Wyrok - II SA/Gl 5/26 - Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach - z dnia 2 czerwca 2026
Teza
Uchylono decyzję I i II instancji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Krzysztof Nowak (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Aneta Majowska, Sędzia WSA Renata Siudyka, , po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 2 czerwca 2026 r. sprawy ze skargi Placówki Opiekuńczo-Wychowawczej Nr [...] w B. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 31 października 2025 r. nr SW/1012311725 w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego uchyla zaskarżoną decyzjUchylono decyzję I i II instancji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Krzysztof Nowak (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Aneta Majowska, Sędzia WSA Renata Siudyka, , po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 2 czerwca 2026 r. sprawy ze skargi Placówki Opiekuńczo-Wychowawczej Nr [...] w B. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 31 października 2025 r. nr SW/1012311725 w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego uchyla zaskarżoną decyzj
Najważniejsze informacje
W skrócie
Wynik
uchylono orzeczenie
Przedmiot
skarga administracyjna / kontrola aktu administracyjnego
Typ sprawy
sprawa administracyjna / kontrola aktu administracyjnego
Kwota główna
800 zł · kwota żądania
Etap
postępowanie administracyjne sądowe / skarga na decyzję lub akt
Tryb
posiedzenie niejawne
Tematy
skarga administracyjna
kontrola administracyjna
Role w sprawie
ubezpieczyciel
organ rentowy / ZUS
uczestnik postępowania
apelujący / skarżący
uczestnik
Data orzeczenia
2 czerwca 2026
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Przewodniczący
Aneta Majowska
Podstawa prawna
Rozstrzygnięcie
Uchylono decyzję I i II instancji
UZASADNIENIE
Pismem z dnia 26 listopada 2025 r. Placówka Opiekuńczo-Wychowawcza nr [...] w B. w imieniu której działała dyrektor A.S. (dalej jako: "strona skarżąca") złożyła skargę na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej jako: "organ odwoławczy"), opisaną w rubrum niniejszego wyroku. Zaskarżona decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym:Decyzją z dnia 20 maja 2025 r. nr [...], Zakład Ubezpieczeń Społecznych (dalej: "organ I instancji") uznał świadczenie wychowawcze, wypłacone stronie skarżącej na dziecko – D.B. za okres od 1 czerwca 2024 r. do 30 czerwca 2024 r., w wysokości 800 zł, za świadczenie nienależnie pobrane i zobowiązał stronę skarżącą do zwrotu tego świadczenia wraz z odsetkami w łącznej wysokości 879,75 zł. Decyzja nie zawierała uzasadnienia, organ zawarł w niej jedynie wskazanie podstawy prawnej, tj. art. 25 Ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (obecnie t.j. Dz. U. z 2026 r., poz. 508), dalej powoływanej jako: "u.p.w.d.", oraz pouczenia co do trybu i terminu wniesienia odwołania, jak również co do terminu i sposobu dokonania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia.W odwołaniu od powyższej decyzji strona skarżąca wskazała, że na mocy postanowienia Sądu Rejonowego w B. z dnia [...] r., sygn. akt: [...], które uprawomocniło się 3 czerwca 2024 r. wychowankowie placówki opiekuńczo-wychowawczej, tj. D.B. i dwójka innych dzieci, zostali skreśleni z listy wychowanków. Zgromadzone na indywidualnych kontach wychowanków środki zostały przekazane w całości P.B., opiekunowi w rodzinie zastępczej, w dniu 4 czerwca 2024 r.Jednocześnie strona skarżąca wskazała, że świadczenie wychowawcze za czerwiec wpłynęło w dniu 13 czerwca 2024 r. i zostało przekazane opiekunowi w rodzinie zastępczej wraz z odsetkami w dniu 17 czerwca 2024 r. Indywidualne konta wychowanków zostały zlikwidowane w tym samym dniu.Zaskarżoną decyzją organ odwoławczy utrzymał w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia wskazał on, że 21 lutego 2024 r. strona skarżąca złożyła wniosek o świadczenie wychowawcze na wyżej wskazane dziecko na okres od 1 czerwca 2024 r. do 31 maja 2025 r. Prawo do świadczenia zostało przyznane, a strona skarżąca została pouczona, że jeżeli po złożeniu wniosku w sprawie ustalenia prawa do świadczenia wychowawczego wystąpiły zmiany w informacjach, które zostały przekazane we wniosku lub dokumentach, należy o tym poinformować organ w terminie 7 dni od dnia wystąpienia tych zmianDecyzją z dnia 18 października 2024 r., organ I instancji uchylił przyznane stronie skarżącej prawo do świadczenia wychowawczego w związku z uzyskaniem informacji, że w dniu 31 maja 2024 r. dziecko zostało umieszczone w pieczy zastępczej. Następnie decyzją objętą odwołaniem nakazano stronie skarżącej zwrot świadczenia jako nienależnie pobranego. W związku z umieszczeniem dziecka w pieczy zastępczej w dniu 31 maja 2024 r. organ odwoławczy wskazał, że od 1 czerwca 2024 r. strona skarżąca nie spełniała warunku faktycznego sprawowania opieki nad dzieckiem, niezbędnego do wypłacenia świadczenia wychowawczego.W skardze sadowej na powyższą decyzję strona skarżąca podniosła zarzuty tożsame z zarzutami zawartymi w odwołaniu od decyzji organu I instancji wskazując, że podstawą do skreślenia dzieci z listy wychowanków placówki opiekuńczo-wychowawczej było postanowienie Sądu Rejonowego w B., które uprawomocniło się w dniu 3 czerwca 2024 r. Ponownie wskazała też, że środki ze świadczenia za czerwiec 2024 r. zostały w całości przekazane opiekunowi w rodzinie zastępczej.W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał twierdzenia i wnioski, zawarte w treści zaskarżonej decyzji.Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:Zgodnie z art. 1 i art. 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz.U. z 2024 r., poz. 1267) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach swej kognicji sąd bada, czy przy wydaniu zaskarżonego aktu nie doszło do naruszenia prawa materialnego i przepisów postępowania. Stosownie do art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2026 r., poz. 143 ze zm.), dalej powoływanej jako: "p.p.s.a.", sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi, oraz powołaną podstawą prawną.Zgodnie z treścią art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie uchyla decyzję lub postanowienie w całości albo w części, jeśli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (lit. a), naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (lit. b) inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (lit. c).Sąd doszedł do wniosku, że skarga zasługuje na uwzględnienie, choć nie z przyczyn w niej powołanych. W ocenie Sądu w sprawie doszło do naruszenia podstawowych zasad postępowania administracyjnego, tj. wyrażonej w art. 11 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2025 r., poz. 1691), dalej powoływanej jako: "k.p.a.", zasady przekonywania oraz wynikającej z art. 15 k.p.a. zasady dwuinstancyjności, a nadto decyzje obu instancji naruszają w sposób rażący art. 107 § 1 pkt 6 w zw. z § 3 k.p.a.W art. 11 k.p.a. ustanowiono tzw. zasadę przekonywania. Zgodnie z tym przepisem organy administracji publicznej powinny wyjaśniać stronom zasadność przesłanek, którymi kierują się przy załatwieniu sprawy, aby w ten sposób w miarę możności doprowadzić do wykonania przez strony decyzji bez potrzeby stosowania środków przymusu. Zasada przekonywania znajduje swoje odzwierciedlenie w regulacji art. 107 § 1 pkt 6 i § 3 k.p.a., zgodnie z którymi decyzja administracyjna zawiera uzasadnienie faktyczne, które powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, oraz uzasadnienie prawne, tj. wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji z przytoczeniem przepisów prawa. Jak wskazuje się w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, "obowiązek sporządzenia uzasadnienia decyzji odpowiadającego wymogom określonym w art. 107 § 3 k.p.a. stanowi realizację (...) zasady przekonywania. (...) uzasadnienie decyzji powinno stanowić uzewnętrznienie motywów kierujących organem przy podejmowaniu decyzji, powinno być pokazaniem rozumowania organu, a nie tylko wykazem zebranych faktów i norm. Uzasadnienie ma nie tylko przekonać adresata decyzji o słuszności rozstrzygnięcia, ale umożliwić pogłębioną kontrolę i ocenę rozumowania organu." (tak WSA w Szczecinie w wyroku z dnia13 listopada 2025 r., sygn. akt: II SA/Sz 680/25). WSA w Gdańsku w wyroku z dnia 3 grudnia 2025 r., sygn. akt: II SA/Gd 511/25 zauważył, że: "uzasadnienie stanowi integralną część decyzji i jego zadaniem jest wyjaśnienie rozstrzygnięcia, stanowiącego dyspozytywną część tego aktu. Obowiązek jego sporządzenia wiąże się (...) z wyrażoną w art. 11 k.p.a. zasadą przekonywania, która zobowiązuje organy administracji publicznej do dołożenia szczególnej staranności w uzasadnieniu swoich rozstrzygnięć. (...) prawidłowe uzasadnienie decyzji ma nie tylko znaczenie prawne, ale i wychowawcze, bowiem pogłębia zaufanie uczestników postępowania do organów administracyjnych. Motywy decyzji powinny odzwierciedlać rację decyzyjną i wyjaśnić tok rozumowań prowadzących do zastosowania konkretnego przepisu prawa materialnego do rzeczywistej sytuacji faktycznej. Powinny one być tak ujęte, aby strona mogła zrozumieć i w miarę możliwości zaakceptować zasadność przesłanek faktycznych i prawnych, którymi kierował się organ przy załatwianiu sprawy. W rezultacie, uzasadnienie powinno zawierać ustosunkowanie się do tych faktów i dowodów, które przemawiają za podjętym rozstrzygnięciem, lecz także do tej części faktów i dowodów, którym organ administracji nie przyznał mocy dowodowej przy podejmowaniu decyzji."Funkcją uzasadnienia decyzji administracyjnej jest zatem w głównej mierze wykazanie zasadności zastosowania określonych przepisów i wyjaśnienie stronie powodu, dla którego rozstrzygnięcie o określonej treści zostało wydane. Brak należytego uzasadnienia decyzji powoduje zaś, że nawet jeśli w świetle przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego jej wydanie można by uznać za słuszne, rozstrzygnięcie pozbawione uzasadnienia jawiłoby się jako całkowicie arbitralne. Uzasadnienie rozstrzygnięcia musi umożliwiać stronie, ale także sądowi w ramach ewentualnej kontroli sądowoadministracyjnej, zapoznanie się rozumowaniem organu, które prowadziło do podjęcia rozstrzygnięcia o określonej treści (por. wyrok WSA w Warszawie z dnia 21 września 2023 r., sygn. akt VIII SA/Wa 431/23). Wskazać w tym miejscu należy, że w ramach kontroli sądowoadministracyjnej nie jest rolą sądu dokonywanie ustaleń dotyczących stanu faktycznego sprawy, czy też subsumpcja stanu faktycznego pod określone normy prawne, ani tym bardziej uzasadnianie w zastępstwie organów podjętego przez nie rozstrzygnięcia. Sąd dokonuje jedynie kontroli prawidłowości rozstrzygnięcia, co obejmuje badanie poprawności interpretowania i zastosowania przez organy norm prawnych, jak również poprawności przeprowadzonych czynności procesowych i dokonanej oceny materiału dowodowego. Te zaś powinny znaleźć odzwierciedlenie we właściwie sporządzonym uzasadnieniu rozstrzygnięcia. Taka kontrola jest niemożliwa w sytuacji sporządzenia uzasadnienia w sposób wybiórczy i niekompletny (por. chociażby wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 9 kwietnia 2024 r., sygn. akt: III SA/Wr 341/23). Niemożliwym staje się w tym momencie odkodowanie sposobu rozumowania, który doprowadził organ do podjęcia rozstrzygnięcia określonej treści, a zatem także jednoznaczna ocena zasadności tego rozstrzygnięcia. Z tych powodów brak sporządzenia przez organ należytego uzasadnienia rozstrzygnięcia stanowi naruszenie prawa procesowego w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy (tak WSA w Warszawie w wyroku z 21 września 2023 r., sygn. akt: VIII SA/Wa 431/23).Przenosząc powyższe rozważania na grunt rozpatrywanej sprawy Sąd doszedł do przekonania, że organy obu instancji naruszyły omówione powyżej przepisy, tj. art. 11 oraz art. 107 § 3 k.p.a. Organ I instancji w ogóle nie uzasadnił podjętego rozstrzygnięcia. Wydana decyzja zawiera jedynie samo rozstrzygnięcie, nr sprawy, datę, podpis i oznaczenie organu, który ją wydał oraz niepełne przywołanie podstawy prawnej decyzji (przywołany w decyzji art. 25 u.p.w.d. zawiera wiele jednostek redakcyjnych, odnoszących się do różnych stanów faktycznych). W decyzji organu I instancji nie ma ani uzasadnienia prawnego, ani uzasadnienia faktycznego, które obrazowałoby stan faktyczny sprawy, czynności przez ten organ podjęte, dowody uznane za istotne w sprawie i te, którym organ odmówił wiarygodności. Decyzja organu II instancji zawiera lakoniczne uzasadnienie faktyczne, które w niezwykle zwięzły sposób przedstawia część stanu faktycznego sprawy, głównie powołując wcześniej wydane rozstrzygnięcia. Jej uzasadnienie prawne sprowadza się do przywołania treści art. 13 ust. 1 i częściowo art. 25 ust. 1 i 2 u.p.w.d. oraz do stwierdzenia, że od dnia 1 czerwca 2024 r, strona skarżąca (a w zasadzie osoba stronę skarżącą reprezentująca) nie spełniała warunku faktycznego sprawowania opieki nad dzieckiem. Tak sporządzone uzasadnienia nie spełniają wymogów określonych w w/w przepisach, utrudniając stronie zrozumienie motywów, jakimi kierowały się organy przy podejmowaniu decyzji nakładającej na nią określone obowiązki, a nadto uniemożliwiają dokonanie przez Sąd kontroli prawidłowości wydanych decyzji. Nie można bowiem w sposób pewny i rzetelny prześledzić toku rozumowania, jaki doprowadził organy obu instancji do wydania zaskarżonych decyzji.Dodatkowo Sąd stoi na stanowisku, że poprzez brak należytego uzasadnienia obu wydanych w sprawie decyzji doszło także do naruszenia zasady dwuinstancyjności postępowania. Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 19 września 2025 r., sygn. akt: III OSK 648/25: "dla uznania, że zasada dwuinstancyjności (...) została zrealizowana, nie wystarcza stwierdzenie, że w sprawie zapadły dwa rozstrzygnięcia dwóch organów różnych stopni. Konieczne jest też, by rozstrzygnięcia te zostały poprzedzone przeprowadzeniem przez każdy z organów, który wydał decyzję, postępowania umożliwiającego osiągnięcie celów, dla których postępowanie to jest prowadzone." Uzasadnienie decyzji ma istotne znaczenie także dla zasady dwuinstancyjności. Trudno bowiem mówić o tym, że sprawa została rozpoznana z poszanowaniem tej zasady w sytuacji, w której decyzja organu I instancji w ogóle nie została uzasadniona, a strona dopiero na etapie wydania decyzji przez organ odwoławczy uzyskuje informacje na temat szczegółowej podstawy rozstrzygnięcia czy też ustalonego przez organ stanu faktycznego, będącego podstawą orzekania. W tej sytuacji strona, aby zakwestionować nie tylko dokonaną wykładnię przepisów i ich zastosowanie w indywidualnej sprawie, ale także wnieść ewentualne zastrzeżenia wobec ustalonego stanu faktycznego sprawy, zmuszona jest złożyć skargę do sądu, albowiem z okolicznościami sprawy w tym zakresie skonfrontowana została dopiero na etapie wydania decyzji przez organ II instancji. Z taką sytuacją mamy do czynienia w rozpoznawanej sprawie. Organ I instancji nie uzasadnił swojego rozstrzygnięcia w żaden sposób, nie zawarł w nim nawet zwięzłego przedstawienia stanu faktycznego sprawy. Uczynił to dopiero organ II instancji i to, jak już wyżej wskazano, w stopniu niewystarczającym. W tej sytuacji o większości okoliczności orzekania w sprawie strona skarżąca dowiedziała się dopiero z decyzji drugoinstancyjnej, a więc ostatecznej. Jedynym sposobem kwestionowania dokonanych ustaleń stała się w tej sytuacji skarga sądowa. W ocenie Sądu sprawia to, że zasada dwuinstancyjności w rozpatrywanej sprawie nie została należycie zrealizowana.Powyższe rozważania prowadzić muszą do wniosku, że zarówno decyzja organu odwoławczego, jak również decyzja organu I instancji ją poprzedzająca, wydane zostały z naruszeniem przepisów postępowania, mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, co uzasadnia ich uchylenie. Stwierdzone uchybienia, związane przede wszystkim z brakiem uzasadnienia obu tych decyzji uniemożliwiły Sądowi ustosunkowanie się do merytorycznych zarzutów skargi. Sąd nie przesądza w tym miejscu, czy świadczenie stanowiące przedmiot postępowania było świadczeniem nienależnym czy też nie. W świetle braku należytego uzasadnienia zapadłych w sprawie rozstrzygnięć kwestia ta w chwili obecnej nie poddaje się kontroli sądowoadministracyjnej, tym bardziej że jak już wskazano, nie jest rolą Sądu zastępowanie organów w stosowaniu prawa i uzasadnianiu ich rozstrzygnięć. W ponownie prowadzonym postępowaniu organy winny mieć na uwadze okoliczności i twierdzenia podniesione w treści nn. wyroku i należycie uzasadnić podjęte rozstrzygnięcia tak, aby zrealizować podstawowe zasady postępowania administracyjnego i umożliwić stronie realną, a nie jedynie iluzoryczną obronę jej praw.Mając powyższe na uwadze, w oparciu o art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 135 p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji.Wskazać jeszcze wypadnie, że powołane wyżej orzeczenia sądów administracyjnych dostępne są w internetowej bazie orzeczeń NSA na stronie: http://orzeczenia.nsa.gov.pl. orzeczono jak w sentencji.Wskazać jeszcze wypadnie, że powołane wyżej orzeczenia sądów administracyjnych dostępne są w internetowej bazie orzeczeń NSA na stronie: http://orzeczenia.nsa.gov.pl