Wyrok z 24 czerwca 2026, sygn. VII U 716/24

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 24 czerwca 2026 r.

Sąd Okręgowy Warszawa - Praga w Warszawie VII Wydział Pracy
i Ubezpieczeń Społecznych

w składzie:

Przewodniczący Sędzia SO Renata Gąsior

Protokolant st. sekr. sądowy Marta Jachacy

po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 czerwca 2026 r. w Warszawie

sprawy F. P.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddział w A.

o rentę socjalną, świadczenie uzupełniające dla osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji

na skutek odwołania F. P.

od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddział w A.

z dnia 27 lutego 2024 r., znak: (...)

z dnia 11 marca 2024 r., znak: (...)

z dnia 11 marca 2024 r., znak: (...)

1.  zmienia zaskarżoną decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddział w A. z dnia 11 marca 2024 r., znak: (...) w ten sposób, że przyznaje odwołującej F. P. prawo do renty socjalnej na okres od 12 grudnia 2023 r. do 31 grudnia 2026 r.,

2.  oddala odwołania w pozostałym zakresie,

3.  zasądza od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddział w A. na rzecz F. P. kwotę 360,00 zł (trzysta sześćdziesiąt złotych) wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie w spełnieniu świadczenia za czas od dnia uprawomocnienia się niniejszego orzeczenia do dnia zapłaty, tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego,

4.  przyznaje r.pr. F. F. ze Skarbu Państwa – kasy Sądu Okręgowego Warszawa-Praga w Warszawie kwotę 720,00 zł (siedemset dwadzieścia złotych) powiększoną o podatek od towarów i usług tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej odwołującej F. P. z urzędu.

UZASADNIENIE

W dniu 25 marca 2025 r. F. P. odwołała się od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddział w A. z dnia 27 lutego 2024 r., znak: (...) w przedmiocie odmowy prawa do świadczenia uzupełniającego i od dwóch decyzji z dnia 11 marca 2024 r., znak: (...) w przedmiocie odmowy prawa do renty socjalnej oraz do świadczenia uzupełniającego.

F. P. podniosła, że decyzja została oparta na nierzetelnym orzeczeniu lekarza orzecznika ZUS, który ograniczył się jedynie do badania ogólnego stanu jej zdrowia. Odwołująca się podniosła, że od wielu lat zmaga się z rozległymi ubytkami w mózgu, niedosłuchem oraz poważnymi problemami psychicznymi – lęki, natrętne myśli, omamy – które w połączeniu z jej nieporadnością życiową i łatwowiernością – wielokrotnie prowadzącą do problemów życiowych i uniemożliwiają samodzielną egzystencję. Podkreśliła również, że od 2021 r. toczy się postępowanie o jej ubezwłasnowolnienie, podejmowane przez nią próby pracy lub nauki kończą się natychmiastowym zwolnieniem, stan jej zdrowia stale się pogarsza, prowadząc do autodestrukcji, a w podstawowych czynnościach dnia codziennego całkowicie wyręczają ją rodzice. Wobec powyższego F. P. wniosła o uznanie jej za całkowicie niezdolną do wykonywania jakiejkolwiek pracy oraz do samodzielnej egzystencji (odwołania: k. 3-3v połączonych spraw VII U 719/24 i k. 3-3v VII U 716/24).

W odpowiedzi z dnia 2 kwietnia 2024 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddział w A. wniósł o oddalenie odwołania, wskazując, że F. P. nie spełnia ustawowej przesłanki do nabycia prawa do świadczenia uzupełniającego, tj. nie jest niezdolna do samodzielnej egzystencji ani przesłanki do nabycia prawa do renty socjalnej, albowiem nie jest całkowicie niezdolna do pracy (odpowiedzi na odwołania: k. 4-4v połączonych spraw VII U 719/24 i k. 3-3v VII U 716/24).

Sąd Okręgowy ustalił następujący stan faktyczny:

F. P. urodziła się (...) Ukończyła liceum i studia licencjackie z zakresu finansów i rachunkowości. Studia magisterskie przerwała na pierwszym roku. Podejmowała próby pracy zarobowej poniżej swoich kwalifikacji — nie utrzymywała się w nich. Od 16 roku życia piła alkohol, w konsekwencji czego weszła w intensywne i trwające nawet kilka lat ciągi. Od 2022 r. zachowuje całkowitą abstynencję od alkoholu.

W okresie późniejszym – od 2012 r. zaczęła przyjmować środki psychoaktywne: marihuanę, THC, amfetaminę, heroinę i kokainę. Kilkukrotnie przebywała w Ośrodkach (...) – wypisywana była na własne żądanie lub z powodu złamania obowiązującego regulaminu. Abstynencję od ww. substancji utrzymuje jedynie okresowo.

W 2017 r. w badaniu TK głowy stwierdzono u F. P. leukoarajozę okołokomorową, zaniki korowo — podkorowe. W 2019 r. rozpoznano zaburzenia stresowe pourazowe. W 2021 r. była hospitalizowana psychiatrycznie z rozpoznaniem organicznych zaburzeń urojeniowych (podobnych do schizofrenii). Ambulatoryjnie leczona w (...) z rozpoznaniem zaburzeń psychicznych i zaburzeń zachowania spowodowanych naprzemiennym przyjmowaniem środków psychoaktywnych – zaburzenia psychotyczne. Po wykonaniu kolejnych badań zdiagnozowano elementy zespołu móżdżkowego i czołowego oraz podejrzenie niewielkich zaburzeń funkcji poznawczych (zapamiętywanie, kojarzenie) z rozlanym toksycznym uszkodzeniem istoty białej półkul mózgu oraz zanikiem korowym półkul mózgu i zanikiem kory i robaka móżdżku.

W grudniu 2023 r. przeszła cholecystostomię laparoskopową z powodu guza pęcherzyka żółciowego.

F. P. ma orzeczony umiarkowany stopień niepełnosprawności od 10 lutego 2022 r. z przyczyn 02-P, tj. choroby psychiczne.

(opinia biegłej sądowej neurolog U. N. – k. 19-26 a.s., opinia biegłej sądowej psychiatry X. F. – k. 54 – 60 a.s., pierwsza opinia uzupełniająca biegłej sądowej X. F. k. 80 – 81 a.s., druga opinia uzupełniająca biegłej sądowej X. F. – k. 103 a.s.).

W dniu 12 grudnia 2023 r. F. P. złożyła do ZUS (...) Oddział w A. wniosek o rentę socjalną oraz wniosek o świadczenie uzupełniające dla osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji (bezsporne).

W dniu 31 stycznia 2024 r. Lekarz Orzecznik ZUS wydał orzeczenie, którym stwierdził, że F. P. nie jest osobą niezdolną do samodzielnej egzystencji (k. 3 akt ZUS – dot. świadczenia uzupełniającego).

Ww. orzeczenie było dla organu rentowego podstawą do wydania w dniu 27 lutego 2024 r. decyzji znak (...), którą odmówiono wnioskodawczyni prawa do świadczenia uzupełniającego dla osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji (k. 4 akt ZUS – dot. świadczenia uzupełniającego).

Wobec przywrócenia terminu na wniesienie sprzeciwu od orzeczenia lekarza orzecznika ZUS F. P. została skierowana na badanie przez Komisją Lekarską ZUS. W dniu 6 marca 2024 r. komisja wydała orzeczenie, którym także uznała, że wnioskodawczyni nie jest osoba niezdolną do samodzielnej egzystencji (k. 5 akt ZUS – dot. świadczenia uzupełniającego).

Zakład Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddział w A. w oparciu o ww. orzeczenie Komisji Lekarskiej ZUS w dniu 11 marca 2024 r. wydał decyzję znak: (...), którą odmówił wnioskodawczyni prawa do świadczenia uzupełniającego (k. 6 akt ZUS – dot. świadczenia uzupełniającego).

Ponadto w dniu 31 stycznia 2024 r. Lekarz Orzecznik ZUS, a następnie Komisja Lekarska ZUS w dniu 6 marca 2024 r. orzekli, że F. P. nie jest całkowicie niezdolna do pracy (k. 17 i 19 akt ZUS – dot. renty socjalnej).

W dniu 11 marca 2024 r. (...) Oddział w A. na podstawie ww. orzeczeń wydał decyzję znak (...), którą odmówił F. P. prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy (k. 20 akt ZUS – dot. renty socjalnej).

F. P. odwołała się od ww. decyzji organu rentowego, co zainicjowało przedmiotowe postępowanie sądowe. W jego toku Sąd postanowieniem z dnia 19 kwietnia 2024 r. dopuścił dowód z opinii biegłych sądowych neurologa i psychiatry na okoliczność ustalenia czy odwołująca się jest całkowicie niezdolna do pracy zarobkowej oraz czy jest to niezdolność trwała czy okresowa, a jeżeli okresowa, to na jaki okres oraz czy naruszenie sprawności organizmu powstało: przed ukończeniem 18 roku życia, w trakcie nauki w szkole wyższej przed ukończeniem 25 roku życia, w trakcie studiów doktoranckich lub aspirantury naukowej. Ponadto, na okoliczność ustalenia czy odwołująca się jest niezdolna do samodzielnej egzystencji, a jeśli tak, to od kiedy i na jaki okres (postanowienie z dnia 19 kwietnia 2024 r. – k. 6 a.s.).

Biegła sądowa z zakresu neurologii U. N. w opinii z dnia 15 maja 2024 r. wskazała, że nie stwierdziła u F. P. zespołu neurologicznego ani izolowanych obiektywnych objawów neurologicznych. W ocenie biegłej opiniowana ze względów neurologicznych nie jest całkowicie niezdolna do pracy zarobkowej oraz nie jest niezdolna do samodzielnej egzystencji, a cierpi głównie z powodu schorzeń o charakterze psychiatrycznym (opinia biegłej sądowej neurolog U. N. – k. 19-26 a.s.).

Pismem procesowym z dnia 11 października 2024 r. F. P. wniosła zastrzeżenia do opinii biegłej neurolog U. N. nie zgadzając się z zawartym w niej stanowiskiem. Podniosła, że opinia nie została oparta na obiektywnych dowodach – mimo bezpośredniego badania – i pozostaje w sprzeczności z zasadami logicznego myślenia, doświadczenia życiowego oraz wiedzy powszechnej. Wskazała, że zmiany w jej mózgu mają charakter organiczny i stanowią podłoże zaburzeń psychicznych, uniemożliwiając prawidłowe funkcjonowanie oraz podjęcie pracy, przyjmowane leki dają jedynie względną stabilizację, nie prowadząc do pełnej regeneracji, a zmiany chorobowe mają charakter postępujący. Podała, że cierpi na przewlekłe bóle głowy, bezsenność oraz wypadanie włosów prowadzące do łysienia. Zarzuciła ponownie, że biegła oparła swoją ocenę wyłącznie na wyglądzie i ogólnej rozmowie, pomijając zgłaszane przez nią objawy: stany lękowe, omamy słuchowe np. słyszenie rozmów osób mijanych na jej temat, zaburzenia pamięci, spowolnienie w wykonywaniu czynności, utratę umiejętności liczenia, trudności w pisaniu oraz problemy ze znajdowaniem słów – co w jej ocenie łącznie uniemożliwia jej samodzielną egzystencję (zastrzeżenia odwołującej się do opinii biegłej neurolog U. N. – k. 39 a.s.).

Biegła sądowa psychiatra X. F. w opinii z dnia 15 stycznia 2025 r. stwierdziła, że F. P. jest całkowicie niezdolna do pracy na okres do 31 grudnia 2026 r., a niezdolność ta pozostaje w związku naruszeniem sprawności organizmu powstałym w okresie nauki przed ukończeniem 25 roku życia. Za datę powstałej całkowitej niezdolności do pracy biegła przyjęła datę złożenia wniosku do organu rentowego. Ponadto, biegła wskazała, że nie stwierdza u opiniowanej niezdolności do samodzielnej egzystencji (opinia biegłej sądowej psychiatry X. F. – k. 54-60 a.s.).

Pismem procesowym z dnia 14 lutego 2025 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddział w A. wniósł o dopuszczenie dowodu z opinii innego biegłego z zakresu psychiatrii na okoliczność czy ubezpieczona jest osobą niezdolną do pracy. Zakład zakwestionował opinię biegłej X. F. w części, w której biegła stwierdziła naruszenie sprawności organizmu ubezpieczonej w stopniu powodującym całkowitą niezdolność do pracy. W uzasadnieniu wniosku dowodowego Zakład przedłożył opinię Członka Komisji Lekarskich Zakładu z dnia 13 lutego 2025 r. zawierającą zarzuty do opinii biegłej w we wskazanym zakresie. Członek Komisji Lekarskiej ZUS wskazał, że opinia biegłej nie zawiera stanowiska o jednoznacznym naruszeniu sprawności w stopniu powodującym brak możliwości wykonywania jakiejkolwiek pracy. CKL ZUS podkreślił, że odwołująca się niewątpliwie wymaga leczenia i wsparcia terapeutycznego z powodu uzależnienia od środków psychoaktywnych, jednak leczenie takie nie uniemożliwia pracy, a może mieć ona również efekt terapeutyczny. Ponadto zwrócił uwagę na dane zawarte w dokumentacji orzeczniczej, z których wynika, że odwołująca się pracowała dorywczo i wykonuje prace domowe, a jej ośrodkowy układ nerwowy nie wykazuje cech uszkodzenia istotnie wpływających na lokomocję i kontakt. CKL ZUS zwrócił także uwagę na to, że stwierdzone w opinii biegłej nieprawidłowości w zakresie kontaktu, nastroju, emocji i afektu są niejednoznaczne w zakresie etiologii, ponieważ mogą być też związane z deklarowaną tygodniową abstynencją od narkotyków (zastrzeżenia ZUS (...) Oddział w A. do opinii biegłej sądowej psychiatry X. F. – k. 69-70v a.s.).

Postanowieniem z dnia 21 lutego 2025 r. Sąd dopuścił dowód z uzupełniającej opinii biegłej sądowej specjalisty psychiatry X. F. na okoliczność ustosunkowania się do zarzutów zgłoszonych do opinii z dnia 15 stycznia 2025 r. przez organ rentowy w piśmie procesowym z dnia 14 lutego 2025 r. oraz celem wydania w sprawie opinii ostatecznej (postanowienie z dnia 21 lutego 2025 r. – k. 72 a.s.).

W opinii uzupełniającej z dnia 26 marca 2025 r. biegła X. F. ustosunkowując się do zarzutów organu rentowego zawartych w piśmie z dnia 14 lutego 2025 r. podtrzymała swoje dotychczasowe stanowisko. Wskazała, że zgodziłaby się z zarzutami ZUS, gdyby dotyczyły osoby, u której jedynym schorzeniem psychicznym jest uzależnienie od środków psychoaktywnych i która współpracuje w leczeniu odwykowym, tymczasem odwołująca się nigdy nie podjęła współpracy w terapii odwykowej, a abstynencję utrzymuje wyłącznie w warunkach ścisłego nadzoru rodziców w domu – podczas ostatniego trzytygodniowego pobytu poza domem zażywała mefedron, amfetaminę i opiaty. Biegła wskazała, że już w 2017 r. zdiagnozowano u odwołującej się organiczne uszkodzenie ośrodkowego układu nerwowego pod postacią leukoarajozy okołokomorowej oraz zaników korowo-podkorowych, a fakt, że zmiany te – zgodnie z opinią biegłej neurolog – nie przekładają się na ewidentny zespół neurologiczny, nie oznacza, że nie wpływają na stan psychiczny, zwłaszcza że sama biegła neurolog podkreśliła dominację schorzeń psychicznych u odwołującej się. Zwróciła uwagę, że do wniosku rentowego nie dołączono zaświadczenia ani dokumentacji z leczenia psychiatrycznego, co skutkowało brakiem orzekania przez lekarza psychiatrę na etapie postępowania przed ZUS, natomiast do odwołania dołączona została opinia sądowo – psychiatryczno – psychologiczna wydana w sprawie o ubezwłasnowolnienie oraz dokumentacja leczenia psychiatrycznego, których to rozpoznań Komisja Lekarska ZUS nie uwzględniła, uznając za schorzenie zasadnicze stan po laparoskopowej cholecystektomii z powodu guza pęcherzyka żółciowego, a więc schorzenie o charakterze somatycznym. Biegła podkreśliła, że stwierdzone organiczne uszkodzenie OUN stanowi podłoże rozpoznanych organicznych zaburzeń osobowości, było w 2021 r. przyczyną wystąpienia organicznych zaburzeń urojeniowych o obrazie zbliżonym do schizofrenii, a obecnie skutkuje znacznie obniżonym krytycyzmem. W konkluzji wskazała, że schorzenia te, łącznie z uzależnieniem mieszanym, powodują całkowitą niezdolność do pracy na okres do 31 grudnia 2026 r., pozostającą w związku z naruszeniem sprawności organizmu powstałym w okresie nauki, przed ukończeniem 25 roku życia (opinia uzupełniająca biegłej sądowej psychiatry X. F. – k. 80-81 a.s.).

Pismem procesowym z dnia 9 kwietnia 2025 r. organ rentowy oświadczył, że nie zgłasza zastrzeżeń co do opinii i wniosków sformułowanych przez biegłą X. F. w opinii uzupełniającej (pismo procesowe z dnia 9 kwietnia 2025 r. – k. 88 a.s.).

Postanowieniem z dnia 27 maja 2025 r. Sąd dopuścił dowód z uzupełniającej opinii biegłej sądowej specjalisty psychiatry X. F. na okoliczność zajęcia jednoznacznego stanowiska i udzielenia odpowiedzi na pytanie zawarte w postanowieniu Sądu z 19 kwietnia 20204 r., tj. czy odwołująca jest również niezdolna do samodzielnej egzystencji, a jeśli tak od kiedy i na jaki okres (postanowienie sądu z dnia 27 maja 2025 r. – k. 92 a.s.).

W drugiej opinii uzupełaniającej z dnia 27 grudnia 2025 r. biegła X. F. wskazała, że nie stwierdza, aby F. P. była niezdolna do samodzielnej egzystencji. Jednocześnie biegła podtrzymała ocenę, że opiniowana jest całkowicie niezdolna do pracy od daty złożenia wniosku na okres do 31 grudnia 2026 r., a niezdolność pozostaje w związku z naruszeniem sprawności organizmu powstałym w okresie nauki przed ukończeniem 25 roku życia (druga opinia uzupełniająca biegłej sądowej X. F. z dnia 27 grudnia 2025 r. – k. 103 a.s.).

Żadna ze stron nie wniosła zastrzeżeń do uzupełniających opinii biegłej sądowej psychiatry (bezsporne).

Powyższy stan faktyczny Sąd ustalił w oparciu o dokumentację medyczną zgromadzoną w aktach rentowych oraz dokumenty obrazujące przebieg postępowania przed organem rentowym, a ponadto o opinie biegłych sądowych z zakresu neurologii i psychiatrii, dając wiarę tym dowodom w całości. Opinie biegłych neurolog U. N. oraz psychiatry X. F. Sąd uznał za rzetelne, jasne, wewnętrznie spójne i sporządzone zgodnie z wymogami wiedzy medycznej, a wnioski w nich zawarte za należycie i przekonująco uzasadnione. Biegła neurolog w sposób przekonujący wyjaśniła, dlaczego nie stwierdziła u odwołującej się obiektywnych objawów neurologicznych uzasadniających całkowitą niezdolność do pracy czy do samodzielnej egzystencji, wskazując zarazem trafnie, że dominujący charakter mają u odwołującej się schorzenia psychiatryczne, co znalazło potwierdzenie w opinii biegłej psychiatry. Opinię biegłej psychiatry X. F. Sąd uznał za miarodajną podstawę ustaleń faktycznych w zakresie oceny zdolności do pracy, albowiem biegła w sposób wyczerpujący i logiczny uzasadniła swoje stanowisko, odwołując się do udokumentowanego w aktach sprawy organicznego uszkodzenia ośrodkowego układu nerwowego, stanowiącego podłoże rozpoznanych u odwołującej się organicznych zaburzeń osobowości oraz przebytych w 2021 r. zaburzeń urojeniowych o obrazie zbliżonym do schizofrenii, a także obecnie utrzymującego się znacznie obniżonego krytycyzmu. Sąd miał przy tym na uwadze, że zastrzeżenia zgłoszone przez organ rentowy do pierwotnej opinii biegłej z dnia 15 stycznia 2025 r. zostały przez biegłą w opinii uzupełniającej z dnia 26 marca 2025 r. wyczerpująco i przekonująco wyjaśnione, w szczególności poprzez wykazanie, że utrzymywana przez odwołującą się abstynencja od środków psychoaktywnych ma charakter wyłącznie okresowy i uwarunkowany ścisłym nadzorem rodziców, a nie wynika z rzeczywistej współpracy w leczeniu odwykowym, co ostatecznie skutkowało wycofaniem przez organ rentowy zastrzeżeń pismem z dnia 9 kwietnia 2025 r. Za wiarygodne Sąd uznał również zgodne stanowisko obojga biegłych co do braku podstaw do stwierdzenia u odwołującej się niezdolności do samodzielnej egzystencji, albowiem wnioski te były jednoznaczne, konsekwentnie podtrzymane – w przypadku biegłej psychiatry w dwóch kolejnych opiniach uzupełniających – i wzajemnie się potwierdzające pomiędzy specjalistami dwóch różnych dziedzin medycyny. Sąd nie znalazł podstaw do dopuszczenia dowodu z opinii kolejnych biegłych, uznając zgromadzony materiał dowodowy za wystarczający do dokonania ustaleń faktycznych i wydania rozstrzygnięcia w sprawie.

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:

Odwołanie podlegało uwzględnieniu w części.

Istota sporu w niniejszej sprawie sprowadzała się do ustalenia czy odwołująca się F. P. spełnia przesłanki warunkujące przyznanie prawa do renty socjalnej i prawa do świadczenia uzupełniającego dla osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji.

Zgodnie z art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 27 czerwca 2003 r. o rencie socjalnej (Dz. U. z 2023 r. poz. 156), renta socjalna przysługuje osobie pełnoletniej całkowicie niezdolnej do pracy z powodu naruszenia sprawności organizmu, które powstało przed ukończeniem 18 roku życia, w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej – przed ukończeniem 25 roku życia, albo w trakcie studiów doktoranckich lub aspirantury naukowej.

Z kolei stosownie do art. 1 ust. 1 i art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 31 lipca 2019 r. o świadczeniu uzupełniającym dla osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji (Dz. U. z 2024 r. poz. 256) świadczenie to przysługuje osobom, które ukończyły 18 lat i których niezdolność do samodzielnej egzystencji została stwierdzona odpowiednim orzeczeniem.

Obie ustawy przewidują zatem odrębne, samodzielne przesłanki materialnoprawne – dla renty socjalnej decydujące znaczenie ma stwierdzenie całkowitej niezdolności do pracy powstałej we wskazanych wyżej okresach życia, natomiast dla świadczenia uzupełniającego – stwierdzenie niezdolności do samodzielnej egzystencji.

Rozstrzygnięcie sprawy i ustalenie istnienia ww. okoliczności stanowiących przesłanki nabycia prawa do świadczeń, o które wnosiła ubezpieczona, wymagało wiadomości specjalnych z zakresu medycyny, których Sąd – nieposiadający takiej wiedzy – nie mógł zastąpić własną oceną stanu zdrowia odwołującej się.

Zgodnie z utrwalonym w tej mierze orzecznictwem Sądu Najwyższego, w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych, w których spór dotyczy oceny zdolności do pracy lub zdolności do samodzielnej egzystencji, dowód z opinii biegłego sądowego ma charakter szczególny, gdyż to biegły – dysponujący wiadomościami specjalnymi – dokonuje ustaleń w zakresie stanu zdrowia i jego wpływu na zdolność do pracy, natomiast Sąd nie może zastąpić tej oceny własnym przekonaniem. Jednocześnie Sąd nie jest związany opinią biegłego w tym sensie, że podlega ona ocenie na podstawie właściwych dla jej przymiotu kryteriów – zgodności z zasadami logiki, wiedzy powszechnej, poziomu wiedzy biegłego, podstaw teoretycznych opinii, a także sposobu motywowania oraz stopnia stanowczości wyrażonych w niej wniosków. Sąd nie może jednak orzekać wbrew opinii biegłego, którą uznał za rzetelną, spójną i przekonującą, zastępując ją własnym, dowolnym przekonaniem o stanie zdrowia strony.

Opierając się o opinie biegłych sądowych sporządzone w niniejszej sprawie, Sąd doszedł do przekonania, że odwołująca się spełnia przesłanki do przyznania prawa do renty socjalnej, nie spełnia natomiast przesłanek warunkujących przyznanie świadczenia uzupełniającego dla osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji.

Z opinii biegłej sądowej psychiatry X. F., poprzedzonych badaniem odwołującej się oraz analizą obszernej dokumentacji medycznej, w sposób jednoznaczny i konsekwentnie podtrzymany w dwóch kolejnych opiniach uzupełniających wynika, że u odwołującej się występuje organiczne uszkodzenie ośrodkowego układu nerwowego, stanowiące podłoże rozpoznanych organicznych zaburzeń osobowości oraz przebytych w 2021 r. zaburzeń urojeniowych o obrazie zbliżonym do schizofrenii, a nadto skutkujące obecnie znacznie obniżonym krytycyzmem. Schorzenia te, w powiązaniu z utrzymującym się uzależnieniem mieszanym od środków psychoaktywnych, powodują całkowitą niezdolność odwołującej się do pracy, przy czym naruszenie sprawności organizmu leżące u podstaw tej niezdolności powstało w okresie nauki, przed ukończeniem przez nią 25 roku życia, co czyni zadość przesłankom z art. 4 ust. 1 ustawy o rencie socjalnej.

Jednocześnie jednak zarówno biegła psychiatra, jak i biegła neurolog U. N.– a więc specjaliści dwóch odrębnych dziedzin medycyny, których wnioski wzajemnie się potwierdzają – zgodnie i kategorycznie wykluczyły istnienie u odwołującej się niezdolności do samodzielnej egzystencji, wskazując, że stwierdzone deficyty nie osiągają takiego nasilenia, by wymagała ona stałej lub długotrwałej pomocy innej osoby w zaspokajaniu podstawowych potrzeb życiowych. Wobec tego brak było podstaw do przyznania odwołującej się prawa do świadczenia uzupełniającego.

Organ rentowy zgłaszał zarzuty do głównej opinii biegłej psychiatry podnosząc, że opinia nie zawiera jednoznacznego stanowiska co do stopnia naruszenia sprawności organizmu, że leczenie odwykowe nie wyklucza zdolności do pracy, a stwierdzone nieprawidłowości w zakresie kontaktu, nastroju i afektu mogą wynikać z okresowej abstynencji od substancji psychoaktywnych, nie zaś z trwałego uszkodzenia OUN. Zarzuty te zostały jednak wyczerpująco i przekonująco wyjaśnione przez biegłą w opinii uzupełniającej z dnia 26 marca 2025 r., w której biegła wykazała, że odwołująca się nigdy nie podjęła rzeczywistej współpracy w terapii odwykowej, a utrzymywana przez nią abstynencja ma charakter wybiórczy i uwarunkowany wyłącznie ścisłym nadzorem rodziców, natomiast poza tym nadzorem powraca do zażywania substancji psychoaktywnych.

Ostatecznie, twierdzenia biegłej zawarte w opinii uzupełniającej były dla organu rentowego przekonujące i nie zgłaszał on dalszych zastrzeżeń wobec opinii psychiatrycznej.

Z kolei odwołująca się nie kwestionowała opinii psychiatrycznej, a zarzuty zgłaszała wobec opinii sporządzonej przez biegłą neurolog podnosząc, że ocena biegłej opiera się jedynie na badaniu ogólnym z pominięciem zgłaszanych dolegliwości subiektywnych oraz faktu wyręczania jej przez rodziców w czynnościach dnia codziennego. Zarzuty te nie mogły jednak podważyć wiarygodności opinii neurologicznej, albowiem wnioski o braku niezdolności do samodzielnej egzystencji zostały sformułowane następnie także w opinii psychiatrycznej – zatem ostatecznie przez dwóch biegłych różnych specjalności, w oparciu o bezpośrednie badanie odwołującej się oraz analizę pełnej dokumentacji medycznej, a subiektywne poczucie odwołującej się co do zakresu niesamodzielności – nie poparte obiektywnymi objawami klinicznymi wskazującymi na konieczność stałej pomocy osoby trzeciej – nie mogło samodzielnie stanowić podstawy do przyjęcia odmiennych ustaleń niż wynikające ze zgodnych opinii biegłych.

Ponadto, odwołująca się podnosiła, że legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, wydanym od dnia 10 lutego 2022 r. z przyczyny oznaczonej symbolem 02-P. Okoliczność ta pozostaje jednak bez znaczenia albowiem orzeczenie o stopniu niepełnosprawności wydawane na podstawie przepisów ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych służy innym celom niż orzeczenie o niezdolności do samodzielnej egzystencji wydawane dla potrzeb świadczeń z ubezpieczeń społecznych. Ustalenie umiarkowanego stopnia niepełnosprawności nie jest tożsame z ustaleniem niezdolności do samodzielnej egzystencji, przesłanki obu tych orzeczeń są odmienne i podlegają ocenie według różnych kryteriów. Orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności potwierdza istnienie naruszonej sprawności organizmu powodującej istotne ograniczenia w funkcjonowaniu lub zdolności do pracy, nie oznacza jednak, że dana osoba wymaga stałej lub długotrwałej pomocy innych osób w zaspokajaniu podstawowych potrzeb życiowych. Natomiast świadczenie uzupełniające przysługuje wyłącznie osobom, wobec których stwierdzono niezdolność do samodzielnej egzystencji, rozumianą jako konieczność stałej albo długotrwałej opieki i pomocy innej osoby w zaspokajaniu podstawowych potrzeb życiowych.

W niniejszej sprawie dwie sporządzone w toku postępowania opinie biegłych były zgodne i jednoznaczne. Biegli nie stwierdzili u odwołującej niezdolności do samodzielnej egzystencji. W konsekwencji samo legitymowanie się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności nie mogło prowadzić do przyjęcia, że odwołująca spełnia przesłankę niezdolności do samodzielnej egzystencji, stanowiącą warunek nabycia prawa do świadczenia uzupełniającego.

Mając powyższe na uwadze, Sąd na podstawie art. 477 ¹⁴ § 2 k.p.c. w punkcie 1 wyroku zmienił zaskarżoną decyzję organu rentowego z dnia 11 marca 2024 r. w ten sposób, że przyznał odwołującej się prawo do renty socjalnej na okres od dnia 12 grudnia 2023 r. do dnia 31 grudnia 2026 r. Datę początkową przyznanego świadczenia Sąd ustalił zgodnie z jednoznacznym i niekwestionowanym w tym zakresie stanowiskiem biegłej psychiatry, która za datę powstania całkowitej niezdolności do pracy przyjęła datę złożenia przez odwołującą się wniosku o świadczenie, tj. 12 grudnia 2023 r., co odpowiada również treści art. 4 ust. 4 w zw. z art. 9 ustawy o rencie socjalnej, zgodnie z którym prawo do renty socjalnej powstaje najwcześniej od miesiąca zgłoszenia wniosku. Górną granicę przyznanego okresu, tj. dzień 31 grudnia 2026 r., Sąd ustalił natomiast w oparciu o opinię biegłej psychiatry, która całkowitą niezdolność do pracy odwołującej się określiła jako niezdolność okresową, trwającą właśnie do tej daty, brak było zatem podstaw do przyznania świadczenia na okres dłuższy, w tym bezterminowo.

Na podstawie art. 477 ¹⁴ § 1 k.p.c. w punkcie 2 wyroku Sąd oddalił odwołanie w pozostałym zakresie, tj. od decyzji z dnia 27 lutego 2024 r. oraz z dnia 11 marca 2024 r. w przedmiocie prawa do świadczenia uzupełniającego dla osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji, a także od decyzji z dnia 11 marca 2024 r. w przedmiocie renty socjalnej w części dotyczącej okresu przekraczającego dzień 31 grudnia 2026 r. Podstawą oddalenia odwołań w powyższym zakresie było jednoznaczne i konsekwentnie podtrzymane w toku całego postępowania stanowisko biegłych sądowych, wykluczające istnienie u odwołującej się niezdolności do samodzielnej egzystencji, co czyniło niemożliwym przyznanie jej prawa do świadczenia uzupełniającego, niezależnie od stwierdzonej całkowitej okresowej niezdolności do pracy.

O kosztach procesu Sąd orzekł w punkcie 3 wyroku na podstawie art. 98 § 1 i 3 k.p.c. w zw. z art. 100 k.p.c. oraz § 9 ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych. Odwołująca zaskarżyła kilka decyzji organu rentowego. Odwołanie od jednej z nich zostało uwzględnione, zasadne było więc zasądzenie od organu rentowego na rzecz odwołującej kosztów zastępstwa procesowego w stawce minimalnej wynoszącej 360,00 zł. O odsetkach ustawowych za opóźnienie od zasądzonych kosztów procesu Sąd orzekł na podstawie art. 98 § 1 ¹ k.p.c., zasądzając je od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty.

O kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej odwołującej z urzędu Sąd orzekł w punkcie 4 wyroku na podstawie § 15 ust. 2 w zw. z § 4 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego F. F. z urzędu, przyznając radcy prawnemu ze Skarbu Państwa – kasy Sądu Okręgowego Warszawa-Praga w Warszawie kwotę 720,00 zł, powiększoną o należny podatek od towarów i usług. Pełnomocnik złożył oświadczenie, że koszty pomocy prawnej udzielonej z urzędu nie zostały opłacone ani w całości, ani w części.

Renata Gąsior