Postanowienie - I OZ 225/26 - Naczelny Sąd Administracyjny - z dnia 10 czerwca 2026
Teza
Oddalono zażalenie. Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Mariola Kowalska (sprawozdawca) po rozpoznaniu w dniu 10 czerwca 2026 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia J. T. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 20 kwietnia 2026 r., sygn. akt II SPP/Gl 157/25 o odmowie zmiany postanowienia referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 9 stycznia 2026 r., sygn. akt II SPP/Gl 157/25 o umorzeniu postępowania z wniOddalono zażalenie. Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Mariola Kowalska (sprawozdawca) po rozpoznaniu w dniu 10 czerwca 2026 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia J. T. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 20 kwietnia 2026 r., sygn. akt II SPP/Gl 157/25 o odmowie zmiany postanowienia referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 9 stycznia 2026 r., sygn. akt II SPP/Gl 157/25 o umorzeniu postępowania z wni
Najważniejsze informacje
W skrócie
Wynik
oddalono zażalenie
Typ sprawy
sprawa nieprocesowa
Etap
zażalenie
Tryb
posiedzenie niejawne
Role w sprawie
apelujący / skarżący
wnioskodawca
Data orzeczenia
10 czerwca 2026
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Przewodniczący
Mariola Kowalska
Podstawa prawna
Rozstrzygnięcie
Oddalono zażalenie
UZASADNIENIE
J. T. (dalej – skarżący) w skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z 20 listopada 2025 r., nr SKO.PS/41.5/910/2025/16806, wystąpił o ustanowienie pełnomocnika z urzędu powołując się na brak wiedzy prawniczej potrzebnej do obrony swoich interesów.Następnie skarżący złożył wypełniony urzędowy formularz "PPF", w którym wniósł o ustanowienie adwokata oraz zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu podniósł, że jest osobą niepełnosprawną w stopniu umiarkowanym, całkowicie niezdolną do pracy, nie stać go na koszty sprawy, gdyż utrzymuje się wyłącznie z zasiłków z pomocy społecznej. Opisując swój stan rodzinny, majątkowy i dochodowy skarżący wskazał, że gospodaruje samotnie, nie posiada nieruchomości (zamieszkuje w wynajmowanym lokalu o powierzchni 30 m2), nie posiada zasobów pieniężnych (w tym oszczędności, papierów wartościowych i innych praw majątkowych, wierzytelności), nie posiada przedmiotów wartościowych, uzyskuje dochód w postaci zasiłku stałego (993,18 zł) oraz dodatku mieszkaniowego (255,83 zł), łącznie 1249,01 zł. Na jego stałe wydatki składają się: czynsz (338,53 zł) oraz opłaty za prąd (222,51 zł) i gaz (50 zł). Resztę dostępnych środków przeznacza na niezbędne potrzeby życiowe.Postanowieniem z 9 stycznia 2026 r., sygn. akt II SPP/Gl 157/25, starszy referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach umorzył postępowanie z wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych oraz odmówił ustanowienia adwokata.W uzasadnieniu referendarz wskazał, że wobec ustawowego zwolnienia skarżącego od kosztów sądowych, rozpoznanie jego wniosku o zwolnienie z obowiązku uiszczenia tych należności stało się zbędne i w takiej sytuacji postępowanie w tym zakresie należało umorzyć na podstawie art. 249a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935 ze zm.), dalej – p.p.s.a.Referendarz odnosząc się do wniosku o ustanowienie adwokata wskazał, że po pierwsze – choć wnioskodawca jest bezspornie osobą ubogą, to jednak treść pism procesowych składanych przezeń w szeregu zawisłych przed tutejszym Sądem spraw oraz sposób ich formułowania nie wskazuje, aby był osobą nieporadną, czy też, by miał problemy z jasnym wyrażaniem swoich żądań. Po drugie – w przeszłości, w wielu (kilkudziesięciu) sprawach toczących się przed tutejszym Sądem ustanawiano dlań profesjonalnego pełnomocnika, jednak w większości tych postępowań Sąd oddalał skargi, a następnie adwokat, na którego zgodnie z życzeniem skarżącego wyznaczano każdorazowo tę samą osobę, za każdym razem składał opinię o braku podstaw do wniesienia skargi kasacyjnej. W takiej sytuacji trudno uznać, aby ustanowienie dla wnioskodawcy fachowego pełnomocnika w kolejnej sprawie, która jak niemal wszystkie wcześniejsze sprawy z jego skarg dotyczy przyznania świadczenia z pomocy społecznej i brak jest przesłanek mogących świadczyć o tym, aby miała skomplikowany charakter, było racjonalnie uzasadnione i konieczne ze względu na skuteczną obronę przysługujących mu praw, tym bardziej, że na obecnym etapie postępowania w niniejszej sprawie (to jest przed wydaniem wyroku przez Sąd) nie obowiązuje przymus adwokacki (radcowski).Skarżący pismem z 16 stycznia 2026 r. złożył sprzeciw od całości powyższego postanowienia i wniósł o jego zmianę i ustanowienie dla niego pełnomocnika z urzędu oraz zwolnienie od kosztów sądowych w całości. W ocenie skarżącego postanowienie jest niesłuszne i narusza jego prawo do rzetelnego procesu i dostępu do Sądu, które gwarantuje mu Konstytucja. Opiera się na błędnym założeniu, że skoro poprzednie sprawy były przegrane pomimo obecności pełnomocnika to i ta będzie przegrana. Ze sprawy wynika bezsprzecznie, że nie stać go na adwokata z wyboru. Sąd dyskryminuje go z uwagi na ubóstwo. Odmowa przyznania pełnomocnika jest niesprawiedliwa i rażąco narusza prawo i jego interesy.Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach postanowieniem z 3 lutego 2026 r., sygn. akt II SPP/Gl 157/25, utrzymał w mocy postanowienie referendarza sądowego z 9 stycznia 2026 r.W uzasadnieniu Sąd wskazał, że zasadnie referendarz sądowy postanowieniem z 9 stycznia 2026 r. umorzył postępowanie w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, uznając je za bezprzedmiotowe, gdyż w sprawie zainicjowanej przez skarżącego, już z mocy samej ustawy, na podstawie art. 239 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a., korzysta on ze zwolnienia zarówno z wpisu sądowego od skargi, jak i innych ewentualnych kosztów tego postępowania.Sąd uznał także za prawidłowe rozstrzygnięcie referendarza zawarte w punkcie drugim sentencji zaskarżonego postanowienia dotyczące odmowy ustanowienia adwokata. Referendarz słusznie zauważył bowiem, że obecny etap postępowania sądowego w sprawie świadczenia z pomocy społecznej nie wymaga udziału zawodowego pełnomocnika. Wbrew stanowisku skarżącego odmowa ustanowienia adwokata w żaden sposób nie zamyka mu drogi dochodzenia swoich praw przed tutejszym Sądem. Sąd, podzielając stanowisko referendarza sądowego, nie znalazł podstaw do zmiany zaskarżonego postanowienia i przerzucania ciężaru ponoszenia kosztów związanych z prowadzeniem sprawy dotyczącej świadczenia z pomocy społecznej na ogół podatników. Brak jest podstaw do uznania, że odmowa ustanowienia pełnomocnika na obecnym etapie postępowania mogłaby spowodować dla skarżącego jakiekolwiek ujemne następstwa procesowe, czy też ograniczyć jego prawo do sądu.Skarżący pismem z 27 marca 2026 r. wniósł o wyznaczenie pełnomocnika z urzędu i odroczenie terminu rozprawy z 14 maja 2026 r. do czasu wyznaczenia mu pełnomocnika do sprawy, który weźmie wraz z nim udział w rozprawie. Wskazał, że jego sytuacja zdrowotna i finansowa uległa pogorszeniu i dalej ulega systematycznemu pogorszeniu. Nie jest w stanie sam się bronić i sam pojawić się w sądzie, potrzebuje do funkcjonowania pomocy osób trzecich, a w sprawach sądowych potrzebuje fachowej pomocy, ponieważ nie zna się na prawie. Sprawa dotyczy jego podstawowych egzystencjalnych potrzeb, a zabieranie mu prawa do obrony i pomocy prawnej należy uznać za rażącą niesprawiedliwość.Powyższe pismo skarżącego zostało uznane za wniosek o zmianę uprzednio wydanego postanowienia referendarza sądowego z 9 stycznia 2026 r.W dniu 16 kwietnia 2026 r. skarżący ponownie złożył wypełniony urzędowy formularz "PPF", w którym po raz kolejny wniósł o ustanowienie adwokata oraz zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wskazał, że ma orzeczony umiarkowany stopień niepełnosprawności i całkowitą niezdolność do pracy. Utrzymuje się wyłącznie z zasiłków z pomocy społecznej. Opisując swój stan rodzinny, majątkowy i dochodowy skarżący ponownie wskazał, że gospodaruje samotnie, nie posiada nieruchomości (zamieszkuje w wynajmowanym lokalu o powierzchni 30 m2), nie posiada zasobów pieniężnych (w tym oszczędności, papierów wartościowych i innych praw majątkowych, wierzytelności), nie posiada przedmiotów wartościowych, uzyskuje dochód w postaci zasiłku stałego (993,18 zł) oraz dodatku mieszkaniowego (255,83 zł), łącznie 1249,01 zł. Na jego stałe wydatki składają się: czynsz (338,53 zł) oraz opłaty za prąd (222,51 zł) i gaz (50 zł). Resztę dostępnych środków przeznacza na niezbędne potrzeby życiowe.Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach postanowieniem z 20 kwietnia 2026 r., sygn. akt II SPP/Gl 157/25, odmówił zmiany postanowienia referendarza sądowego z 9 stycznia 2026 r.W uzasadnieniu Sąd wskazał, że w sytuacji, gdy przedmiotem postępowania w sprawie przyznania prawa pomocy jest wniosek złożony po prawomocnym rozpoznaniu uprzedniego wniosku - o tożsamym co uprzednio zakresie - wniosek taki podlega ocenie przez pryzmat kryteriów wskazanych w art. 165 p.p.s.a.Wskazał również, że aktualnie złożony przez skarżącego wniosek z 27 marca 2026 r., poza kolejnym żądaniem strony odnośnie ustanowienia adwokata z urzędu, nie powołuje żadnych okoliczności, które wskazywałyby na konieczność zmiany uprzednio wydanego rozstrzygnięcia. Z treści nadesłanego przez skarżącego wniosku o przyznanie prawa pomocy z 15 kwietnia 2026 r. jednoznacznie wynika, że skarżący na obecnym etapie powołuje się na tożsame okoliczności, na które powołał się we wniosku rozpatrzonym już odmownie uprzednio przez referendarza sądowego, które to rozstrzygnięcie zostało utrzymane w mocy przez Sąd. Nie załączył jakichkolwiek dokumentów, aby potwierdzić pogorszenie stanu zdrowia. Wobec tego, zdaniem Sądu, skarżący niewątpliwie nie wykazał, że doszło do zmiany okoliczności sprawy, o której mowa w art. 165 p.p.s.a. Brak było zatem dostatecznych podstaw, żeby dokonać zmiany postanowienia referendarza sądowego z 9 stycznia 2026 r.W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżący wniósł o jego zmianę w całości i zwolnienie od kosztów sądowych i wyznaczenie mu pełnomocnika z urzędu. W ocenie skarżącego postanowienie jest niesprawiedliwe i godzi w jego prawo dostępu do sądu. Nie ulega wątpliwości, że nie stać go na wynagrodzenie dla adwokata – Sąd dyskryminuje go z uwagi na niepełnosprawność. Dla niego sprawa nie jest łatwa, nie zna się na prawie i nie wie co ma w sprawie robić. Ma orzeczony umiarkowany stopień niepełnosprawności i do funkcjonowania potrzebuje pomocy osób trzecich, tym bardziej w sprawach sądowych i urzędowych. Sąd odbiera mu prawo do rzetelnego procesu. Nadto, nie powołuje się na te same okoliczności, lecz na nowe – jego stan zdrowia, stan majątkowy i sytuacja życiowa uległy pogorszeniu.Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje.W rozpoznawanej sprawie istotne znaczenie ma to, że jest to kolejny wniosek skarżącego w przedmiocie prawa pomocy. Okoliczność, że prawomocnym postanowieniem starszego referendarza sądowego z 9 stycznia 2026 r. umorzono postępowanie z wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych oraz odmówiono ustanowienia adwokata nie wykluczało możliwości ponownego złożenia przez skarżącego wniosku, ponieważ stosownie do treści art. 243 § 1 zd. 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2026 r., poz. 143 ze zm.; dalej – p.p.s.a.) prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w jego toku (na każdym jego etapie).Zgodnie z art. 165 p.p.s.a. postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Do postanowień takich należą niewątpliwie postanowienia w przedmiocie prawa pomocy. Zaznaczyć trzeba, że przez pojęcie "zmiany okoliczności sprawy" należy rozumieć takie zmiany w okolicznościach faktycznych, które uzasadniają zmianę dotychczasowego rozstrzygnięcia. W przypadku postanowienia odmawiającego przyznania prawa pomocy okolicznością taką będzie w szczególności pogorszenie sytuacji finansowej wnioskodawcy.Sąd, badając przesłanki zastosowania w okolicznościach danej sprawy art. 165 p.p.s.a., jest obowiązany do porównania wniosku złożonego pierwotnie i argumentacji przywołanej przez wnioskodawcę w toku pierwotnego postępowania o przyznanie prawa pomocy z powtórnym wnioskiem w tym przedmiocie. Analiza ta powinna zmierzać do ewentualnego stwierdzenia w powtórnym wniosku nowych okoliczności sprawy. Stwierdzone różnice w powoływanych przez wnioskodawcę okolicznościach mogą zostać uznane za nieistotne, jeśli już z nich wynika, że nie wpływają one na stwierdzenie wystąpienia przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie.W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd I instancji wywiązał się z opisanego wyżej obowiązku porównania pierwotnego wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy z kolejnym jego wnioskiem w tym przedmiocie. W wyniku analizy obu tych wniosków Sąd I instancji prawidłowo uznał, że w złożonym po raz drugi wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący nie przywołał nowych okoliczności pozwalających stwierdzić, że jego sytuacja materialna i finansowa uległa zmianie w odniesieniu do oceny dokonywanej przez starszego referendarza sądowego na etapie wydawania postanowienia z 9 stycznia 2026 r. Podzielić przy tym należy stanowisko Sądu I instancji, że skarżący we wniosku o przyznanie prawa pomocy z 15 kwietnia 2026 r. powołał się na tożsame, jednakowe, okoliczności, które zostały już wskazane w pierwotnie złożonym w dniu 5 stycznia 2026 r. wniosku o przyznanie prawa pomocy. Słusznie zauważył Sąd I instancji, że skarżący nie załączył jakichkolwiek dokumentów na potwierdzenie pogorszenia stanu zdrowia. Wskazać należy, że bez przedstawienia przez skarżącego stosownej dokumentacji nie jest możliwe zweryfikowanie jego twierdzenia co do pogorszenia stanu zdrowia. Pozostaje to zatem bez wpływu na ocenę zmiany okoliczności sprawy.Z powyższych względów należało uznać, że w sprawie nie zachodzą podstawy do zmiany postanowienia referendarza sądowego z 9 stycznia 2026 r. na zasadzie art. 165 p.p.s.a., gdyż skarżący nie przywołał jakichkolwiek nowych okoliczności, które miały miejsce po rozpoznaniu poprzedniego wniosku o prawo pomocy, a które mogły mieć wpływ na zmianę przedmiotowego postanowienia z 9 stycznia 2026 r.Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.., orzekł jak w sentencji postanowienia.