Uzasadnienie z 16 marca 2026, sygn. VIII U 2328/25

UZASADNIENIE

Decyzją z dnia (...) r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w O. odmówił Z. T. podjęcia wypłaty świadczeń w zbiegu, ponieważ nabyła prawo do renty rodzinnej wcześniej niż 5 lat przed osiągnieciem wieku emerytalnego określonego w art. 24 ust. 1 ustawy emerytalnej, czyli 60 lat dla kobiet.

Jednocześnie ZUS w decyzji wskazał, że wysokość sumy świadczeń ustalonych do wypłaty w zbiegu musi być niższa od trzykrotności obecnie obowiązującej kwoty najniższej emerytury, o której mowa w art. 85 ust 2 ustawy emerytalnej.

(decyzja – k. 1 plik III akt dotyczących wnioskodawczyni załączonych do sprawy)

Ubezpieczona odwołała się od powyższej decyzji podnosząc, że decyzja ta jest dla niej krzywdząca i że spełnia wszystkie warunki do uzyskania prawa do świadczeń w zbiegu, albowiem prawo do renty rodzinnej zostało przyznane jej decyzją ZUS z(...)r., a powszechny wiek emerytalny dla kobiet osiągnęła w(...)r.

(odwołanie – k. 3)

W odpowiedzi na odwołanie organ rentowy wniósł o jego oddalenie, argumentując, jak w zaskarżonej decyzji.

(odpowiedź na odwołanie – k. 4-4 verte)

Na rozprawie w dniu 04.02.2026 r. wnioskodawczyni poparła odwołanie, a pełnomocnik ZUS wniósł o jego oddalenie.

(końcowe stanowiska stron – rozprawa z dnia 4.02.2026 r. e-protokół 00:00:46 – 00:05:25 – płyta CD – k. 22)

Sąd ustalił następujący stan faktyczny:

Z. T. urodziła się w (...) Wnioskodawczyni ukończyła 50 lat w dniu (...) roku. Powszechny wiek emerytalny 60 lat ubezpieczona osiągnęła w dniu (...) roku.

(okoliczności bezsporne)

Decyzją z (...) r. córce wnioskodawczyni – S. T. (ur. (...)) została przyznana renta rodzinna od(...) r.- daty zgonu ojca – R. T.. Córce wnioskodawczyni renta rodzinna przysługiwała do ukończenia przez nią studiów w szkole wyższej.

(decyzja – k. 8 i dalej w aktach dot. S. T. załączonych do sprawy)

W dniu (...) r. wnioskodawczyni złożyła do ZUS wniosek o rentę rodzinną po zmarłym w dniu(...) r. małżonku – R. T..

(wniosek – k. 1-4 plik I akt dotyczących wnioskodawczyni załączonych do sprawy)

Decyzją z dnia (...) roku organ rentowy ustalił dla ubezpieczonej prawo do renty rodzinnej – od dnia(...)roku, tj. od miesiąca, w którym zgłoszono wniosek, na stałe.

(decyzja – k. 23-25 plik I akt dotyczących wnioskodawczyni załączonych do sprawy)

Decyzją z dnia (...) r. organ rentowy przyznał ubezpieczonej emeryturę (symbol NE) od dnia(...)r., tj. od następnego dnia po rozwiązaniu stosunku pracy.

(decyzja – k. 32-33 verte plik II akt dotyczących wnioskodawczyni załączonych do sprawy)

Decyzją z dnia (...) r. organ rentowy przyznał ubezpieczonej emeryturę (symbol (...)) od dnia (...)r., tj. od daty wejścia w życie ustawy. W uzasadnieniu wskazano, że emerytura ustalona niniejszą decyzją zostaje zawieszona jako świadczenie mniej korzystne. Zakład wskazał, że nadal będzie wypłacana ubezpieczonej emerytura wcześniejsza.

(decyzja – k. 128-129 i dalsze decyzje plik II akt dotyczących wnioskodawczyni załączonych do sprawy)

W dniu (...) roku ubezpieczona złożyła wniosek o ustalenie zbiegu świadczeń z rentą rodzinną.

(wniosek – k. 234-236 plik II akt dotyczących wnioskodawczyni załączonych do sprawy)

W wyniku tego wniosku organ rentowy wydał zaskarżoną decyzję.

(decyzja – k. 1 plik III akt dotyczących wnioskodawczyni załączonych do sprawy)

Powyższy stan faktyczny jest bezsporny między stronami. Istotne w sprawie fakty zostały ustalone na podstawie ww. dowodów z dokumentów, których strony nie kwestionowały.

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:

Odwołanie jest niezasadne i podlega oddaleniu.

Nowelizacja przepisów emerytalnych, ustanowiona ustawą z 26 lipca 2024 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. poz. 1243), wprowadziła konstrukcję potocznie zwaną rentą wdowią, obowiązującą od 1 stycznia 2025 r.

Zgodnie z treścią art. 95a ust. 1 ustawy z 17.12.1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jednolity Dz.U. z 2024 r., poz. 1631, dalej jako „ustawa emerytalna”), osobie uprawnionej do renty rodzinnej, o której mowa w art. 67 ust. 1 pkt 3, oraz do emerytury, emerytury rolniczej, emerytury z ubezpieczenia społecznego rolników indywidualnych i członków ich rodzin, emerytury wojskowej, emerytury policyjnej, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego, emerytury pomostowej, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, renty z tytułu niezdolności do pracy, w tym renty szkoleniowej, renty rolniczej z tytułu niezdolności do pracy, renty rolniczej szkoleniowej, renty z ubezpieczenia społecznego rolników indywidualnych i członków ich rodzin, wojskowej renty inwalidzkiej albo policyjnej renty inwalidzkiej wypłaca się, zależnie od jej wyboru:

1) przysługującą rentę rodzinną oraz 25 % emerytury, emerytury rolniczej, emerytury z ubezpieczenia społecznego rolników indywidualnych i członków ich rodzin, emerytury wojskowej, emerytury policyjnej, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego, emerytury pomostowej, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, renty z tytułu niezdolności do pracy, w tym renty szkoleniowej, renty rolniczej z tytułu niezdolności do pracy, renty rolniczej szkoleniowej, renty z ubezpieczenia społecznego rolników indywidualnych i członków ich rodzin, wojskowej renty inwalidzkiej albo policyjnej renty inwalidzkiej, albo

2) przysługującą emeryturę, emeryturę rolniczą, emeryturę z ubezpieczenia społecznego rolników indywidualnych i członków ich rodzin, emeryturę wojskową, emeryturę policyjną, zasiłek przedemerytalny, świadczenie przedemerytalne, emeryturę pomostową, nauczycielskie świadczenie kompensacyjne, rentę z tytułu niezdolności do pracy, w tym rentę szkoleniową, rentę rolniczą z tytułu niezdolności do pracy, rentę rolniczą szkoleniową, rentę z ubezpieczenia społecznego rolników indywidualnych i członków ich rodzin, wojskową rentę inwalidzką albo policyjną rentę inwalidzką, oraz 25 % renty rodzinnej.

Stosownie zaś do art. 13 pkt 1 ustawy z dnia 26 lipca 2024 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2024r., poz. 1243 ze zm.), wskaźnik 25 %, o którym mowa w art. 95a ust. 1 i 6, art. 95b ust. 1, art. 104 ust. 8a oraz art. 105 ust. 2a ustawy zmienianej w art. 1, art. 54 ust. 1b i 1e ustawy zmienianej w art. 2, art. 33a ust. 1 i 6 ustawy zmienianej w art. 3, art. 42 ust. 2 ustawy zmienianej w art. 4, art. 43 ust. 2 ustawy zmienianej w art. 5, art. 25 ust. 5 i 6 ustawy zmienianej w art. 7, art. 8 ust. 4 i 5 ustawy zmienianej w art. 8, art. 5 ust. 4a ustawy zmienianej w art. 9, art. 27 ust. 2 ustawy zmienianej w art. 10 oraz w art. 17 ust. 2 ustawy zmienianej w art. 11 wynosi:

1) 15 % w okresie od dnia 1 lipca 2025 r. do dnia 31 grudnia 2026 r.;

2) 25 % w okresie od dnia 1 stycznia 2027 r.

Z kolei, jak przewiduje art. 95a ust. 2 ustawy emerytalnej osoba uprawniona ma prawo do wypłaty pozostających w zbiegu świadczeń emerytalno-rentowych na powyżej wskazanych zasadach w sytuacji:

1) osiągnięcia powszechnego wieku emerytalnego wynoszącego 60 lat dla kobiet oraz 65 lat dla mężczyzn;

2) pozostawania we wspólności małżeńskiej do dnia śmierci małżonka;

3) nabycia prawa do renty rodzinnej po zmarłym małżonku nie wcześniej niż 5 lat przed osiągnięciem powszechnego wieku emerytalnego wynoszącego 60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn.

Wypłata świadczeń w zbiegu ustaje z dniem poprzedzającym dzień zawarcia przez osobę uprawnioną nowego związku małżeńskiego (art. 95a ust. 3 ustawy emerytalnej).

W art. 95a ust. 4 ustawy emerytalnej zastrzeżono natomiast, że wysokość sumy świadczeń do wypłaty w zbiegu nie może przekroczyć trzykrotności kwoty najniższej emerytury, o której mowa w art. 85 ust. 2.

Ustalenie zbiegu świadczeń oraz ich wypłata następuje na wniosek osoby uprawnionej (art. 116b ust. 1 ustawy emerytalnej).

Najważniejszymi funkcjami renty wdowiej są funkcja zabezpieczająca i funkcja kompensacyjna. „Świadczenie” powinno zatem kompensować istotną utratę dochodów w budżecie domowym powstałą na skutek śmierci współmałżonka. Ustawodawca nie przewiduje jednak pełnej kompensaty.

Zgodnie z art. 24 ust. 1 cytowanej ustawy ubezpieczonym urodzonym po dniu 31 grudnia 1948 r. przysługuje emerytura po osiągnięciu wieku emerytalnego wynoszącego co najmniej 60 lat dla kobiet i co najmniej 65 lat dla mężczyzn (…).

W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ rentowy wskazał, że odmówił ubezpieczonej podjęcia wypłaty świadczeń w zbiegu, ponieważ nie spełniła ona koniecznej przesłanki nabycia prawa do renty rodzinnej po zmarłym małżonku nie wcześniej niż 5 lat przed osiągnieciem wieku emerytalnego tj. 60 lat.

Zgodnie z utrwaloną linią orzecznictwa sądów powszechnych ustalenie prawa do świadczenia przez stwierdzenie spełnienia jego warunków nie odpowiada przyznaniu świadczenia.

Istnienia prawa do świadczeń, związanego ze spełnieniem ustawowych warunków nabycia tego prawa nie można utożsamiać z przyznaniem (i wypłatą) świadczenia (zob. wyrok SN z 13 stycznia 2015 r. w sprawie o sygn. akt I UK 174/14, LEX nr 1650278).

Prawo do świadczenia określonego w ustawie emerytalnej (in abstracto) powstaje z dniem spełnienia wszystkich warunków wymaganych do jego nabycia. Zatem powstaje i istnieje niezależnie od decyzji organu rentowego, a tylko jego realizacja w postaci wypłaty świadczenia wymaga potwierdzenia decyzją. Tak więc istnienia prawa do świadczeń (in abstacto), związanego ze spełnieniem ustawowych warunków nabycia tego prawa, nie można utożsamiać z przyznaniem i wypłatą świadczenia. Zadaniem organu rentowego, na etapie nabycia in concreto prawa, jest jedynie ustalenie, że zostały spełnione warunki uzyskania uprawnienia emerytalnego oraz jego konkretyzacja w drodze decyzji (zob. postanowienie SN z 8.05.2025 r., II USK 239/24, LEX nr 3866043).

Stosownie do art. 65 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 roku o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U.2025.1749, dalej ustawa emerytalna) renta rodzinna, przysługuje uprawnionym członkom rodziny osoby, która w chwili śmierci miała ustalone prawo do emerytury lub renty z tytułu niezdolności do pracy lub spełniała warunki wymagane do uzyskania jednego z tych świadczeń.

W myśl art. 70 ust. 1 ustawy emerytalnej wdowa ma prawo do renty rodzinnej, jeżeli:

1) w chwili śmierci męża osiągnęła wiek 50 lat lub była niezdolna do pracy albo

2) wychowuje co najmniej jedno z dzieci, wnuków lub rodzeństwa uprawnione do renty rodzinnej po zmarłym mężu, które nie osiągnęło 16 lat, a jeżeli kształci się w szkole - 18 lat życia, lub jeżeli sprawuje pieczę nad dzieckiem całkowicie niezdolnym do pracy oraz do samodzielnej egzystencji lub całkowicie niezdolnym do pracy, uprawnionym do renty rodzinnej.

Zgodnie z ust. 2 prawo do renty rodzinnej nabywa również wdowa, która osiągnęła wiek 50 lat lub stała się niezdolna do pracy po śmierci męża, nie później jednak niż w ciągu 5 lat od jego śmierci lub od zaprzestania wychowywania osób wymienionych w ust. 1 pkt 2.

Co do ostatniej przesłanki, to należy wskazać, że wnioskodawczyni osiągnęła 50 lat w dniu (...) r., a więc po upływie 5 lat od śmierci męża -(...) r.

Z kolei zaprzestanie wychowywania dziecka łączy się z osiągnięciem przez niego pełnoletniości. Zgodnie bowiem z art. 92 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, dziecko pozostaje aż do pełnoletniości pod władzą rodzicielską. Zaś pełnoletnim, zgodnie z art. 10 § 1 k.c. jest ten, kto ukończył lat osiemnaście. Istotne jest więc, czy wnioskodawczyni osiągnęła wiek 50 lat w ciągu 5 lat od zaprzestania wychowywania dziecka. Odpowiedź na to pytanie jest pozytywna. Wnioskodawczyni ukończyła bowiem 50 lat w dniu (...) roku, zaś jej dziecko – S. T. osiągnęło pełnoletniość (...) roku.

Wyjaśnić należy, że pomiędzy prawem do zabezpieczenia w ramach ubezpieczeń społecznych a wypłatą świadczenia z tym prawem związanego, zachodzi istotna różnica; w konsekwencji czym innym jest prawo do renty rodzinnej, a czym innym prawo do świadczenia pieniężnego z tego tytułu. Prawo do renty rodzinnej powstaje z chwilą spełnienia wszystkich warunków wymaganych do nabycia tego prawa, co jasno wynika z treści art. 100 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Jak wyżej podkreślono ubezpieczona te warunki spełniła w dniu (...) roku.

Ustawa o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych odróżnia moment powstania prawa (tj. spełnienie warunków - art. 100 tej ustawy) od momentu wypłaty świadczenia (zob. III AUa 753/18 - wyrok SA V. z dnia 21-03-2019).

Natomiast prawo do wypłaty świadczenia, czyli realizacji uprawnienia powstałego ex lege materializuje się poprzez złożenie stosownego wniosku do organu rentowego. Zgodnie bowiem z art. 129 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 roku o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych świadczenia wypłaca się poczynając od dnia powstania prawa do tych świadczeń, nie wcześniej jednak niż od miesiąca, w którym zgłoszono wniosek lub wydano decyzję z urzędu. W świetle przytoczonego przepisu nie może budzić wątpliwości, że pierwsze z nich powstaje z mocy prawa z datą spełnienia ustawowych warunków, zaś drugie uzależnione jest od złożenia stosownego wniosku (vide: wyrok SN z1994.04.07, sygn. akt II URN 10/94, OSNP 1994/3/49, wyrok SN z dnia 1994.04.07, II URN 9/94, OSNP 1994/3/48).

Ubezpieczona, co bezsporne, taki wniosek o rentę rodzinną złożyła w dniu(...) r. Nie zmieniało to jednak faktu, że prawo do renty rodzinnej wnioskodawczyni nabyła z chwilą ukończenia 50 lat, gdyż jak wskazano powyżej wiek ten ukończyła w ciągu 5 lat od zakończenia wychowywania dziecka uprawnionego do renty rodzinnej – S. T., tj. od (...) r.

W niniejszej sprawie sąd ustalił, że wnioskodawczyni ma ustalone prawo do emerytury (emerytura wcześniejsza) od(...) r., a prawo do renty rodzinnej po mężu pobierała od (...) r., tj. od miesiąca, w którym zgłoszono wniosek o świadczenie. Powszechny wiek emerytalny dla kobiet (60 lat) wnioskodawczyni osiągnęła w dniu (...) r. Tym samym mając na uwadze wszystkie powyższe okoliczności, wnioskodawczyni nabyła prawo do renty rodzinnej po zmarłym małżonku wcześniej niż 5 lat przed osiągnięciem wieku emerytalnego, o którym mowa w art. 24 ust. 1, z uwagi na treść obowiązujących przepisów, które zarówno organ rentowy jak sąd ma obowiązek stosować, ubezpieczona nie spełniła warunków do wypłaty świadczeń w zbiegu.

W konsekwencji stwierdzenia wymaga, że zaskarżona decyzja organu rentowego odpowiada prawu. Nie jest natomiast możliwe nawet z uwagi na zasady współżycia społecznego przyznanie świadczenia w oderwaniu od zasad wyraźnie w przepisach określonych.

Bezwzględnie argumenty odnoszące się do zasad współżycia społecznego pozostają bowiem bez wpływu na uzyskanie świadczeń bądź uprawnień z zakresu prawa ubezpieczeń społecznych. Do złagodzenia rygorów prawa ubezpieczeń społecznych nie stosuje się ani art. 5 k.c. ani też art. 8 k.p. (por. wyrok SN z dnia 4.06.2013, I UK 5/13, wyrok SA w Szczecinie z dnia 17.03.2016, III AUa 568/15, wyrok SA w Lublinie z dnia 21 października 2015 r., III AUa 629/15, postanowienie SA w Szczecinie z dnia 27.11.2013, III AUa 814/13).

W sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych art. 5 k.c. nie ma zastosowania, zaś materialnoprawną podstawą świadczeń emerytalno-rentowych mogą być tylko przepisy prawa, a nie zasady współżycia społecznego (por. orzeczenia Sądu Najwyższego: wyrok z 19 czerwca 1986 r., II URN 96/86, wyrok z 29 października 1997 r., II UKN 311/97, wyrok z 26 maja 1999 r., II UKN 669/98, wyrok z 12 stycznia 2000 r., II UKN 293/99, postanowienie z 26 maja 1999 r., II UKN 670/98).

Mając powyższe na uwadze Sąd Okręgowy na podstawie art. 477 ¹⁴ § 1 k.p.c. orzekł, jak w sentencji wyroku.