Wyrok - II SA/Po 63/25 - Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu - z dnia 9 kwietnia 2025
Teza
Uchylono decyzję I i II instancji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Świstak Sędziowie Sędzia WSA Danuta Rzyminiak - Owczarczak (spr.) Asesor WSA Robert Talaga po rozpoznaniu w dniu 9 kwietnia 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym sprawy ze skargi I. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 12 listopada 2024 r. znak [...] postępowanie nr [...] w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzeUchylono decyzję I i II instancji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Świstak Sędziowie Sędzia WSA Danuta Rzyminiak - Owczarczak (spr.) Asesor WSA Robert Talaga po rozpoznaniu w dniu 9 kwietnia 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym sprawy ze skargi I. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 12 listopada 2024 r. znak [...] postępowanie nr [...] w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprze
Data orzeczenia
9 kwietnia 2025
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Przewodniczący
Danuta Rzyminiak-Owczarczak
Podstawa prawna
Rozstrzygnięcie
Uchylono decyzję I i II instancji
UZASADNIENIE
Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia 12 kwietnia 2024 r., znak: [...], działając na podstawie art. 25 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (tj. Dz.U. z 2024 r. poz. 421, z późn. zm. - dalej u.p.p.w.d.) stwierdził, że wypłacone I. K. (dalej jako skarżąca lub strona) świadczenie wychowawcze na dziecko K. K., za okres od 01 czerwca 2023 roku do 30 czerwca 2023 roku w łącznej kwocie [...] zł, stanowi nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze. Organ wskazał, że ww. kwotę strona ma zwrócić wraz z odsetkami na wskazany rachunek bankowy pod rygorem potrącenia należności z innymi świadczeniami wypłacanymi z ZUS lub wszczęcia postępowania egzekucyjnego.Skarżąca odwołała się od ww. decyzji wskazując, że nie zaistniały podstawy do odebrania jej świadczenia wychowawczego. Skarżąca podała, że córka wyjeżdżała na Ukrainę w okresie od 04 lutego 2023 r. do 26 lutego 2023 r. Od lutego 2023 r. dziecko nie wyjeżdżało z Polski. W załączeniu skarżąca przedłożyła kserokopię paszportu dziecka z pieczątką.Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia 12 listopada 2024 r. nr [...]/[...], działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję pierwszoinstancyjną.Uzasadniając stanowisko organ wskazał, że brak jest podstaw do uchylenia decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych ponieważ zgodnie z rejestrem prowadzonym przez Komendanta Głównego Straży Granicznej, dziecko utraciło legalny pobyt w Polsce w związku z wyjazdem z terytorium Polski w dniu 4 lutego 2023 r.Organ wyjaśnił, że na podstawie ustawy z 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci prawo do świadczenia wychowawczego przysługuje cudzoziemcom spełniającym warunki legalnego pobytu w Polsce oraz posiadania dostępu do rynku pracy. Ponadto prawo do świadczenia wychowawczego przysługuje obywatelom Ukrainy lub ich małżonkom na podstawie art. 26 ustawy z 12 marca 2022 r. o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa (tj. Dz.U. z 2024 r., poz. 167 ze zm. - dalej u.p.o.U.), przebywającym w Polsce, których pobyt na terytorium Polski jest uznawany za legalny na podstawie art. 2 ust. 1 u.p.p.w.d.Za legalny na podstawie art. 2 ust. 1 u.p.p.w.d. uznaje się pobyt obywatela Ukrainy albo jego małżonka, który przybył do Polski z Ukrainy w związku z działaniami wojennymi po 23 lutego 2022 r. jeśli:- został mu nadany numer PESEL z oznaczeniem statusu cudzoziemca "UKR" - tzw. rejestr SPEC PESEL,- został umieszczony w rejestrze pobytu obywateli Ukrainy, którzy przybyli do Polski po 23 lutego 2022 r. w związku z działaniami wojennymi - rejestr prowadzony przez Komendanta Głównego Straży Granicznej, o którym mowa w art. 3 ust 3 ww. ustawy.W rejestrze Komendanta Głównego Straży Granicznej, o którym mowa w art. 3 ust 3 u.p.p.w.d. odnotowano przyjazd dziecka w dniu 8 marca 2022 r. jako przyjazd obywatela Ukrainy w związku działaniami wojennymi oraz wyjazd w dniu 4 lutego 2023 r. i powtórny przyjazd w dniu 28 września 2023 r. Stąd pobyt dziecka na terytorium Polski jest uznany za legalny w okresie świadczeniowym od 28 września 2023 r. do 31 maja 2024 r. Wbrew zarzutom odwołania przyjazd dziecka do Polski w dniu 26 lutego 2023 r. nie został odnotowany przez Komendanta Głównego Straży Granicznej.Organ końcowo zwrócił uwagę, że mimo informacji, w związku z postępowaniem o świadczenie wychowawcze, o nieodnotowaniu pobytu dziecka w rejestrze wraz z wezwaniami z 29.08.2023 r., 6.11.2023 r. i 20.12.2023 r. o podjęcie działań w celu wyjaśnienia niezgodności, rejestr Straży Granicznej nie został zaktualizowany.I. K. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu skargę na decyzję Prezesa ZUS z dnia 12 listopada 2024 r. nr [...]/[...], w której podniosła, że nie zgadza się z decyzją, ponieważ organ błędnie ustalił daty wjazdu i przyjazdu dziecka do Polski z Ukrainy. Skarżąca wniosła o uchylenie wydanych w sprawie decyzji.W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie.Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje.Skarga okazała się zasadna.Przedmiotem kontroli Sądu w niniejszej sprawie jest decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 12 listopada 2024 r. nr [...]/[...], którą organ ten utrzymał w mocy decyzję ZUS z dnia 12 kwietnia 2024 r. znak: [...] orzekającą, że wypłacone skarżącej świadczenie wychowawcze na dziecko K. K., za okres od 01 czerwca 2023 roku do 30 czerwca 2023 roku w łącznej kwocie [...]zł, stanowi nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze.Podstawę materialnoprawną wydanej decyzji stanowiły przepisy ustawy z 12 marca 2022 r. o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa (tj. Dz.U. z 2024 r., poz. 167 ze zm., w tekście jako u.p.o.U.) oraz przepisy ustawy z 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowaniu dzieci (tj. Dz.U. z 2024 r. poz. 421, w tekście jako u.p.p.w.d.).Zgodnie z art. 4 ust. 1 u.p.o.U., obywatelowi Ukrainy, którego pobyt na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej uznaje się za legalny na podstawie art. 2 ust. 1, na podstawie wniosku złożonego w dowolnym organie wykonawczym gminy na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, nadaje się numer PESEL, o którym mowa w art. 15 ustawy z 24 września 2010 r. o ewidencji ludności. Obywatelowi Ukrainy, którego pobyt na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej uznaje się za legalny na podstawie art. 2 ust. 1, któremu numer PESEL nadano przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, nadaje się w rejestrze PESEL, na jego wniosek, o którym mowa w ust. 1, status, o którym mowa w art. 8 pkt 24a lit. d ustawy z 24 września 2010 r. o ewidencji ludności, i wprowadza się jego dane do rejestru, o którym mowa w art. 6 ust. 1 (ust. 1a). Przepis art. 8 pkt 24a lit. d ustawy z 24 września 2010 r. o ewidencji ludności (Dz.U. z 2024 r. poz. 736), powoływanej dalej jako: "u.e.l.", stanowi zaś, że w rejestrze PESEL i rejestrach mieszkańców gromadzony jest status cudzoziemca oznaczony jako UKR - w przypadku osoby, której nadano numer PESEL na podstawie art. 4 u.p.o.U.Stosownie do art. 2 ust. 1 u.p.o.U., jeżeli obywatel Ukrainy, o którym mowa w art. 1 ust. 1, przybył legalnie na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w okresie od dnia 24 lutego 2022 r. do dnia określonego w przepisach wydanych na podstawie ust. 4 i deklaruje zamiar pozostania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, jego pobyt na tym terytorium uznaje się za legalny do dnia 30 czerwca 2024 r. (obecnie do 30 września 2025 r.). Uprawnienia, o którym mowa w art. 2 ust. 1 (tj. legalnego pobytu) pozbawia obywatela Ukrainy wyjazd z terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na okres powyżej 30 dni (art. 11 ust. 2 cyt. ustawy). Rejestr obywateli Ukrainy, którzy przybyli na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z terytorium Ukrainy w związku z działaniami wojennymi prowadzonymi na terytorium Ukrainy oraz którzy złożyli wniosek, o którym mowa w art. 4 ust. 1, prowadzi Komendant Główny Straży Granicznej w systemie teleinformatycznym Straży Granicznej (art. 3 ust. 3 u.p.o.U.).Zgodnie z art. 26 ust. 1 pkt 2 u.p.o.U., obywatelowi Ukrainy przebywającemu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, którego pobyt na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej jest uznawany za legalny na podstawie art. 2 ust. 1, przysługuje prawo do świadczenia wychowawczego, o którym mowa w ustawie z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, jeżeli zamieszkuje z dziećmi na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej - odpowiednio na zasadach i w trybie określonych w tych przepisach, z wyłączeniem warunku posiadania karty pobytu z adnotacją "dostęp do rynku pracy". Stosownie do art. 26 ust. 3a cyt. ustawy, Komendant Główny Straży Granicznej udostępnia Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych, ustalającemu prawo do świadczeń, o których mowa w ust. 1 pkt 2-4, oraz dofinansowania, o którym mowa w ust. 1 pkt 5, oraz za pośrednictwem ministra właściwego do spraw rodziny, organowi właściwemu w rozumieniu ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych ustalającemu prawo do świadczeń, o których mowa w ust. 1 pkt 1, informację o okoliczności, o której mowa w art. 11 ust. 2 u.p.o.U.Z art. 26 ust. 3c, 3g, 3h i 3i u.p.o.U. wynika, że ZUS jest obowiązany do weryfikacji prawa do świadczenia wychowawczego, w szczególności na podstawie danych dostępnych z rejestrów publicznych, w tym z rejestru, o którym mowa w art. 3 ust. 3 i z rejestru PESEL. Wypłata świadczenia wychowawczego podlega wstrzymaniu, jeżeli otrzymujący te świadczenia obywatel Ukrainy przebywający na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, którego pobyt na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej jest uznawany za legalny na podstawie art. 2 ust. 1, lub dziecko, na które przysługuje świadczenie, wyjedzie z terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. W przypadku gdy osoba, o której mowa w ust. 3g, wjedzie na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, świadczenie wychowawcze wypłaca się od miesiąca, w którym wstrzymano ich wypłatę, o ile są spełnione warunki uprawniające do tego świadczenia.Weryfikując zasadność wniosku o przyznanie świadczenia przez obywatela Ukrainy, o którym mowa w art. 2 ust. 1 u.p.o.U., oraz kontrolując dalsze pobieranie świadczenia, ZUS jest uprawniony do korzystania z rejestru prowadzonego przez Komendanta Głównego SG (zawierającego m.in. informacje o dacie wjazdu i wyjazdów z terytorium RP) oraz rejestru PESEL (zawierającego informację o statusie cudzoziemca-UKR). Nie oznacza to jednak ograniczenia postępowania dowodowego wyłącznie do sprawdzenia danych ww. rejestrze. W systemie teleinformatycznym mogą bowiem wystąpić błędy albo dane mogą być nieaktualne.Zaznaczyć należy, że obowiązujące przepisy uzależniają przyznanie świadczenia od legalności pobytu, a nie od dokonania odpowiedniej adnotacji w rejestrze. Niewątpliwie przedmiotowy rejestr stanowi dowód legalnego pobytu w Polsce, jednakże nie może prowadzić do uznania, że jest to wyłączny dopuszczalny dowód w tym zakresie jak zdaje się uważać organ.W rozpoznawanej sprawie skarżąca przedstawiła na etapie postępowania administracyjnego wyjaśnienia dotyczące wjazdu i wyjazdu jej córki z Polski do Ukrainy. Skarżąca wskazała organowi, że córka wyjechała z Polski w okresie od 4 lutego do 26 lutego 2023 r. Później już z Polski nie wyjeżdżała. Skarżąca wskazywała to organowi już w piśmie z dnia 12 września 2023 r. Ponadto skarżąca wskazywała, że interweniowała w Straży Granicznej w zakresie weryfikacji dat wjazdu i wyjazdu w prowadzonym przez ten organ systemie teleinformatycznym. Ze znajdujących się w aktach sprawy pism Komendanta Straży Granicznej w L. z dnia 24 października 2023 r., 28 grudnia 2023 r. i 21 sierpnia 2024 r. (k. akt nienumerowane) wynika, że przyjęto zgłoszenie skarżącej i podjęto działania mające na celu aktualizację danych w rejestrze, która po co najmniej kilkunastu dniach winna być widoczna w systemie i możliwa do weryfikacji przez ZUS. Skarżąca do odwołania przedłożyła także kserokopię paszportu córki (z adnotacją UKR), w której znajduje się pieczątka wjazdu z dnia 26 lutego 2023 r.Dysponując powyższymi dokumentami nie sposób przyjąć, że ZUS orzekając w sprawie mógł oprzeć swoją decyzję wyłącznie na podstawie rejestru, zawierającego dane o odmiennej treści. W dacie wydawania przez organ II instancji decyzji przedłożone przez skarżącą przy odwołaniu stanowisko wraz z kserokopią paszportu dodatkowo wskazywało, że zachodzi rozbieżność pomiędzy rejestrem a datą wjazdu do Polski uwidocznioną na paszporcie córki skarżącej. Organy w swoich rozważaniach zupełnie przy tym pominęły, że skarżąca zwracała się do Straży Granicznej o aktualizację danych. Nie wzięły również pod uwagę tego, że Straż Graniczna mierzy się ze znaczną ilością wniosków w związku z ponadnormatywnym ruchem granicznym. Wobec takich rozbieżności ZUS nie mógł wyłącznie polegać na informacjach z rejestru, skoro skarżąca wykazała, że zachodzi uzasadniona wątpliwość co do danych, które w nim się znajdują.Reasumując Sąd doszedł do przekonania, że posiadając powyższe dowody organy powinny ustalić, czy dane zawarte w rejestrze są zgodne z zapisami wynikającymi z rejestru, tym bardziej w kontekście daty wjazdu wskazanej w paszporcie dziecka. Brak wyjaśnienia powyższych okoliczności świadczy o naruszeniu przez organy przepisów postępowania art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., co miało istotne znaczenie dla prawidłowego rozstrzygnięcia.Wskazać przy tym należy, że zgodnie z art. 75 § 1 k.p.a. jako dowód należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem. W szczególności dowodem mogą być dokumenty, zeznania świadków, opinie biegłych oraz oględziny. Stosownie zaś do treści art. 78 § 1 k.p.a. żądanie strony dotyczące przeprowadzenia dowodu należy uwzględnić, jeżeli przedmiotem dowodu jest okoliczność mająca znaczenie dla sprawy.W ocenie Sądu, działanie organów oparte na jednym wpisie do systemu, który jest niezgodny z przedstawioną przez skarżącą dokumentacją potwierdzającą pobyt skarżącej oraz dziecka w Polsce, narusza zasady postępowania określone w art. 7, 8, 75 § 1, 77 § 1, 78 § 1, 80 k.p.a. Powyższe powodowało zaś konieczność uchylenia zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji.Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ I instancji uwzględni przedstawioną wyżej ocenę prawną i wskazania co do dalszego postępowania. W szczególności w oparciu o wszelkie dostępne dokumenty i wyjaśnienia ustali rzeczywisty okres wjazdu i wyjazd dziecka z Polski do Ukrainy w kontekście prawa od świadczenia wychowawczego.W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz.U. z 2024 r., poz. 935) uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 12 kwietnia 2024 r., znak [...]Sprawę rozpoznano na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym, zgodnie z art. 119 pkt 2 i art. 120 p.p.s.a..