oznaczało łączne opóźnienie wynoszące 149 dni. Z zebranego materiału dowodowego wynika jednak, że pozwany nie obciążył powoda odpowiedzialnością za cały okres opóźnienia. Z okresu tego wyłączono łącznie 61 dni odpowiadające przekroczeniu przez organy administracji ustawowych terminów załatwienia sprawy, tj.: 19 dni opóźnienia Wójta Gminy P. w wydaniu postanowienia o obowiązku przeprowadzenia oceny oddziaływania przedsięwzięcia na środowisko, 19 dni opóźnienia Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska w Ł. w wydaniu postanowienia uzgadniającego warunki realizacji przedsięwzięcia, 23 dni pomiędzy wydaniem decyzji o środowiskowych uwarunkowaniach a przekazaniem jej zamawiającemu.

Sąd uznał powyższą metodologię za prawidłową. Pozwany uwzględnił bowiem okresy, w których wykonawca nie miał wpływu na bieg postępowań administracyjnych, natomiast pozostały czas opóźnienia pozostawał związany z wykonywaniem przez powoda zobowiązania, w tym koniecznością wielokrotnego uzupełniania dokumentacji oraz usuwania stwierdzonych braków. W konsekwencji prawidłowo przyjęto, że zwłoka powoda wyniosła 88 dni, co stanowiło podstawę naliczenia kary umownej w wysokości 34.760 zł.

Analogicznie Sąd ocenił sposób naliczenia kary umownej z tytułu zwłoki w wykonaniu Umowy nr (...). Łączny okres opóźnienia pomiędzy umownym terminem wykonania zobowiązania a przekazaniem kompletnego przedmiotu zamówienia wyniósł 190 dni. Także w tym przypadku pozwany nie obciążył wykonawcy odpowiedzialnością za cały okres opóźnienia. Z podstawy naliczenia kary wyłączono 67 dni odpowiadające przekroczeniu ustawowych terminów działania organów administracji, obejmujące: 29 dni opóźnienia Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska w Ł. w wydaniu opinii o konieczności przeprowadzenia oceny oddziaływania przedsięwzięcia, 28 dni opóźnienia Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska w Ł. w wydaniu postanowienia uzgadniającego warunki realizacji przedsięwzięcia, 10 dni opóźnienia Wójta Gminy P. w przekazaniu decyzji o środowiskowych uwarunkowaniach.

Także w tym zakresie Sąd nie dopatrzył się podstaw do kwestionowania przyjętej metodologii. Ostatecznie prawidłowo ustalono, że zwłoka wykonawcy wyniosła 123 dni, co uzasadniało naliczenie kary umownej w wysokości 46.612,08 zł.

Nie zasługiwał również na uwzględnienie zgłoszony przez powoda zarzut miarkowania kar umownych.

Zgodnie z art. 484 § 2 k.c., jeżeli zobowiązanie zostało w znacznej części wykonane albo kara umowna jest rażąco wygórowana, dłużnik może żądać jej zmniejszenia. Przesłanki te mają charakter alternatywny, jednak obowiązek ich wykazania zgodnie z art. 6 k.c. spoczywa na stronie domagającej się miarkowania.

Sąd stoi na stanowisku, że instytucja miarkowania kary umownej ma charakter wyjątkowy i nie służy korygowaniu każdej kary postrzeganej przez dłużnika jako zbyt wysoka. Jej celem jest wyeliminowanie przypadków, w których wysokość zastrzeżonej kary pozostaje w oczywistej dysproporcji do okoliczności konkretnej sprawy albo gdy zobowiązanie zostało wykonane w znacznej części, a dochodzenie pełnej kary prowadziłoby do skutków sprzecznych z funkcją tej instytucji.

Powód ograniczył się do twierdzenia, że naliczone kary pozostają niewspółmierne do wysokości wynagrodzenia oraz że ostatecznie wykonał przedmiot obu umów. Okoliczności te same przez się nie uzasadniają jednak zastosowania art. 484 § 2 k.c. Nie można również pominąć, że strony obu umów były profesjonalnymi uczestnikami obrotu gospodarczego, a postanowienia dotyczące kar umownych zostały uzgodnione jeszcze przed zawarciem umów. Powód, przystępując do postępowań o udzielenie zamówień publicznych, znał zarówno terminy realizacji zamówień, jak i wysokość zastrzeżonych kar umownych oraz zaakceptował warunki.

W konsekwencji powód nie wykazał spełnienia żadnej z przesłanek określonych w art. 484 § 2 k.c., co wykluczało możliwość miarkowania naliczonych kar umownych.

Nie mogły odnieść skutku również zarzuty dotyczące nieskuteczności dokonanego potrącenia. Skoro pozwany był uprawniony do naliczenia kar umownych, wierzytelności z tego tytułu istniały i mogły zostać przedstawione do potrącenia. Powód nie wykazał natomiast, aby wierzytelności te nie istniały, były niewymagalne bądź z innych przyczyn nie mogły stanowić przedmiotu potrącenia.

Z tych względów powództwo podlegałoby oddaleniu również z przyczyn merytorycznych.

O kosztach procesu Sąd orzekł na podstawie art. 98 § 1 i 3 k.p.c., zgodnie z zasadą odpowiedzialności za wynik procesu. Wobec oddalenia powództwa w całości powód, jako strona przegrywająca sprawę, obowiązany jest zwrócić pozwanemu poniesione przez niego koszty procesu.

Szczegółowe wyliczenie kosztów procesu Sąd pozostawił referendarzowi sądowemu, stosownie do art. 108 § 1 zdanie drugie k.p.c., po uprawomocnieniu się orzeczenia.

Sędzia Andrzej Kuryłek

Sędzia Andrzej Kuryłek