sygn. II SA/Wa 49/25 14 października 2025 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie

Wyrok - II SA/Wa 49/25 - Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie - z dnia 14 października 2025

Teza
Uchylono zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Łukasz Krzycki, Sędzia WSA Joanna Kube (spr.), Sędzia WSA Andrzej Góraj, po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 14 października 2025 r. sprawy ze skargi małoletniej I. A. reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego A. L. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] listopada 2024 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzUchylono zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Łukasz Krzycki, Sędzia WSA Joanna Kube (spr.), Sędzia WSA Andrzej Góraj, po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 14 października 2025 r. sprawy ze skargi małoletniej I. A. reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego A. L. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] listopada 2024 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedz
Data orzeczenia 14 października 2025
Sąd Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Przewodniczący Andrzej Góraj
Rozstrzygnięcie

Uchylono zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Łukasz Krzycki, Sędzia WSA Joanna Kube (spr.), Sędzia WSA Andrzej Góraj, po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 14 października 2025 r. sprawy ze skargi małoletniej I. A. reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego A. L. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] listopada 2024 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] września 2024 r. nr [...].

UZASADNIENIE
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, dalej: "Prezes ZUS", "organ", zaskarżoną decyzją z dnia [...] listopada 2024 r. nr [...], po rozpatrzeniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2024 r. poz. 572), utrzymał w mocy decyzję z dnia [...] września 2024 r. nr [...], którą odmówił przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletniej I. A. po zmarłym ojcu W. A.W uzasadnieniu decyzji wskazał, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2023 r. poz. 1251 z późn. zm.), dalej: "ustawao emeryturach i rentach z FUS", jest możliwe jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki:- jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym,- nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności,- nie może podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek,- nie ma niezbędnych środków utrzymania.Do przyznania świadczenia w drodze wyjątku wszystkie przesłanki, o jakich mowaw tym przepisie, powinny być spełnione łącznie, a brak choćby jednej z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia.Wyjaśnił, że powołany wyżej art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentachz FUS może być ponadto zastosowany tylko do sytuacji wyjątkowych, gdy mimo dołożenia wszelkiej staranności zaistniały niemożliwe do przezwyciężenia przeszkody w uzyskaniu świadczenia na ogólnych zasadach.Renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związkuz powyższym w pierwszej kolejności bada się uprawnienia do świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej, a następnie wnioskodawcy - członkowi rodziny po osobie zmarłej.Podał, że w sprawach świadczeń w drodze wyjątku ważne są przyczyny niespełnienia wymogów do uzyskania uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Konieczne jest więc zbadanie, czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu.Przez szczególne okoliczności rozumie się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu zatrudnienia. Niespełnienie przez ojca małoletniej skarżącej powyższego warunku powoduje, że nie można skutecznie domagać się renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletniej skarżącej, jako że prawo do tego świadczenia jest pochodną prawa przysługującego ubezpieczonemu.Organ stwierdził, że z akt sprawy wynika, iż udokumentowano 14 lat i 16 dni okresów składkowych i nieskładkowych ojca małoletniej skarżącej, który zmarłw wieku 64 lat.Wskazał, że przyznanie świadczeń na podstawie ustawy o emeryturachi rentach z FUS uzależnione jest od przepracowania wymaganego okresu, co wiąże się z odprowadzaniem składek. Przy rozpatrywaniu spraw o świadczenie w drodze wyjątku, należy brać pod uwagę udokumentowany okres składkowy i nieskładkowy, który powinien obejmować znaczący okres. Niedostrzeganie bowiem okresu zatrudnienia prowadziłoby w prosty sposób do przyznawania świadczeń, niewiele różniących się co do wysokości, osobom powołującym się na nieporównywalne okresy zatrudnienia, co w ostatecznym rachunku naruszałoby interes społeczny,a także zasady sprawiedliwości.Podał, że w 10-leciu przed dniem śmieci ojca dziecka, na wymagane do przyznania świadczenia w trybie zwykłym 5 lat okresów składkowychi nieskładkowych, udokumentowano jedynie 1 rok i 26 dni tych okresów. Okresy nieskładkowe zostały ograniczone do 1/3 udowodnionych okresów składkowych.Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności.Z posiadanej dokumentacji wynika, że ojciec dziecka od [...] lutego 1980 r. do [...] lutego 1990 r., od [...] grudnia 1997 r. do [...] grudnia 1998 r., od [...] czerwca 2001 r. do [...] sierpnia 2002 r., od [...] stycznia 2005 r. do [...] stycznia 2007 r., od [...] marca2009 r. do [...] maja 2010 r., od [...] października 2012 r. do [...] lipca 2020 r., tj. do dnia śmierci nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi.We wskazanych okresach nie była wobec ojca dziecka orzeczona całkowita niezdolność do pracy, zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od jego woli, których nie można było przewidzieć i którym nie można było zapobiec.Organ podał, że przy rozpatrywaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku ocenie podlega również sytuacja materialna, z tym że nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. Podnoszone trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenie z przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione.Prezes ZUS, wskazując na powyższe, stwierdził, że nie zaistniały przesłankiz art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS do przyznania małoletniej skarżącej renty rodzinnej w drodze wyjątku.Pismem z dnia [...] grudnia 2024 r. A. L., działając jako przedstawiciel ustawowy małoletniej córki I. A., skierowała do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na decyzję Prezesa ZUS z dnia[...] listopada 2024 r., utrzymującą w mocy decyzję z dnia [...] września 2024 r.o odmowie o przyznania jej córce renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu W. A. Wniosła o uchylenie decyzji odmownej Prezesa ZUSi przyznanie córce, urodzonej [...] maja 2011 r., renety rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu, na podstawie art 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.Podała, że jest osobą upośledzoną umysłowo w stopniu umiarkowanym, pobiera rentę socjalną. Żyła w związku konkubenckim z W. A.,z którym zamieszkiwała w [...] koło L. W dniu [...] maja 2011 r. urodziła córkę I., nad którą sprawowała wspólnie z ojcem dziecka opiekę. I. jestw pełni zdrowa, inteligentna, nie posiada upośledzenia umysłowego.Wskazała, że w 2012 r. Irenka trafiła pod opiekę jej mamy R.L., która została dla I. rodziną zastępczą. Pełniła tę funkcję do czerwca 2023 r.Z uwagi na nagłe pogorszenie stanu zdrowia, od czerwca 2023 r. rodziną zastępczą została jej siostra A. W. wraz z mężem A. W.Podała, że na jej wniosek Sąd Rejonowy w [...] rozwiązał rodzinę zastępczą i powierzył jej opiekę nad córką (prawomocne postanowienie Sądu Rodzinnego w [...] o sygn. akt [...] z dnia [...] maja 2024 r.) Sąd, przywracając jej władzę rodzicielską nad córką, ograniczył ją przez nadzór kuratorai zobowiązał do współpracy z asystentem rodziny z MOPS.Wyjaśniła, że córka zamieszkała z nią i babcią, z którą jest silnie związana uczuciowo i emocjonalnie. Podała, że obecnie środki finansowe, jakimi dysponują, są niewielkie, ponieważ ona pobiera rentę socjalną w wysokości około 1.700 zł, a na córkę otrzymuje 800+, natomiast jej ciężko chora mama R. L. pobiera emeryturę wraz z dodatkiem pielęgnacyjnym i 500+ - łącznie w kwocie 2.450 zł. Wskazała, że opłaty za mieszkanie wraz mediami wynoszą łącznie około 1.700 zł miesięcznie.Wskazała, że ojciec I. – W. A. PESEL [...] - zmarł w dniu [...] lipca 2020 r. Przed śmiercią ubiegał się o przyznanie renty, którą prawdopodobnie by otrzymał, gdyby dożył do rocznicy swoich urodzin - to jest do [...] września 2020 r. Zabrakło więc trzech miesięcy. Według jej wiedzy, sprawę miał rozpoznawać Sąd Pracy w L., lecz nie otrzymała żadnej odpowiedzi na kierowane w tej sprawie zapytania.A. L. stwierdziła, że przyznanie córce I. A. renty rodzinnej w drodze wyjątku po ojcu W. A. zapewni jej dziecku materialny byt, a ona przy wsparciu rodziny będzie mogła w sposób pełnyi prawidłowy wywiązywać się ze swoich obowiązków. Umożliwi to zmianę mieszkania na większe, aby córka miała własny pokój, co umożliwi jej prawidłowy rozwóji zdobycie wykształcenia.Podała, że z uwagi na swoje upośledzenie umysłowe i sprawowanie opieki nad chorą mamą, nie jest w stanie podjąć pracy.W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasową argumentację. Wniósł ponadto o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym.W piśmie procesowym z dnia [...] lutego 2025 r. skarżąca, w odpowiedzi na odpowiedź na skargę, podtrzymała skargę i podniosła, że szczególne okoliczności, które zaistniały do przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku dla jej córki opisała we wnioskach kierowanych do Prezesa ZUS i skardze złożonej do Sądu.Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2024 r., poz. 1267 z późn. zm.), oraz art. 3 § 1 p.p.s.a., sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta polega na ocenie zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego.Stosownie natomiast do treści art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzygaw granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną z zastrzeżeniem art. 57a, który w niniejszej sprawie nie ma zastosowania.Rozpatrując skargę wedle powyższych kryteriów Sąd stwierdził, że zasługuje ona na uwzględnienie. Sąd uwzględnił przy tym stan faktyczny i prawny sprawy, aktualny na datę wydania zaskarżonej decyzji, zgodnie z art. 133 p.p.s.a., który to przepis stanowi, że Sąd wydaje wyrok po zamknięciu rozprawy na podstawie akt sprawy.Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowił art. 83 ust. 1 ustawyo emeryturach i rentach z FUS, zgodnie z którym ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego spełnienia wszystkich wymienionych w przepisie przesłanek. Brak choćby jednejz nich wyklucza tę możliwość.Świadczenie w drodze wyjątku nie ma charakteru roszczeniowego, jest finansowane z budżetu państwa (art. 84 ww. ustawy), a jego przyznanie przez Prezesa ZUS następuje w ramach tzw. uznania administracyjnego, którego granice wyznaczają przesłanki wymienione w ww. przepisie. Ocena, czy w danej sprawie przesłanki te zostały spełnione należy do organu, który musi ustalić istotne okoliczności faktyczne oraz poddać je należytej analizie, czyniąc zadość regułom postępowania dowodowego określonym w Kodeksie postępowania administracyjnego (art. 124 ww. ustawy).Kontrola sądu administracyjnego, w przypadku decyzji wydanej w oparciuo uznanie administracyjne, jest zasadniczo ograniczona i sprowadza się do zbadania, czy decyzja nie nosi cech dowolności, a więc czy organ administracji publicznej ustalił i rozważył wszystkie istotne okoliczności faktyczne sprawy (art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.) oraz czy należycie uzasadnił podjęte rozstrzygnięcie (art. 107 § 3 k.p.a.).Zaskarżona decyzja, w ocenie Sądu, została wydana z naruszeniem powyższych wymogów, bez należytego rozważenia okoliczności, które mogły mieć istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Prezes ZUS stwierdził bowiem, żew sprawie nie wystąpiły szczególne okoliczności, skoro w czasie przerww zatrudnieniu ojciec dziecka nie legitymował się orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy.Wniosek z dnia [...] lipca 2024 r. dotyczył przyznania małoletniej I.A. renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu, a zatem organ prawidłowo wskazał, iż w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlegało spełnienie warunków do uzyskania ww. świadczenia przez osobę zmarłą, a następnie przez członka rodziny osoby zmarłej.Z akt sprawy wynika, że ojciec dziecka, urodzony [...] września 1955 r., zmarłw dniu [...] lipca 2020 r. w wieku 64 lat. Jak wynika z ustaleń w sprawie miał on udokumentowane 14 lat i 16 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych. Do uzyskania wieku emerytalnego i ewentualnego świadczenia w trybie zwykłym (emerytury) pozostało mu niecałe 3 miesiące.W sprawie zabrakło oceny tego faktu pod kątem zaistnienia szczególnych okoliczności. Nie oceniono bowiem, że do spełnienia warunku ustawowego do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym zabrakło niewielkiego okresu czasu (niespełna 3 miesięcy). Nie wiadomo, czy ubezpieczonemu ojcu dziecka przysługiwała by emerytura na zasadach ogólnych, a jeśli tak, czy brak dożycia ojca dziecka do osiągnięcia wieku emerytalnego może być okolicznością szczególną usprawiedliwiającą przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku po nim.Biorąc powyższe pod uwagę należy stwierdzić, że organ rozpoznając wniosek skarżącej o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku nie przeanalizowałz należytą starannością wszystkich okoliczności sprawy. W konsekwencji arbitralnie rozstrzygnął, bez dogłębnej analizy stanu faktycznego, iż nielegitymowanie się przez ubezpieczonego orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy uzasadnia twierdzenie o niespełnieniu przesłanki "szczególnych okoliczności". Uzasadnienie organu nie odnosi się do wszystkich aspektów tej sprawy.Rozpatrując sprawę ponownie, Prezes ZUS będzie obowiązany, mając na względzie przepis art. 7 oraz art. 77 § 1 k.p.a., poddać wnikliwiej analizie sytuacjei zdarzenia ujawnione w toku postępowania i wydać decyzję uznaniową, zawierającą uzasadnienie odpowiadające wymaganiom określonym w art. 107 § 3 k.p.a.Mając powyższe na względzie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku. Sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a..