Wyrok - II SA/Gd 253/26 - Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku - z dnia 3 czerwca 2026
Teza
Uchylono decyzję II i I instancji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie: Przewodniczący Sędzia WSA Diana Trzcińska (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Krzysztof Kaszubowski Sędzia WSA Wojciech Wycichowski po rozpoznaniu w dniu 3 czerwca 2026 r. w Gdańsku w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi O. D. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie z dnia 26 stycznia 2026 r., nr SW/1013546171 w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą jUchylono decyzję II i I instancji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie: Przewodniczący Sędzia WSA Diana Trzcińska (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Krzysztof Kaszubowski Sędzia WSA Wojciech Wycichowski po rozpoznaniu w dniu 3 czerwca 2026 r. w Gdańsku w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi O. D. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie z dnia 26 stycznia 2026 r., nr SW/1013546171 w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą j
Data orzeczenia
3 czerwca 2026
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Przewodniczący
Diana Trzcińska
Podstawa prawna
Pokaż pozostałe podstawy prawne (3)
Rozstrzygnięcie
Uchylono decyzję II i I instancji
UZASADNIENIE
O. D. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku skargę na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego w następującym stanie sprawy:Po rozpatrzeniu wniosku skarżącej, Zakład Ubezpieczeń Społecznych w dniu 12 maja 2022 r. wystosował informację o przyznaniu świadczenia wychowawczego na dziecko: S. K. na okres od 1 czerwca 2022 r. do 31 maja 2023 r.Decyzją z 8 maja 2023 r. ZUS uchylił przyznane prawo do świadczenia wychowawczego wskazując, że z rejestru ustalonego przez Komendanta Głównego Straży Granicznej ustalono, iż dziecko, na które zostało przyznane świadczenie wychowawcze wyjechało z Polski na okres powyżej 30 dni.Decyzją z 4 listopada 2024 r. ZUS stwierdził, że świadczenie wychowawcze wypłacone na dziecko S. K. za okres od 1 stycznia 2023 r. do 30 kwietnia 2023 r. stanowi nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze, o którym mowa w art. 25 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci. Nienależnie pobrane świadczenie jest przy tym skarżąca zobowiązana zwrócić z odsetkami ustawowymi za opóźnienie, na wskazany rachunek bankowy w terminie 14 dni od doręczenia decyzji.W odwołaniu od decyzji skarżąca wyjaśniła, że jej córka przebywała w Polsce w okresie od 4 stycznia 2023 r. do 17 lipca 2023 r., na potwierdzenie czego do odwołania załączono kopię stron paszportu.Decyzją z 26 stycznia 2026 r. Prezes ZUS utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję wskazując, że w okresie od 1 stycznia 2023 r. do 30 kwietnia 2023 r. pobyt dziecka skarżącej nie został odnotowany w rejestrze Komendanta Głównego Straży Granicznej jako pobyt obywatela Ukrainy, który przybył do Polski po 23 lutego 2022 r. w związku z działaniami wojennymi. W uzasadnieniu Prezes ZUS wyjaśnił, że w celu wyjaśnienia rozbieżności dotyczących legalności pobytu i charakteru wjazdów do Polski skarżąca była kilkukrotnie wzywana, jednak rozbieżności te nie zostały wyjaśnione w wyznaczonym terminie. W rezultacie skarżącej uchylono decyzję o przyznaniu świadczenia. Skarżąca nie złożyła od niej odwołania.Prezes ZUS wskazał dalej, że w konsekwencji uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia, ZUS wydał decyzję o ustaleniu skarżącej nienależnie pobranego świadczenia. Nadto w toku postępowania odwoławczego dokonano ponownego odczytu w rejestrze Komendanta Głównego Straży Granicznej stwierdzając, że przyjazd w dniu 4 stycznia 2023 r. nie został odnotowany jako legalny. ZUS jest przy tym zobowiązany uwzględniać dane z ww. rejestru, nie jest natomiast uprawniony do dokonania oceny legalności pobytu w Polsce obywatela Ukrainy, na podstawie innych środków dowodowych, w tym przedłożonych przez skarżącą.W skardze na tak wydaną decyzję zarzucono naruszenie:1) art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 107 § 3 k.p.a., poprzez niewyczerpujące zebranie i rozpatrzenie materiału dowodowego i jego dowolną ocenę,2) art. 26 ust. 3i, art. 11 ust. 2 oraz art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2022 r. o pomocy obywatelom Ukrainy (...) poprzez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie.Mając na uwadze powyższe wniesiono o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzających ją decyzji z 8 maja 2023 r. i 4 listopada 2024 r. Nadto wniesiono o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania organowi pierwszej instancji, ewentualnie stwierdzenie nieważności decyzji organów obu instancji z uwagi na ich wydanie z rażącym naruszeniem prawa.Jednocześnie skarżąca wniosła o zobowiązanie Komendanta Głównego Straży Granicznej do udostępnienia informacji z rejestru, dotyczących dziecka skarżącej w spornym okresie a następnie o dopuszczenie i przeprowadzenie z dokumentów dowodu na okoliczność istnienia podstaw do ustalenia prawa do świadczenia wychowawczego za okres od 1 stycznia 2023 r. do 30 kwietnia 2023 r. Skarżąca wniosła także o przeprowadzenie dowodów z kopii paszportu córki, na okoliczność potwierdzenia, że jej pobyt na terytorium Ukrainy trwał krócej niż 30 dni, a także z wydruków komunikatu o braku możliwości zalogowania się do portalu ZUS i wydruku e-mail do placówki Straży Granicznej na okoliczność działań podjętych celem wyjaśnienia rozbieżności.W uzasadnieniu skarżąca wskazała, że zgodnie z orzecznictwem dane z rejestru nie mogą stanowić jedynej podstawy ustaleń faktycznych. Nadto podniosła, że w niniejszej sprawie organ nie przeprowadził wnikliwej analizy kopii paszportu dziecka, ani nie podjął próby wyjaśnienia ewentualnych rozbieżności w rejestrze ani nie zwrócił się o ich sprostowanie, naruszając zasadę prawdy obiektywnej i zasadę pogłębiania zaufania obywatela do organów państwa, wynikającą z art. 8 k.p.a.Skarżącą podkreśliła, że pobyt dziecka poza terytorium Polski trwał od 23 grudnia 2023 r. do 4 stycznia 2023 r., a więc krócej niż 30 dni. W jej ocenie przy tym brak odpowiedniego oznaczenia w rejestrze Straży Granicznej nie może prowadzić do automatycznego przyjęcia, że doszło do utraty statusu, jeżeli w rzeczywistości przesłanki ustawowe nie zostały spełnione. Legalność pobytu wynika z ustawy nie z samego wpisu w rejestrze informatycznym. Ewentualne błędy lub nieprawidłowości techniczne nie mogą obciążać strony postępowania. Brak jest przy tym podstaw do uznania, że świadczenie zostało pobrane nienależnie w złej wierze.Strona skarżąca wskazała dalej, że nie zataiła żadnych informacji, nie wprowadziła organu w błąd i wielokrotnie wyjaśniała okoliczności wyjazdu i powrotu dziecka. Skarżąca podniosła, że została przy tym pozbawiona możliwości bieżącego odbioru korespondencji z uwagi na zablokowanie jej konta na platformie ZUS, co ograniczyło jej realny udział w postępowaniu, czy naruszono art. 10 § 1 k.p.a.W odpowiedzi wniesiono o oddalenie skargi.Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje:Skarga jako zasadna zasługiwała na uwzględnienie.Przedmiotem kontroli dokonywanej przez Sąd w niniejszej sprawie jest decyzja Prezesa ZUS w Warszawie z 26 stycznia 2026 r. utrzymująca w mocy decyzję z 4 listopada 2024 r. stwierdzająca, że świadczenie wychowawcze wypłacone skarżącej na dziecko: S. K. za okres od 1 stycznia 2023 r. do 30 kwietnia 2023 r. stanowi nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze.Materialnoprawną podstawę zaskarżonych decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowaniu dzieci wraz z przepisami ustawy z dnia 12 marca 2022 r. o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa, choć należy zwrócić uwagę, iż organ I instancji w decyzji z 4 listopada 2024 r. wskazał jedynie ogólnie jako podstawę prawną decyzji art. 25 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (dalej u.p.p.w.d.), a organ II instancji przywołał z kolei w zaskarżonej decyzji u.p.p.w.d. bez wskazania przepisów oraz art. 2 ust. 1 i art. 26 ust. 1 pkt 2 ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy. W istocie dopiero w odpowiedzi na skargę organ wskazał precyzyjnie przepis prawa, w oparciu o który wydana została zaskarżona decyzja, tj. art. art. 25 ust. 1 i art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d.Zagadnienie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego uregulowane jest bowiem w art. 25 u.p.p.w.d. W myśl ust. 1 tego artykułu osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu. Zgodnie z ust. 2 pkt 6 cyt. artykułu za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia. W komentarzu M. Podsiadło-Żmuda [w:] Ustawa o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Komentarz, wyd. II, red. J. Blicharz, J. Glumińska-Pawlic, L. Zacharko, Gdańsk 2019, art. 25, wskazuje się, że nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze na podstawie art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d. jest pojęciem o charakterze obiektywnym. Na definicję świadczeń nienależnie pobranych w oparciu o ten przepis składa się wyłącznie element obiektywny w postaci rzeczywistego skorzystania z określonej formy wsparcia finansowego, mimo braku prawa do jego pobierania. Nie ma tutaj znaczenia element subiektywny, czyli stan świadomości (woli) osoby pobierającej świadczenia wychowawcze, że świadczenie nie powinno zostać przyznane albo że zaistniały okoliczności powodujące ustanie prawa do tego świadczenia. Zatem dla uznania na podstawie tej przesłanki, że świadczenie zostało nienależnie pobrane nie jest istotne, że osoba uprawniona nie miała świadomości, że jej się ono nie należy. Ustawa nie przewiduje wymogu uznania świadczenia za nienależnie pobrane od konieczności pouczenia osoby pobierającej świadczenia o braku podstaw do jego pobierania. W przypadku regulacji zamieszczonej w art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d. nie bierze się pod uwagę świadomości strony, co do spełniania przesłanek ustawowych ani nie ocenia się skutków braku pouczenia o prawie do świadczenia wychowawczego. Z istoty tego przepisu wynika, że odnosi się on zarówno do okoliczności wyłączających nabycie prawa do świadczenia wychowawczego, które istniały już w chwili przyznania tego świadczenia (i to niezależnie od tego czy organ przyznający świadczenie o nich wiedział, czy też nie miał takiej wiedzy), ale i do okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczenia wychowawczego, które zaistniały dopiero w trakcie jego pobierania.W wyroku z 3 lipca 2024 r., I OSK 1405/23 (www.orzeczenia.nsa.gov.pl – dalej CBOSA) Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że przesłanka wynikająca z art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d. ma charakter nieostry. Określenie "brak prawa do świadczenia wychowawczego" będzie obejmowało wszystkie przypadki, kiedy osobie nieuprawnionej przyznano lub wypłacono świadczenie wychowawcze, a więc osobie, która nie miała prawa do świadczenia wychowawczego ubiegając się o nie albo to prawo utraciła w trakcie pobierania świadczenia wychowawczego. Językowe brzmienie przesłanki wynikającej z art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d. pozwala wręcz na uwagę, że przesłanka ta została ukształtowana w taki sposób, że pojemnością w istocie obejmuje także sytuacje wynikające z art. 25 ust. 2 pkt 2, 3 i 5 u.p.p.w.d. Wszystkie wiążą się bowiem z pierwotnym albo wtórnym brakiem prawa do świadczenia wychowawczego na skutek okoliczności wymienionych w tych przepisach.W analizowanej sprawie w oparciu o dane z rejestru Komendanta Głównego Straży Granicznej, organy uznały, że dziecko skarżącej, które przebywało w Polsce na podstawie art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2022 r. o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa, w dniu 23 grudnia 2022 r. opuściło terytorium Polski i tym samym utraciło legalny pobyt w Polsce, gdyż w ww. rejestrze przyjazd do Polski w dacie 4 stycznia 2023 r. nie został odnotowany jako legalny.Skarżąca natomiast w postępowaniu odwoławczym, a potem także w skardze, kwestionując stanowisko organu, przede wszystkim zwróciła uwagę, że jej córka przebywała w Polsce od 4 stycznia 2023 r., na potwierdzenie czego załączyła kopię stron z paszportu córki ze stemplem potwierdzającym wjazd na teren Polski w dniu 4 stycznia 2023 r. w P.Mając na uwadze wskazane okoliczności należy wyjaśnić, iż poza cyt. wcześniej art. 25 u.p.w.w.d. zastosowanie w sprawie znalazły również przepisy ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy (w stanie prawnym obowiązującym w okresie, którego dotyczy sporne świadczenie wychowawcze), w tym art. 26 ust. 1 pkt 2 zgodnie z którym, obywatelowi Ukrainy przebywającemu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, którego pobyt na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej jest uznawany za legalny na podstawie art. 2 ust. 1 przysługuje prawo do świadczenia wychowawczego, o którym mowa w u.p.p.w.d. jeżeli zamieszkuje z dzieckiem na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz jeżeli dziecko, na które ubiega się o świadczenie wychowawcze lub otrzymuje świadczenie wychowawcze, realizuje odpowiednio obowiązek rocznego przygotowania przedszkolnego, obowiązek szkolny albo nauki zgodnie z ustawą Prawo oświatowe (...).Zgodnie z art. 2 ust. 1 ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy, jeżeli obywatel Ukrainy, o którym mowa w art. 1 ust. 1, przybył legalnie na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w okresie od dnia 24 lutego 2022 r. do dnia określonego w przepisach wydanych na podstawie ust. 4 i deklaruje zamiar pozostania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, jego pobyt na tym terytorium uznaje się za legalny w okresie 18 miesięcy licząc od dnia 24 lutego 2022 r. (kolejnymi zmianami ustawy termin ten był wydłużany aż do 4 marca 2026 r.).Zgodnie z art. 4 ust. 1 ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy, obywatelowi Ukrainy, którego pobyt na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej uznaje się za legalny na podstawie art. 2 ust. 1 tej ustawy, na podstawie wniosku złożonego w dowolnym organie wykonawczym gminy na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, nadaje się numer PESEL, o którym mowa w art. 15 ustawy z dnia 24 września 2010 r. o ewidencji ludności. Obywatelowi Ukrainy, którego pobyt na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej uznaje się za legalny na podstawie art. 2 ust. 1 ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa, któremu numer PESEL nadano przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, nadaje się w rejestrze PESEL, na jego wniosek, o którym mowa w art. 4 ust. 1 ustawy o pomocy status, o którym mowa w art. 8 pkt 24a lit. d ustawy z dnia 24 września 2010 r. o ewidencji ludności, i wprowadza się jego dane do rejestru, o którym mowa w art. 6 ust. 1 ustawy o pomocy (art. 4 ust. 1a).Przepis art. 8 pkt 24a lit. d ustawy z dnia 24 września 2010 r. o ewidencji ludności (t. j. Dz. U. z 2024 r. poz. 736), stanowi zaś, że w rejestrze PESEL i rejestrach mieszkańców gromadzony jest status cudzoziemca oznaczony jako UKR - w przypadku osoby, której nadano numer PESEL na podstawie art. 4 ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa.Sytuacja prawna obywatela Ukrainy może ulec zmianie m.in. w przypadku wyjazdu z terytorium Polski. Zgodnie bowiem z art. 11 ust. 2 ustawy, wyjazd obywatela Ukrainy z terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na okres powyżej 30 dni pozbawia go uprawnienia, o którym mowa w art. 2 ust. 1. W takim przypadku po pierwsze, następuje utrata nadanego uchodźcy statusu UKR, o którym mowa w art. 8 pkt 24a lit. d ustawy z dnia 24 września 2010 r. o ewidencji ludności, czyli statusu osoby, której nadano numer PESEL na podstawie art. 4 ustawy. Po drugie, następuje utrata uprawnień do świadczeń, o których mowa w art. 26 ustawy, w tym świadczenia wychowawczego. A contrario, z powyższych przepisów wynika więc, że jeżeli pobyt poza granicami Polski nie trwał dłużej niż 30 dni, to taki pobyt nie skutkuje pozbawieniem obywatela Ukrainy uprawnień, o których mowa w art. 2 ust. 1.Stosownie do art. 26 ust. 3a ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy Komendant Główny Straży Granicznej udostępnia Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych, ustalającemu prawo do świadczeń, o których mowa w art. 26 ust. 1 pkt 2-4 tej ustawy, oraz dofinansowania, o którym mowa w art. 26 ust. 1 pkt 5 tej ustawy, oraz, za pośrednictwem ministra właściwego do spraw rodziny, organowi właściwemu w rozumieniu ustawy o świadczeniach rodzinnych ustalającemu prawo do świadczeń, o których mowa w art. 26 ust. 1 pkt 1 ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy informację o okoliczności, o której mowa w art. 11 ust. 2 tej ustawy na terytorium tego państwa. Z art. 26 ust. 3c, 3g, 3 h i 3i ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy wynika, że ZUS jest istotnie obowiązany do weryfikacji prawa do świadczenia wychowawczego, w szczególności na podstawie danych dostępnych z rejestrów publicznych, w tym z rejestru, o którym mowa w art. 3 ust. 3 tej ustawy i z rejestru PESEL. Weryfikując zasadność wniosku o przyznanie świadczenia przez obywatela Ukrainy, o którym mowa w art. 2 ust. 1 ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy oraz kontrolując dalsze pobieranie świadczenia, Prezes ZUS jest uprawniony do korzystania z rejestru prowadzonego przez Komendanta Głównego Straży Granicznej (zawierającego m.in. informacje o dacie wjazdu i wyjazdu z terytorium RP) oraz rejestru PESEL (w zawierającego informację o statusie cudzoziemca - UKR).Analiza opisanego stanu prawnego mającego w sprawie zastosowanie opisanych okoliczności sprawy doprowadziła do uwzględnienia skargi przez Sąd. Za powyższym przemawiają dowody wskazujące długość spornego pobytu poza terytorium Polski córki skarżącej. W toku postępowania odwoławczego skarżąca przedłożyła kopię stron paszportu córki z pieczęcią potwierdzającą jej wjazd na teren Polski w dniu 4 stycznia 2023 r. Jeżeli zaś wyjazd dziecka z terytorium Rzeczypospolitej Polski miał miejsce 22 grudnia 2022 r. to organy powinny zweryfikować te okoliczności, bowiem wskazują one, że pobyt poza terytorium Rzeczypospolitej trwał krócej niż 30 dni. Tym samym skarżona decyzja wydana została z naruszeniem prawa procesowego, tj. art. 7, art. 77 § 1 i art. 107 § 3 k.p.a., poprzez wybiórczą ocenę dowodów. Z przedłożonej kopii stron paszportu wynika bowiem, że pobyt córki skarżącej poza granicami RP nie trwał dłużej niż 30 dni, jak bowiem wynika z pieczęci na ww. kopii paszportu córka skarżącej wyjechała z terytorium Polski w dniu 22 grudnia 2022r. Powyższe daty, tj. wyjazdu córki skarżącej w dniu 22 grudnia 2022 r. i przyjazdu w dniu 4 stycznia 2023 r. odzwierciedlone zostały także w załączonej do akt sprawy informacji z Rejestru Straży Granicznej. Pobyt poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej, który nie trwał dłużej niż 30 dni, nie stanowi pobytu, o którym mowa w art. 11 ust. 2 ustawy i nie skutkował utratą uprawnień, o których mowa w art. 2 ust. 1 ustawy.W Rejestrze Straży Granicznej przyjazd w dniu 4 stycznia 2023 r. nie został odnotowany jako ewakuacja, co jednakże zdaniem Sądu nie jest wystarczającą przesłanką, by na gruncie niniejszej sprawy organy ustaliły nienależnie pobrane świadczenie. Organy powinny zweryfikować okoliczność powrotu dziecka w dniu 4 stycznia 2023 r.Ponadto Sąd nie podziela prezentowanej w obu decyzjach argumentacji organów ZUS, iż wyłącznym dowodem, na podstawie którego ustalany jest stan faktyczny w sprawie jest rejestr, o którym wyżej była mowa. W systemie teleinformatycznym mogą bowiem wystąpić błędy. Obowiązujące przepisy uzależniają przyznanie świadczenia od spełnienia przesłanek podmiotowych i przedmiotowych "legalności pobytu", a nie od dokonania odpowiedniej adnotacji w rejestrze. Niewątpliwie przedmiotowe rejestry stanowią dowód legalnego pobytu w Polsce, jednakże nie może to prowadzić do uznania, że jest to wyłączny dopuszczalny dowód w tym zakresie, jak zdaje się uważać organ. Rejestr Komendanta Głównego Straży Granicznej z dokonanymi w nim adnotacjami jest w tym postępowaniu tylko dowodem w sprawie. Z przepisów k.p.a., który znajduje zastosowanej sprawie (art. 28 ust. 1 ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy) wynika, że dowodem w postępowaniu administracyjnym może być bowiem wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem (por. art. 75 § 1 k.p.a.). Zatem, mając na uwadze otwarty katalog dowodów, dane zdarzenie może być wykazane każdym legalnym dowodem. Dowodem są w szczególności dokumenty urzędowe (art. 76 k.p.a.).Dane zawarte w rejestrze Komendanta Głównego Straży Granicznej mają status dokumentu urzędowego, a organ administracji publicznej związany jest dokumentem urzędowym co do faktów. Nie oznacza to, że nie ma on obowiązku, w razie wątpliwości co do zgodności z prawdą, przeprowadzenia przeciwdowodu (art. 76 § 3 k.p.a.). Sprzeciwić się bowiem należy takiemu rozumieniu art. 76 k.p.a., które prowadziłoby do wydania przez organ odwoławczy rozstrzygnięcia na podstawie danych z rejestru Komendanta Głównego Straży Granicznej niezgodnych ze stanem rzeczywistym. W tym też zakresie stanowisko sądów administracyjnych jest jednolite (z wielu por. wyroki WSA w Kielcach z 8 sierpnia 2024 r., II SA/Ke 257/24, WSA w Krakowie z 5 listopada 2025 r., III SA/Kr 600/25; WSA w Warszawie z 18 grudnia 2025 r., I SA/Wa 1459/25 i WSA w Łodzi z 30 stycznia 2026 r.; CBOSA).Zauważyć należy, jak wynika z cyt. art. 26 ust. 3c, 3g, 3 h i 3i ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy, że tak samo istotne dla ustaleń organu są dane z rejestru PESEL. Tymczasem córka skarżącej posiada nadany numer PESEL z zaznaczeniem statusu uchodźcy UKR, co potwierdza załączona do akt sprawy informacja z Rejestru PESEL, a czego nie uwzględnił Prezes ZUS, opierając zaskarżoną decyzję wyłącznie na danych z Rejestru Straży Granicznej.W tej perspektywie należy uznać, że w niniejszym postępowaniu organy ZUS zaniechały samodzielnego ustalenia i oceny faktów istotnych z punktu widzenia przesłanek mających istotny wpływ na wynik sprawy – przysługującego prawa do świadczenia wychowawczego. W szczególności Prezes ZUS nie odniósł się we właściwy sposób ani do zebranego materiału dowodowego, dokonując jego dowolnej oceny. Nadto, jak wynika ze złożonych w toku postępowania sądowoadministracyjnego wyjaśnień pełnomocnika Prezesa ZUS (pismo z 15 maja 2026 r.), w uzasadnieniu skarżonej decyzji Prezes ZUS błędnie wskazał na wystosowane do skarżącej kilkukrotnie wezwania do wyjaśnienia rozbieżności dotyczące legalności pobytu w Polsce oraz charakterze wjazdów (s. 2/3 decyzji). Z powyższego wynika, że organy nie tylko zaniechały przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego, naruszając art. 7, art. 77 i art. 80 k.p.a., ale także błędnie wskazały w uzasadnieniu skarżonej decyzji, że takie postępowanie zostało przeprowadzone, naruszając art. 107 § 3 k.p.a. Tymczasem obowiązkiem organów było ustalenie rzeczywistego, indywidualnego stanu faktycznego w oparciu o każdej prawnie dopuszczalne dowody, a nie poprzestanie wyłącznie na "prawdzie formalnej". Takiego ograniczenia wskazane przez organy przepisy nie wprowadzają i jest ono niedopuszczalne w świetle art. 7 § 1, 77 § 1 i 80 k.p.a. W orzecznictwie zwraca się tu uwagę, że ustawa wyraźnie wskazuje sytuacje wyłączenia jego stosowania, które nie obejmują ani przyznawania, ani uchylenia i zmiany świadczenia wychowawczego, ani wstrzymania wypłaty tego świadczenia, ani prowadzenia postępowania wyjaśniającego w tym zakresie (por. wyrok WSA we Wrocławiu z 12 marca 2024 r., IV SA/Wr 316/23, CBOSA).W obliczu powyższego skarga musiała odnieść więc zamierzony skutek. Trafnie bowiem skarżąca podniosła, że w jej sprawie doszło do naruszenia przepisów postępowania – art. 7 i 77 § 1 k.p.a. Ponadto w motywach rozstrzygnięć obowiązkiem organu jest przedstawić nie tylko stan faktyczny, ale i prawny, tj. wskazać jaki przepis obowiązuje i ma zastosowanie w tym stanie faktyczny i jakie jest jego rozumienie oraz podać powody podjętego rozstrzygnięcia, stosownie do wymogów art. 107 § 3 k.p.a. W tym przejawia się nie tylko zasada praworządności (art. 6 k.p.a.), ale i przekonywania (art. 11 k.p.a.) i po prostu dobrej administracji, która obejmuje obowiązek starannego, bezstronnego zbadania relewantnych okoliczności sprawy, obowiązek rozpatrzenia sprawy w rozsądnym terminie, obowiązek pełnego uzasadnienia decyzji, prawo do bycia wysłuchanym (K. Milecka, Zasada dobrej administracji w orzecznictwie sądów unijnych, cz. I., EPS 2012, nr 2, s. 33-38).W dalszych rozważaniach odnieść należy się do zawartej w uzasadnieniu skarżonej decyzji a także w piśmie pełnomocnika organu z 15 maja 2026 r. argumentacji wskazującej, że zaskarżona decyzja w sprawie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego poprzedzona została wydaną przez ZUS decyzją z 8 maja 2023 r. o uchyleniu wobec skarżącej prawa do świadczenia wychowawczego, która nie została objęta odwołaniem i stała się ostateczna. W konsekwencji uchylenia prawa do świadczenia wychowawczego ZUS wydał decyzję o ustaleniu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego. Zatem zdaniem organu wydanie zaskarżonej decyzji było następstwem wydania decyzji z 8 maja 2023 r. i decyzje te są ze sobą związane. Nie ulega wątpliwości, że Sąd w niniejszym postępowaniu nie poddaje kontroli decyzji ZUS z 8 maja 2023 r., gdyż decyzja ta ma odrębny byt, podlegała odrębnemu zaskarżeniu, z którego strona nie skorzystała. Jednak Sąd wyjaśnia, iż z treści przepisów u.p.p.w.d. nie wynika, aby postępowanie w sprawie stwierdzenia zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego (art. 25) było uzależnione i sprzężone z koniecznością uprzedniego uchylenia decyzji w sprawie świadczenia wychowawczego (art. 27). Należy podkreślić, iż art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d. stanowi samodzielną podstawę do orzekania przez organ w przedmiocie stwierdzenia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego, niezależną od decyzji o uchyleniu świadczenia wychowawczego. Zdaniem Sądu decyzja o uchyleniu świadczenia wychowawczego nie wywiera zatem bezpośredniego skutku na decyzję o zwrocie nienależnie uiszczonego świadczenia, są to odrębne postępowania, a jedna decyzja nie jest zależna od drugiej. Szczególnie zaś w sprawie, gdzie decyzja z 8 maja 2023 r. dotyczy świadczenia wychowawczego, które zostało już pobrane i wypłacone przed datą wydania decyzji uchylającej. Decyzją z 8 maja 2023 r. uchylono bowiem skarżącej prawo do świadczenia wychowawczego na córkę od 23 grudnia 2022 r.Sąd zwraca uwagę, iż w świetle utrwalonego już orzecznictwa sądów administracyjnych decyzja uchylająca prawo do świadczenia wychowawczego, o której mowa w art. 27 ust. 1 u.p.p.w.d., ma charakter konstytutywny i działa ze skutkiem ex nunc, tj. z mocą na przyszłość od daty wydania decyzji. W trybie art. 27 u.p.p.w.d. nie podlega zatem uchyleniu lub zmianie prawo do świadczenia wychowawczego już wcześniej skonsumowane, czyli świadczenie już pobrane. Pozbawienie strony prawa do wypłaconego świadczenia wychowawczego nastąpić może jedynie przy zastosowaniu instytucji świadczenia nienależnie pobranego, podlegającego zwrotowi (art. 25 u.p.p.w.d.). Zatem jedynie w sytuacji, gdy przyznane prawo do świadczenia wychowawczego nie zostało całkowicie skonsumowane, a wyjdą na jaw okoliczności, że przyznane świadczenie jest nienależne, należy doprowadzić do wydania decyzji o uchyleniu prawa do świadczenia wychowawczego (od dnia orzekania w przedmiotowej kwestii) oraz nienależnie pobranym świadczeniu za okres, w jakim zostało ono wypłacone. Może to nastąpić w pierwszej kolejności przez wydanie decyzji o uchyleniu prawa do świadczenia, a dopiero później przez wydanie decyzji o nienależnie pobranym świadczeniu (wyrok WSA w Szczecinie z 20 listopada 2025 r., II SA/Sz 469/25, wyrok WSA w Bydgoszczy z 10 grudnia 2025 r., II SA/Bd 525/24, wyrok NSA z 19 września 2025 r., I OSK 2198/23, CBOSA).W sytuacji, gdy przyznane prawo do świadczenia wychowawczego nie zostało całkowicie skonsumowane, a wyjdą na jaw okoliczności, że przyznane świadczenie jest nienależne, w pierwszej kolejności należy doprowadzić do wydania decyzji o uchyleniu prawa do świadczenia wychowawczego (od dnia orzekania w przedmiotowej kwestii), a dopiero później - do orzekania (poprzez wydanie decyzji administracyjnej) o nienależnie pobranym świadczeniu za okres w jakim zostało ono wypłacone (por. wyrok WSA w Krakowie z 8 stycznia 2025 r., III SA/Kr 1010/25, CBOSA).Mając na uwadze powyższe Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 20026 r., poz. 143 ze zm., dalej p.p.s.a.) uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji.W ponownym rozpoznaniu sprawy organy, stosownie do postanowień art. 153 p.p.s.a. uwzględniając ocenę prawną i wskazania zawarte w uzasadnieniu wyroku. organy obowiązane będą dokonać wskazanych powyżej ustaleń istotnych dla treści rozstrzygnięcia okoliczności sprawy, odnosząc się do stanowiska strony i przedłożonych przez nią dowodów, a następnie po dokonaniu wnikliwej analizy dotyczącej przesłanek utraty prawa do świadczenia - podejmą właściwe rozstrzygnięcie co do istoty sprawy.Sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a..