Wyrok - II SA/Gl 222/26 - Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach - z dnia 29 maja 2026
Teza
Uchylono decyzję I i II instancji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Rafał Wolnik (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Artur Żurawik, Asesor WSA Agnieszka Kręcisz-Sarna, , po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 29 maja 2026 r. sprawy ze skargi R. S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 29 grudnia 2025 r. nr 010070/680/9239201/2024 w przedmiocie świadczenia wychowawczego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń SpoUchylono decyzję I i II instancji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Rafał Wolnik (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Artur Żurawik, Asesor WSA Agnieszka Kręcisz-Sarna, , po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 29 maja 2026 r. sprawy ze skargi R. S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 29 grudnia 2025 r. nr 010070/680/9239201/2024 w przedmiocie świadczenia wychowawczego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Spo
Data orzeczenia
29 maja 2026
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Przewodniczący
Agnieszka Kręcisz-Sarna
Podstawa prawna
Rozstrzygnięcie
Uchylono decyzję I i II instancji
UZASADNIENIE
R. S., zwany dalej skarżącym, wnioskiem z dnia 21 października 2024 r. zwrócił się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: ZUS) o przyznania mu świadczenia wychowawczego na syna M. S. za okres od 1 września 2024 r. do 30 listopada 2024 r.ZUS decyzją z 27 sierpnia 2025 r. odmówił skarżącemu przyznania prawa do świadczenia wychowawczego za okres od 1 października 2024 r. do 30 listopada 2024 r. W uzasadnieniu wskazał, że zgodnie z postanowieniem Sądu Rejonowego w M. z dnia [...] r., które stało się prawomocne z dniem [...] r., wykonywanie władzy rodzicielskiej nad synem powierzono skarżącemu. Wobec tego, że zgodnie z zasadą pierwszeństwa złożenia wniosku, gdy w trakcie miesiąca doszło do zmiany rodzica, opiekuna faktycznego lub opiekuna prawnego sprawującego opiekę faktyczną nad dzieckiem, należy przyjąć, że dochodzi w takiej sytuacji do zbiegu prawa do świadczenia za ten miesiąc i świadczenie należy wypłacić tej osobie, która jako pierwsza złożyła wniosek - w tym przypadku matce dziecka.Skarżący w odwołaniu zarzucił organowi błędne ustalenia faktyczne poczynione w następstwie zastosowania art. 22 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowaniu dzieci (obecnie: Dz. U. z 2026 poz. 508), zwanej dalej ustawa 800+, polegające na bezpodstawnym przyjęciu, że syn skarżącego zamieszkiwał wraz z ojcem dopiero po uprawomocnieniu postanowienia Sądu Rejonowego w M. Wskazał również na błędne ustalenia faktyczne poczynione w następstwie niezastosowania art. 4 ust. 2 pkt 1 ustawy 800+, pomimo iż jego syn w wyniku zawarcia ugody, od 1 września 2024 r. przebywał pod opieką skarżącego. Skarżący zarzucił także naruszenie przepisów postępowania administracyjnego, tj. art. 7, art. 8, art. 77 i art. 80 k.p.a. w zw. z art. 28 ustawy 800+, poprzez nierzetelne i niekompletne przeprowadzenie postępowania dowodowego, co skutkowało błędnymi ustaleniami stanowiącymi podstawę zaskarżonej decyzji. Podtrzymał swój wniosek o przyznanie świadczenia za okres od 1 września 2024 r. do 30 listopada 2024 r.Zaskarżoną w niniejszym postępowaniu decyzją, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu wskazał, że skarżący nie spełnił warunków określonych w art. 4 ust. 2 pkt 1, art. 5 ust 2a oraz art. 22 ustawy 800+. Zaznaczył, że wniosek o świadczenie wychowawcze na okres świadczeniowy 2024/2025 złożyli oboje rodzice. Jako pierwsza wniosek złożyła matka dziecka w dniu 23 lutego 2024 r. i uzyskała prawo do tego świadczenia na cały okres świadczeniowy. Z kolei skarżący prawo do świadczenia wychowawczego uzyskał na okres od dnia 1 grudnia 2024 r. do dnia 31 maja 2025 r. Organ odwoławczy powołał się na postanowienia Sądu Rejonowego w M. z dnia [...] r., sygn. akt [...], oraz z dnia [...] r., sygn. akt [...]. Podał, że na mocy drugiego z tych postanowień, wykonanie władzy rodzicielskiej nad dzieckiem powierzono obojgu rodzicom, przywracając tym samym wykonanie władzy rodzicielskiej skarżącemu oraz zatwierdzono ugodę z dnia 8 września 2024 r. w zakresie punktów 1a i 1b, w których ustalono miejsce zamieszkania dziecka w każdorazowym miejscu zamieszkania skarżącego oraz ustalono przebywanie dziecka w miejscu zamieszkania matki w każdy pierwszy, drugi i trzeci weekend każdego miesiąca od piątku od godz. 17 do niedzieli do godz. 19. Organ odwoławczy stwierdził wobec tego, że w okresie od 1 października 2024 r. do 30 listopada 2024 r. dziecko, zgodnie z zatwierdzonym protokołem mediacyjnym, miało miejsce zamieszkania u matki. Wskazał, że prawo do świadczenie przysługuje od pierwszego dnia miesiąca następującego po miesiącu, w którym sąd odpowiednio wydał orzeczenie albo orzeczenie uprawomocniło się. W skardze na powyższą decyzję skarżący wniósł o jej uchylenie w całości oraz o uchylenie decyzji ją poprzedzających, jako wydanych z naruszeniem prawa i przyznanie prawa do świadczenia wychowawczego na syna za okres od 1 września 2024 r. do 30 listopada 2024 r. W uzasadnieniu, powołując się na zawartą ugodę oraz na art. 22 ustawy 800+, podał, że w zaistniałym stanie faktycznym organ I instancji był obowiązany do przeprowadzenia rodzinnego wywiadu środowiskowego w celu ustalenia miejsca zamieszkania dziecka i ustalenia, który z rodziców sprawuje faktyczną opiekę nad nim. Tymczasem ZUS zaniechał ich dokonania mimo tego, że od 1 września 2024 r. syn skarżącego zamieszkuje wraz ze skarżącym, który sprawuje nad nim opiekę. Skarżący nadmienił, że jego syn od września 2024 r. uczęszcza do Zespołu Szkół [...] im. [...] w D. Podał, że jako sprzeczne z zasadami logiki i doświadczenia życiowego należy uznać, iż małoletni od września 2024 r. zamieszkiwał z matką, której miejsce zamieszkania jest oddalone o 40 km od szkoły, do której uczęszcza syn, podczas gdy od miejsca zamieszkania ojca szkoła ta jest odległa zaledwie o 10 km. Wybór szkoły ponadpodstawowej przez małoletniego był determinowany w głównej mierze zmianą miejsca zamieszkania i przeprowadzką z K. (tj. miejsca zamieszkania matki) do C. (miejsca zamieszkania ojca). Skarżący podał w wątpliwość okoliczność, że w tożsamej sytuacji, gdy strony złożyły wniosek o świadczenie wychowawcze w 2022 r., ZUS przeprowadzał wywiad środowiskowy dwukrotnie. W świetle powyższego skarżący wskazał na naruszenia art. 7, art. 8, art. 77 k.p.a.W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując przy tym swoje dotychczasowe stanowisko.Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje:Skarga zasługiwała na uwzględnienie.Zgodnie z art. 4 ust. 2 pkt 1 ustawy 800+ świadczenie wychowawcze przysługuje matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a, który w niniejszej sprawie nie znajduje zastosowania. Z powołanej regulacji wynika, że warunkiem sine qua non w zakresie przyznania świadczenia wychowawczego rodzicowi dziecka jest to, aby dziecko wspólnie zamieszkiwało z tym rodzicem i pozostawało na jego utrzymaniu.Z oświadczeń skarżącego wynika, że syn pozostaje pod jego opieką od dnia 1 września 2024 r. Tymczasem organy obu instancji nie podjęły żadnych działań mających potwierdzić, czy oświadczenie to jest prawdziwe, a jedynie uznały, że datą od której skarżącemu przysługuje przedmiotowe świadczenie jest uprawomocnienie się postanowienia zatwierdzającego ugodę mediacyjną przyznającą skarżącemu władzę rodzicielską i stwierdzającą, że miejscem zamieszkania dziecka jest każdoczesne miejsce zamieszkania skarżącego. Taka konstatacja nie znajduje jednak usprawiedliwienia w obowiązujących przepisach prawa. Żaden przepis nie uzależnia bowiem przyznania prawa do świadczenia wychowawczego od sądowego rozstrzygnięcia w przedmiocie sprawowania opieki nad dzieckiem, w sytuacji, gdy kwestia zamieszkiwania tego dziecka z jednym z rodziców jest bezsporna.Przypomnieć również wypadnie, że na mocy art. 22 ustawy 800+ w przypadku zbiegu prawa rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka do świadczenia wychowawczego, świadczenie to wypłaca się temu z rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Jeżeli opieka nad dzieckiem sprawowana jest równocześnie przez oboje rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, świadczenie wychowawcze wypłaca się temu, kto pierwszy złoży wniosek. W przypadku, gdy po złożeniu wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego przez rodzica, opiekuna prawnego dziecka lub opiekuna faktycznego dziecka drugi rodzic, opiekun prawny dziecka lub opiekun faktyczny dziecka złoży wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego w związku z opieką nad tym samym dzieckiem, ZUS ustala kto sprawuje opiekę i w tym celu może zwrócić się do kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, o którym mowa w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, w celu ustalenia osoby sprawującej opiekę nad dzieckiem.Zatem istotnym kryterium dla przyznania świadczenia wychowawczego nie jest rozstrzygnięcie o władzy rodzicielskiej, ale faktyczne sprawowanie opieki nad dzieckiem, w tym rzeczywiste przebywanie dziecka u danego rodzica (por. m.in. wyrok NSA z dnia 16 grudnia 2020 r., sygn. akt I OSK 1803/20). Stanowisko takie potwierdza również bieżące orzecznictwo NSA, który w wyroku z dnia 19 września 2025 r. (sygn. akt I OSK 2198/23) wyjaśnił, iż norma zawarta w art. 22 ustawy 800 + wskazuje, że w przypadku zbiegu prawa rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka do świadczenia wychowawczego, świadczenie to wypłaca się temu, kto faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Temu ma również służyć procedura przeprowadzenia wywiadu środowiskowego w przypadku wątpliwości związanych z osobą, która sprawuje opiekę nad dzieckiem. Chodzi zatem o sytuację, gdy dwie lub więcej osób składają wnioski o ustalenie prawa do świadczenia na to samo dziecko, ale faktyczną opiekę nad dzieckiem sprawuje tylko jedna z nich. NSA wskazał również, że oceniając stan faktyczny w świetle przesłanek zawartych w art. 4 ust. 2 pkt 1 ustawy 800+, obowiązkiem organów administracyjnych jest ustalenie czy dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca. Określenie "miejsce zamieszkania", o którym mowa w art. 4 ust. 2 pkt 1 ustawy 800+, dotyczy miejsca faktycznego przybywania dziecka u danego rodzica i ponoszenia przez tego rodzica kosztów utrzymania. Wyrok rozwodowy ustalający miejsce zamieszkania dziecka jest istotny dla ukształtowania sytuacji prawnej oraz relacji łączącej dziecko z rodzicami, jednak nie stoi na przeszkodzie, by dziecko zmieniło miejsce zamieszkania. Skoro przesłanką przesądzającą o uprawnieniu rodzica do przedmiotowego świadczenia jest faktyczne sprawowanie opieki nad dzieckiem, to ocena stanu faktycznego nie może opierać się wyłącznie na treści wyroku sądu rozwodowego, a wykładnia językowa, systemowa i celowościowa art. 4 ust. 1 i 2 pkt 1 i 2 oraz art. 22 zd. 1 ustawy 800+ ten pogląd umacnia. Wówczas organy nie są związane w tym zakresie sformułowaniem zawartym w wyroku ustalającym miejsce zamieszkania dziecka przy jednym rodzicu. Zupełnie inaczej wyglądałaby ta kwestia, gdyby sąd rozwodowy pozbawił jedno z rodziców władzy rodzicielskiej bądź w późniejszym czasie takie orzeczenie sądu opiekuńczego zapadło.W kontekście stanu faktycznego niniejszej sprawy nadmienić także przyjdzie, że na podstawie art. 18 ust. 2 ustawy 800+ prawo do świadczenia wychowawczego ustala się począwszy od miesiąca, w którym wpłynął wniosek, do końca okresu, o którym mowa w ust. 1, niewcześniej niż od dnia odpowiednio urodzenia się dziecka, objęcia dziecka opieką, przysposobienia dziecka lub faktycznego umieszczenia dziecka w domu pomocy społecznej albo w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka, placówce opiekuńczo-wychowawczej, regionalnej placówce opiekuńczo-terapeutycznej albo interwencyjnym ośrodku preadopcyjnym. Nadto, na mocy art. 27 ust. 1 ustawy 800+ organ właściwy może bez zgody strony zmienić lub uchylić prawo do świadczenia wychowawczego, jeżeli uległa zmianie sytuacja rodzinna mająca wpływ na to prawo.Zatem, biorąc pod uwagę, wspomniany powyżej, wynikający z art. 4 ust. 1 ustawy 800+, cel świadczeń wychowawczych oraz treść art. 72 ust. 1 i 2 Konstytucji RP, należy dokonywać takiej wykładni ustawy 800+ aby zapewnić praktycznie każdemu dziecku prawo do korzystania w pełnym zakresie z przewidzianych tą ustawą świadczeń, wypłacanych podmiotom do tego uprawnionym, jeżeli zgłoszą tylko w tym względzie stosowny wniosek. Pogląd ten jest tym bardziej aktualny, gdy dotyczy świadczeń na dzieci, które nie pozostają pod opieką obojga rodziców i wspólnie z obojgiem rodziców nie zamieszkują, która to sytuacja ma miejsce w niniejszej sprawie (por. wyrok WSA w Gliwicach z dnia 23 listopada 2021 r., sygn. akt II SA/Gl 650/21).Podsumowując wskazać należy, że matce dziecka, w wyniku rozpoznania jej wniosku z dnia 23 lutego 2024 r., zostało przyznane świadczenie wychowawcze na okres od 1 czerwca 2024 r. do 31 maja 2025 r. Z kolei skarżący w dniu 21 października 2024 r. wniósł o przyznanie świadczenia wychowawczego na syna również na okres świadczeniowy 2024/2025 (1 września 2024 r.- 31 maja 2025 r.). ZUS informacją z dnia 26 marca 2025 r. poinformował o przyznaniu skarżącemu prawa do świadczenia od następnego miesiąca po uprawomocnieniu się postanowienia tj. od 1 grudnia 2024 r. do 31 maja 2025 r. i wstrzymał wypłatę świadczenia matce dziecka. Natomiast matce dziecka w tym samym dniu wydał decyzję o uchyleniu prawa do świadczenia od 1 grudnia 2024 r. do 31 maja 2025 r. W wyniku wniesienia odwołania przez skarżącego, organ odwoławczy stwierdził jego niedopuszczalność, a ponadto ZUS decyzją z dnia 27 sierpnia 2025 r. odmówił przyznania skarżącemu prawa do świadczenia wychowawczego w okresie od 1 października 2025 r. do 30 listopada 2025 r. Działanie takie ocenić należy negatywnie, albowiem wniosek skarżącego, i to nie w całości, rozpoznano w wyniku wydania dwóch decyzji. W tym kontekście zauważyć przyjdzie, że jego żądanie dotyczyło przyznania świadczenia wychowawczego od dnia 1 września 2025 r.W świetle powyższego wskazać przyjdzie, że organy obu instancji dopuściły się naruszenia przepisów prawa materialnego, tj. art. 4 ust. 2 pkt 1 i art. 22 ustawy 800+, jak również prawa procesowego, zwłaszcza art. 7, art. 7a, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy.Ponownie rozpoznając sprawę ZUS zleci przeprowadzenie wywiadu środowiskowego celem ustalenia, od kiedy skarżący sprawuje opiekę nad synem w swoim miejscu zamieszkania, a następnie wyda decyzję w zakresie przyznania świadczenia wychowawczego lub odmowy jego przyznania w okresie od 1 września 2025 r. do 30 listopada 2025 r. z uwzględnieniem art. 18 ustawy 800+. W zależności od rozstrzygnięcia, kwestią odrębną pozostanie pobieranie świadczenia za ten sam okres przez matkę dziecka.W związku z powyższym, Sąd, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) w zw. z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2026 r. poz. 143), zwanej dalej p.p.s.a., uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji, z przyczyn opisanych powyżej.Sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym, na podstawie art. 119 pkt 2 w zw. z art. 120 p.p.s.a. – na wniosek organu i przy braku żądania przez skarżącego przeprowadzenia rozprawy.Dodać jeszcze wypadnie, że powołane orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w internetowej bazie orzeczeń na stronie: www.orzeczenia.nsa.gov.pl. – na wniosek organu i przy braku żądania przez skarżącego przeprowadzenia rozprawy.Dodać jeszcze wypadnie, że powołane orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w internetowej bazie orzeczeń na stronie: www.orzeczenia.nsa.gov.pl