Wyrok - I OSK 238/25 - Naczelny Sąd Administracyjny - z dnia 15 czerwca 2026
Teza
Uchylono zaskarżony wyrok oraz zaskarżone postanowienie I i II instancji. Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jerzy Siegień Sędziowie: Sędzia NSA Marek Stojanowski (sprawozdawca) Sędzia NSA Marian Wolanin po rozpoznaniu w dniu 15 czerwca 2026 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej M.L. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 6 września 2024 r. sygn. akt I SA/Wa 534/24 w sprawie ze skargi M.L. na postanowienie Krajowej Komisji Uwłaszczeniowej z dnia 14 grudnia 2023 r. nr KKU-259/23 w przedmiociUchylono zaskarżony wyrok oraz zaskarżone postanowienie I i II instancji. Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jerzy Siegień Sędziowie: Sędzia NSA Marek Stojanowski (sprawozdawca) Sędzia NSA Marian Wolanin po rozpoznaniu w dniu 15 czerwca 2026 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej M.L. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 6 września 2024 r. sygn. akt I SA/Wa 534/24 w sprawie ze skargi M.L. na postanowienie Krajowej Komisji Uwłaszczeniowej z dnia 14 grudnia 2023 r. nr KKU-259/23 w przedmioci
Najważniejsze informacje
W skrócie
Wynik
uchylono orzeczenie
Typ sprawy
sprawa karna
Etap
skarga kasacyjna
Tryb
posiedzenie niejawne
Role w sprawie
prokurator
apelujący / skarżący
Data orzeczenia
15 czerwca 2026
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Przewodniczący
Jerzy Siegień
Podstawa prawna
art. 365
kpc
art. 28
kpa
art. 149
kpa
art. 145
ppsa
art. 188
ppsa
art. 183
ppsa
art. 174
ppsa
art. 135
ppsa
Pokaż pozostałe podstawy prawne (5)
Rozstrzygnięcie
Uchylono zaskarżony wyrok oraz zaskarżone postanowienie I i II instancji
UZASADNIENIE
Wyrokiem z 6 września 2024 r. sygn. akt I SA/Wa 534/24 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę M.L. (dalej także: "skarżący", "skarżący kasacyjnie") na postanowienie Krajowej Komisji Uwłaszczeniowej (dalej: "organ II instancji", "komisja") z 14 grudnia 2023 r. nr KKU-259/23, w przedmiocie odmowy wznowienia postępowania zakończonego decyzją Wojewody Lubelskiego (dalej: "organ I instancji", "wojewoda") z 4 stycznia 2021 r. nr GN-I.7532.1.166.2020.NR.Wskazany wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.Wymienioną powyżej decyzją z 4 stycznia 2021 r. Wojewoda Lubelski stwierdził na podstawie art. 5 ust. 1 pkt 1 i art. 18 ustawy z dnia 10 maja 1990 r. – Przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnym i ustawę o pracownikach samorządowych (Dz. U. Nr 32 z 1990 r. poz. 191 ze zm., dalej: "ustawa komunalizacyjna"), że gmina N. nabyła z mocy prawa, z dniem 27 maja 1990 r., nieodpłatnie, własność nieruchomości gruntowej, położonej w gminie N., w obrębie ewidencyjnym [...]., składającej się z działek oznaczonych w ewidencji gruntów i budynków jako: nr [...] o pow. [...] ha, [...] o pow. [...] ha, [...] o pow. [...] ha, [...] o pow. [...] ha (KW nr [...] ), nieruchomości oznaczonej jako działka nr [...] o pow. [...] ha (KW nr [...]) oraz nieruchomości oznaczonej jako działka nr [...] o pow. [...] ha (KW nr [...]).Wnioskiem z 23 maja 2023 r. M.L. zwrócił się do Wojewody Lubelskiego o wznowienie postępowania zakończonego ww. decyzją. Jako podstawę wznowieniową skarżący wskazał art. 145 § 1 pkt 1, 5 i 8, art. 148 § 1 i 2, art. 149 § 1 i art. 150 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r. poz. 775 ze zm., dalej: "kpa"). Postanowieniem z 29 sierpnia 2023 r. nr GN-I.7532.1.166.2020.NR wojewoda odmówił wznowienia postępowania, stwierdzając brak przesłanek wznowieniowych.Po rozpoznaniu zażalenia skarżącego, wskazanym na wstępie postanowieniem komisja utrzymała w mocy postanowienie organu I instancji. W ocenie organu II instancji, na podstawie samej treści wniosku skarżącego i powołanych tam okoliczności, jak również treści zażalenia można dojść do wniosku, że zarówno sam skarżący jak i jego poprzednicy prawni nie mogli być stroną postępowania toczącego się przed Wojewodą Lubelskim. Zdaniem komisji stronami postępowania komunalizacyjnego, są Skarb Państwa i właściwa gmina. Aby uznać inny podmiot za stronę przedmiotowego postępowania niezbędne jest wskazanie jego interesu prawnego do udziału w tym postępowaniu. Inny podmiot może być uznany za stronę postępowania komunalizacyjnego tylko wówczas, gdy wykaże się tytułem prawnym do mienia będącego przedmiotem komunalizacji takim, który stałby na przeszkodzie komunalizacji z tego powodu, że przekreślałby tytuł Skarbu Państwa do mienia lub uniemożliwiałby komunalizację z przyczyn przewidzianych w art. 11 powołanej ustawy. Organ II instancji następnie zaznaczył, że skarżący na potwierdzenie przysługującego mu tytułu prawnorzeczowego do nieruchomości wskazał postanowienie z 26 kwietnia 2023 r., którym Sąd Rejonowy Lublin Wschód z siedzibą w Ś., sygn. akt I Ns 1012/22, oddalił wniosek Skarbu Państwa, reprezentowanego przez Starostę L., o stwierdzenie nabycia przez Skarb Państwa w drodze zasiedzenia przedmiotowych nieruchomości położonych w C., które nie jest prawomocne. Tym samym, w ocenie komisji z uwagi na to, iż istnieje możliwość zmiany tego orzeczenia w postępowaniu apelacyjnym przez stwierdzenie zasiedzenia, to nie oznacza, że Skarb Państwa nie jest właścicielem przedmiotowych nieruchomości.Następnie organ II instancji podkreślił, iż zgodnie z ujętą w art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (Dz. U. z 2019 r., poz. 2204 ze zm., dalej: "ukwh") zasadą jawności domniemywa się, że prawo jawne z księgi wieczystej jest wpisane zgodnie z rzeczywistym stanem prawnym Zasada jawności polega na tym, że księga wieczysta ujawnia stan prawny nieruchomości, dla której jest prowadzona. Organy administracji publicznej są związane domniemaniem prawnym z ksiąg wieczystych z art. 3 ust 1 i nie mogą z własnej inicjatywy dokonywać ich obalenia. Skoro przedmiotowe wpisy w księgach wieczystych są objęte domniemaniem zgodności z rzeczywistym stanem prawnym, nie może ono być obalone ani podważone w postępowaniu administracyjnym. W sytuacji gdy podmiot został ujawniony jako właściciel w księdze wieczystej, obalenie domniemania z art. 3 ust 1 ukwh może nastąpić tylko w procesie wytoczonym na podstawie art. 10 ukwh. Zdaniem komisji postępowania komunalizacyjnego nie można wykorzystać do uzgodnienia treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym, gdyż wszelkie spory o prawa do rzeczy nieruchomej, wpisane w księdze wieczystej (w tym w dacie 27 maja 1990 r.) pozostają poza przedmiotem postępowania komunalizacyjnego, w którym organ jest związany prawomocnym wpisem w księdze wieczystej, czy też prawomocnym wyrokiem wydanym w postępowaniu uzgodnieniowym z art. 10 ust. 1 ustawy o księgach wieczystych i hipotece. W związku z tym - wobec stwierdzenia przez organ pierwszej instancji oczywistego braku legitymacji M.L. do złożenia wniosku o wznowienie postępowania, jak również z uwagi na fakt, iż skarżący nie przedstawił nowych istotnych okoliczności faktycznych i dowodów w sprawie, które stanowiłyby podstawę do wznowienia postępowania – za zasadne organ II instancji uznał wydanie postanowienia o odmowie wznowienia postępowania.Przywołanym na wstępie wyrokiem Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę na powyższą decyzję. Zdaniem Sądu I instancji prawidłowe jest stanowisko organów, że skarżący nie przedłożył tytułu prawnego, wskazującego że skomunalizowana nieruchomość stanowiła jego własność w dniu 27 maja 1990 r. Sąd Wojewódzki wskazał, że w dacie wydania decyzji komunalizacyjnej oraz w dacie wejścia w życie ustawy komunalizacyjnej, będące przedmiotem postępowania nieruchomości, zgodnie z wpisami do prowadzonych dla nich ksiąg wieczystych stanowiły własność Skarbu Państwa a nie skarżącego lub jego poprzednika prawnego, czego organy administracji nie mogły kwestionować ani weryfikować. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie podzielił stanowisko organów co do tego, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych stronami postępowania komunalizacyjnego są co do zasady wyłącznie Skarb Państwa – jako dotychczasowy właściciel nieruchomości i gmina – jako podmiot nabywający własność nieruchomości. Ich bowiem praw i obowiązków bezpośrednio dotyczą skutki decyzji komunalizacyjnej. Inne osoby, aby mogły uczestniczyć w postępowaniu komunalizacyjnym (mieć w nim przymiot strony), a więc również mogły skutecznie żądać weryfikacji ostatecznej decyzji komunalizacyjnej w trybie wznowienia postępowania, musiałyby wykazać, że w dacie komunalizacji (tj. 27 maja 1990 r.), to im, a nie Skarbowi Państwa, przysługiwał tytuł prawnorzeczowy do nieruchomości, który stałby na przeszkodzie komunalizacji. Nie jest przy tym wystarczające samo powoływanie się na taki tytuł prawnorzeczowy, lecz konieczne jest jego udokumentowanie na dzień 27 maja 1990 r.Po analizie zebranej w sprawie dokumentacji Sąd I instancji stwierdził, że na dzień 27 maja 1990 r. skarżący nie legitymował się i nadal nie legitymuje tytułem prawnorzeczowym do spornych działek, który stałby na przeszkodzie jej komunalizacji. Zebrany materiał dowodowy potwierdza bowiem w ocenie Sądu Wojewódzkiego, że zarówno w dacie 27 maja 1990 r., jak w dacie wydania decyzji komunalizacyjnej sporne działki ujawnione były w księgach wieczystych jako własność Skarbu Państwa. Okoliczność ta ma kluczowe znaczenie dla ustalenia stanu faktyczno-prawnego danej nieruchomości. Wpis w księdze wieczystej jest bowiem, stosownie do art. 6268 § 6 ustawy z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2020 r. poz. 1575 ze zm.; dalej: "kpc) orzeczeniem sądu cywilnego. W konsekwencji treść tego wpisu, z mocy art. 365 § 1 kpc wiąże wszystkie inne sądy oraz organy. Ponadto, na co trafnie zwróciła uwagę komisja, zgodnie z art. 3 ust. 1 ukwh prawo ujawnione tego rodzaju wpisem objęte jest domniemaniem zgodności z rzeczywistym stanem prawnym. To natomiast, że powyższe domniemanie ma charakter wzruszalny i zgodnie z orzecznictwem Sądu Najwyższego może być obalone w oparciu o dostępne środki dowodowe nie tylko w postępowaniu o uzgodnienie treści księgi wieczystej, ale w każdym innym postępowaniu, w którym kwestia ta stanowi przesłankę rozstrzygnięcia, nie uprawnia do wyprowadzenia wniosku że może to nastąpić także w postępowaniu administracyjnym. Kwestia przeprowadzenia dowodu przeciwko domniemaniu wynikającemu z treści wpisu ujawnionego w księdze wieczystej jest bowiem wyłącznie zagadnieniem prawa cywilnego. Organ administracji nie ma zatem możliwości, aby w toku postępowania, jakie przed nim się toczy, dokonywać odmiennych ustaleń prawnych od tych jakie wynikają z wpisów dokonanych w księdze wieczystej. Przyjęcie poglądu odmiennego, polegającego na tym, że domniemanie, wynikające z art. 3 ust. 1 powołanej ustawy, mogłoby być obalone także w postępowaniu administracyjnym, prowadziłoby do sytuacji, w której organ administracji publicznej zastępowałby sąd powszechny, gdyż wydawałby rozstrzygnięcie w kwestii zastrzeżonej dla postępowań cywilnych. Taka zaś sytuacja jest z oczywistych przyczyn prawnie niedopuszczalna.Dalej Sąd Wojewódzki wywiódł, ze nie jest wystarczająca do potwierdzenia tytułu prawnorzeczowego skarżącego do spornych nieruchomości podnoszona przez niego okoliczność wydania postanowienia Sądu Rejonowego Lublin Wschód z siedzibą w Ś. z 26 kwietnia 2023 r. sygn. akt I Ns 1012/22 (k-104 akt administracyjnych), na mocy którego oddalono wniosek o stwierdzenie nabycia przez Skarb Państwa w drodze zasiedzenia spornych nieruchomości. Wskazane postanowienie nie jest bowiem prawomocne z uwagi na trwające postępowanie apelacyjne (k-128 akt administracyjnych). Skoro zatem w dacie komunalizacji sporne działki stanowiła własność Skarbu Państwa, to prawidłowo uznały organy, że skarżący nie wykazał się posiadaniem tytułu prawnego do przedmiotowej nieruchomości.W ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie przedstawionej oceny nie mogła także podważyć zawarta w skardze argumentacja dotycząca pominięcia przez organy skutków prawnych wywołanych przez pozostającą w obrocie decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 17 maja 2010 r. (k-66-78 akt administracyjnych) w zakresie stwierdzającym niepodpadanie spornej nieruchomości pod działanie dekretu o reformie rolnej. Powołana decyzja jest o tyle wiążące prawnie, że ustala, że nie doszło do ustawowej nacjonalizacji nieruchomości w dacie wejścia w życie dekretu PKWN z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (tj. w dacie 13 września 1944 r.). Nie oznacza ona jednak automatycznie posiadania prawa własności nieruchomości w dacie komunalizacji. To zaś właśnie ten moment jest kluczowy w punktu widzenia możliwości wzruszenia decyzji komunalizacyjnej.W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku M.L. zarzucił Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie:1. naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, a mianowicie:a. art. 5 ust. 1 pkt 1 ustawy komunalizacyjnej, przez błędne jego zastosowanie wskutek przyjęcia, że to Skarb Państwa a nie skarżący M.L legitymował się w dniu 27 maja 1990 r. tytułem prawnorzeczowym do nieruchomości określonych w decyzji Wojewody Lubelskiego z dnia 4 stycznia 2021 r. znak GN-L7532.L160.2020.ZD, choć takiej ocenie Sądu przeczy treść postanowienia Sądu Rejonowego Lublin Wschód w Lublinie z siedzibą w ś. z dnia 26 kwietnia 2023 r., sygn. akt I Ns 1012/22, utrzymanego prawomocnie w mocy przez postanowienie Sądu Okręgowego w Lublinie z dnia 29 listopada 2024 r. sygn. akt II Ca 950/23, oddalające w całości apelację Skarbu Państwa-Starosty L. zastępowanego przez Prokuratorię Generalną RP oraz w całości apelację gminy N., a nadto w sposób wyraźny uchylające postanowienie Sądu Rejonowego Lublin Wschód w Lublinie z siedzibą w Ś. z dnia 29 maja 2019 r. w sprawie o sygn. akt I Ns 285/18 w całości, w świetle którego Skarb Państwa nieruchomości tych w drodze zasiedzenia nie nabył, a tym samym nie był ich właścicielem w dniu 27 maja 1990 r., a tytuł własności przysługiwał następcom prawnym O.S., w tym skarżącemu;b. art. 3 ust. 1 ukwh przez błędną jego wykładnię i nienależyte zastosowanie w następstwie niezasadnego przyjęcia, że domniemanie z art. 3 ust. 1 ukwh nie może być wzruszone w postępowaniu administracyjnym ani sądowoadministracyjnym i że wiąże tak organy jak i sąd administracyjny dopóki nie zostanie obalone we właściwym postępowaniu cywilnym, a tym samym nawet wiedza oparta na treści orzeczenia sądowego, że Skarb Państwa nie był właścicielem nieruchomości w dniu 27 maja 1990 r. nie pozwala organowi na ocenę, że nie jest związany domniemaniem płynącym z przeciwnej treści wpisu w księdze wieczystej, lecz obowiązanym do rozstrzygnięcia zgodnego z tytułem prawnorzeczowym do nieruchomości stwierdzonym orzeczeniem sądowym w tym przedmiocie;2. naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie:a. "art. 145 § 1 pkt b i c" (winno być: "art. 145 § 1 lit. b i c ppsa") w zw. z art. 28 kpa w zw. z art. 77 i 80 kpa wskutek błędnego przyjęcia, że skarżący nie ma interesu prawnego we wszczęciu przedmiotowego postępowania, bowiem o braku po jego stronie prawnorzeczowego tytułu do nieruchomości przesądza wpis w księgach wieczystych na rzecz innego podmiotu pomimo, że wpis ten pozostaje w sprzeczności z rzeczywistym stanem prawnym znanym organom i Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie z orzeczenia sądu cywilnego, a mianowicie z postanowienia Sądu Rejonowego Lublin Wschód w Lublinie z siedzibą w Ś. z 26 kwietnia 2023 r. sygn. akt I Ns 1012/22, a także błędnego przyjęcia, że Skarb Państwa był właścicielem przedmiotowych nieruchomości w dniu 27 maja 1990 r. pomimo, że jego wniosek o stwierdzenie nabycia tych nieruchomości w drodze zasiedzenia został oddalony, w następstwie braku wszechstronnego rozpatrzenia całego materiału dowodowego i przekroczenia granic swobodnej oceny dowodów przy ocenie materiału dowodowego i wyprowadzenie z materiału dowodowego wniosków przeciwnych do tych, które z nich logicznie wypływają i tym samym poczynienia błędnych ustaleń odnoszących się do istnienia interesu skarżącego w żądaniu wznowienia postępowania;b. art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935 ze zm., dalej: "ppsa"), przez brak jego należytego zastosowania w celu usunięcia naruszeń prawa we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy;c. art. 45 ust. 1 Konstytucji RP wskutek rozstrzygnięcia, które w istocie prowadzi do pozbawienia skarżącego prawa do sądu i sprawiedliwego rozpatrzenia sprawy, wskutek odesłania go na drogę postępowania cywilnego, która zablokowana jest istnieniem decyzji administracyjnej wiążącej sąd cywilny.W uzasadnieniu skargi kasacyjnej przedstawiono argumentację mająca przemawiać za jej uwzględnieniem. W oparciu o tak sformułowane zarzuty skarżący kasacyjnie wniósł o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie i rozpoznanie po myśli art. 188 ppsa skargi M.L. na postanowienie Krajowej Komisji Uwłaszczeniowej z 14 grudnia 2023 r. jeżeli uzna Sąd, że istota sprawy jest dostatecznie wyjaśniona oraz uchylenie w całości zaskarżonego postanowienia, a także poprzedzającego je postanowienia Wojewody Lubelskiego z dnia 29 sierpnia 2023 r. i zobowiązanie organu do wydania postanowienia w przedmiocie wznowienia postępowania ze wskazaniem sposobu rozstrzygnięcia sprawy, a także zasądzenie od organu na rzecz skarżącego kasacyjnie kosztów postępowania sądowoadministracyjnego za obie instancje. Ewentualnie skarżący kasacyjnie wniósł o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie od organu na rzecz skarżącego kasacyjnie kosztów postępowania kasacyjnego. Skarżący wniósł także o dopuszczenie dowodu z odpisu wydruku z portalu internetowego Sądu Okręgowego w Lublinie prawomocnego postanowienia tego Sądu z 29 listopada 2024 r. sygn. akt II Ca 950/23 na fakt, że Skarb Państwa nie jest właścicielem nieruchomości objętych wnioskiem skarżącego M.L., Skarb Państwa nie był właścicielem tych nieruchomości w dniu 27 maja 1990 r. ani nie był ich właścicielem w dniu wydania decyzji komunalizacyjnej, a tym samym, że okoliczność ta stanowiła uzasadnioną podstawę wznowienia postępowania zakończonego decyzją Wojewody Lubelskiego z dnia 4 stycznia 2021 r. nr GN-L7532.1.160.202.ZD.W skardze kasacyjnej zawarto oświadczenie o zrzeczeniu się rozprawy. Odpowiedzi na skargę kasacyjną nie wniesiono.Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:Zgodnie z art. 183 § 1 ppsa, Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod uwagę nieważność postępowania. W sprawie nie występują enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 ppsa przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego. Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny związany był granicami skargi kasacyjnej. Rozpoznana w takich granicach skarga kasacyjna zawiera usprawiedliwione podstawy.Sprawę rozpoznano na posiedzeniu niejawnym, albowiem skarżący kasacyjnie zrzekł się rozprawy a żadna z pozostałych stron postepowania nie zażądała jej przeprowadzenia.W skardze kasacyjnej powołano obie podstawy kasacyjne, określone w art. 174 pkt 1 i 2 ppsa, zarzucając zarówno naruszenie prawa materialnego jak i przepisów postępowania które miało wpływ na wynik sprawy. Zasadą jest, że w takiej sytuacji jako pierwsze rozpoznaniu podlegają zarzuty procesowe, gdyż dopiero po dokonaniu oceny, że stan faktyczny sprawy został prawidłowo ustalony i nie doszło do istotnych uchybień procesowych, można przejść do oceny podstawy naruszenia prawa materialnego. W rozpoznawanej sprawie istota sporu dotyczy jednak interesu prawnego skarżącego kasacyjnie w postępowaniu nadzwyczajnym, dotyczącym decyzji komunalizacyjnej. Jako że interes prawny jest kategorią prawa materialnego, uzasadnione jest rozważenie zagadnień materialnoprawnych w pierwszej kolejności.Trafnie i zgodnie z utrwalonym orzecznictwem organy administracji publicznej oraz Sąd I instancji przyjęły, że stronami postępowania komunalizacyjnego są – co do zasady – Skarb Państwa, będący dotychczasowym właścicielem nieruchomości i gmina, jako podmiot nabywający własność nieruchomości. Poza Skarbem Państwa oraz właściwą gminą, innej osobie interes prawny w postępowaniu komunalizacyjnym przysługuje w razie wykazania tytułu prawnorzeczowego do nieruchomości objętej postępowaniem komunalizacyjnym na wynikającą z ustawy datę komunalizacji, tj. 27 maja 1990 r. Taką samą zasadę należy zastosować także do trybów nadzwyczajnych, wszczynanych w stosunku do decyzji komunalizacyjnych – gdzie stroną takiego postępowania są nie tylko strony wcześniejszego postępowania komunalizacyjnego, ale każdy kto wykaże, że jego interesu prawnego dotyczy rozstrzygnięcie wydawane w trybie nadzwyczajnym – co w tym przypadku także jest tożsame z wykazaniem tytułu prawnorzeczowego do skomunalizowanej nieruchomości na datę istotną w sprawie.Błędnie natomiast Sąd Wojewódzki uznał, że treść wpisu w księdze wieczystej, objęta domniemaniem wynikającym z art. 3 ust. 1 ukwh wyklucza przyjęcie, że skarżącemu przysługiwał tytuł prawnorzeczowy do skomunalizowanej nieruchomości i w konsekwencji świadczy o braku interesu prawnego skarżącego – a jednocześnie wzruszenie omawianego domniemania nie jest możliwe w postępowaniu administracyjnym. Za dominujący należ obecnie uznać pogląd – który skład orzekający w sprawie podziela – zgodnie z którym wzruszenie domniemania wiarygodności wpisu w księdze wieczystej nastąpić może w każdym postępowaniu prowadzonym przez organ ustawowo uprawniony do rozstrzygania sporów lub załatwiania spraw, w tym również w postępowaniu administracyjnym bądź sądowoadministracyjnym (zob. T. Czech [w:] Księgi wieczyste i hipoteka. Komentarz. Tom I. Księgi wieczyste, wyd. III, Gdańsk 2025, art. 3, także J. Kuropatwiński [w:] Ustawa o księgach wieczystych i hipotece. Komentarz, wyd. II, red. M. Fras, M. Habdas, Warszawa 2026, art. 3, tak również Naczelny Sąd Administracyjny np. w wyrokach z: 25 lipca 2024 r. sygn. akt I OSK 724/23, 7 maja 2025 r. sygn. akt I OSK 1047/22, 6 czerwca 2025 r. sygn. akt I OSK 2510/23 oraz 5 maja 2026 r. sygn. akt I OSK 1206/23). Wadliwe jest zatem stanowisko, jakoby wzruszenie domniemania z art. 3 ust. 1 ukwh możliwe było wyłącznie w postępowaniu o uzgodnienie stanu prawnego ujawnionego w księdze wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym. Oczywistym jest, że poza postępowaniem wieczystoksięgowym nie można doprowadzić do zmiany wpisu w księdze wieczystej ani usunąć ochrony wynikającej z art. 5 ukwh, tak samo oczywistym jest, że w postępowaniu administracyjnym nie rozstrzyga się sporów o własność. Nie uniemożliwia to jednak przeprowadzenia dowodu przeciwko treści wpisu w księdze wieczystej dla ustalenia komu przysługiwał tytuł prawnorzeczowy do nieruchomości, jeżeli stan prawny tej nieruchomości ma znaczenie jako przesłanka zgłaszanych żądań lub obrony przed nimi, choć w takim przypadku skutki obalenia domniemania ograniczają się do tego konkretnego postępowania i nie uzasadniają zmiany treści wpisu widniejącego w księdze wieczystej (zob. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 18 maja 2010r. sygn. akt III CZP 134/09). Tym bardziej należy zatem dopuścić taką możliwość w sytuacji, gdy od stanu prawnego nieruchomości zależy nie tyle zasadność zgłaszanych roszczeń ale w ogóle przymiot strony w postępowaniu zainicjowanym wnioskiem skarżącego, od którego dopiero zależy możliwość późniejszego rozważenia roszczeń zgłaszanych przez skarżącego. Uznanie przez organ administracji publicznej, że określonej osobie przysługuje interes prawny w postępowaniu o wznowienie postępowania zakończonego decyzją komunalizacyjną nie prowadzi przy tym do modyfikacji wpisu w księdze wieczystej, nie podważa zasady rękojmi wiary publicznej ani nie rozstrzyga o prawie własności do nieruchomości. Tego rodzaju skutki niewątpliwie nie mogą wystąpić w obszarze postępowania administracyjnego, nie ma to jednak wpływu na możliwość przyznania interesu prawnego w postępowaniu administracyjnym wbrew treści wpisu w księdze wieczystej – o ile oczywiście interes ten zostanie wykazany w tym postępowaniu. Jako zasadny należy w związku z powyższym ocenić zarzut dotyczący naruszenia art. 3 ust. 1 ukwh.Należy też zauważyć, że zgodnie z uchwałą Sądu Najwyższego z 9 października 2007 r. sygn. akt III CZP 46/07 w sprawie o uzgodnienie stanu prawnego nieruchomości, ujawnionego w księdze wieczystej na podstawie ostatecznej decyzji administracyjnej wydanej zgodnie z art. 18 ust. 1 w związku z art. 5 ust. 1 ustawy komunalizacyjnej z rzeczywistym stanem prawnym, sąd jest związany tą decyzją. W świetle powyższej uchwały nie sposób zatem pominąć, że przyjęcie poglądu zaprezentowanego przez Sąd I instancji z jednej strony pozbawiłoby skarżącego możliwości wyeliminowania z obrotu prawnego decyzji komunalizacyjnej, z uwagi na wynikający z domniemania prawdziwości wpisu w księdze wieczystej brak legitymacji procesowej w postępowaniach nadzwyczajnych co do tej decyzji, z drugiej zaś strony, ponieważ decyzja komunalizacyjna jest wiążąca dla sądu powszechnego jak długo pozostaje w obrocie prawnym, skarżący nie mógłby również doprowadzić do zmiany wpisu w księdze wieczystej w postępowaniu o uzgodnienie stanu prawnego ujawnionego w księdze wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym w trybie art. 10 ust. 1 ukwh. Taka sytuacja stanowi jednak swoiste błędne koło, gdzie możliwość ochrony swojego interesu przez podmiot administrowany wprawdzie nie de iure, ale de facto staje się iluzoryczna. Rozumowania które prowadzi do takiego rezultatu nie można zaakceptować w demokratycznym państwie prawnym, gdzie możliwość kwestionowania działań administracji publicznej musi mieć charakter realny a nie tylko potencjalny. Trafnie skarżący kasacyjnie wskazał, że rozumowanie zaprezentowane przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie należy oceniać w kategorii naruszenia prawa do sądu, co pozostaje w sprzeczności z art. 45 ust. 1 Konstytucji RP.Konkludując, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego pogląd Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego co do braku możliwości podważenia domniemania z art. 3 ust. 1 ukwh w postępowaniu administracyjnym nie zasługuje na podzielenie. Tym samym, nie może być uzasadnionych wątpliwości co do tego, że podmiot występujący z wnioskiem o wznowienie postępowania może wykazywać swój interes prawny za pomocą wszelkich dostępnych środków dowodowych, na zasadach ogólnych.Skarżący kasacyjnie swój interes prawny wywodził z postanowienia Sądu Rejonowego Lublin-Wschód w Lublinie z siedzibą w Ś. z 26 kwietnia 2023 r. sygn. akt I Ns 1012/22, którym oddalono wniosek gminy N. o stwierdzenie nabycia przez zasiedzenie wymienionych na wstępie nieruchomości, wznowiono postępowanie zakończone postanowieniem Sądu Rejonowego Lublin-Wschód w Lublinie z siedzibą w Ś. z 29 maja 2019 r. sygn. akt I Ns 285/18 i oddalono wniosek Skarbu Państwa o stwierdzenie nabycia przez zasiedzenie wskazanych nieruchomości. Z akt sprawy wynika, że Skarb Państwa – reprezentowany przez Starostę L. – nabył własność wymienionych na wstępie nieruchomości z dniem 1 stycznia 1975 r. przez zasiedzenie – na podstawie powyższego postanowienia z 29 maja 2019 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie niejako uchylił się od oceny wpływu postanowienia z 26 kwietnia 2023 r. na interes prawny skarżącego kasacyjnie, stwierdzając że w dacie wyrokowania przed Sądem I instancji postanowienie to nie było prawomocne. Stosownie do art. 5 ust. 1 ustawy komunalizacyjnej, jedną z przesłanek nabycia nieruchomości przez gminę jest przysługiwanie Skarbowi Państwa, prawa własności do komunalizowanej nieruchomości na dzień 27 maja 1990 r. W realiach sprawy tytuł prawny Skarbu Państwa do wymienionych na wstępie nieruchomości wynikał z powyższego postanowienia z 29 maja 2019 r. Zgodnie z przedłożonym przez skarżącego kasacyjnie postanowieniem z 26 kwietnia 2023 r., które jak wynika z dołączonego do skargi kasacyjnej odpisu postanowienia wydanego w drugiej instancji, stało się prawomocne z dniem 29 listopada 2024 r., doszło wówczas do wznowienia postępowania zakończonego postanowieniem z 29 maja 2019 r. i oddalenia wniosku Skarbu Państwa o stwierdzenie nabycia przez zasiedzenie wymienionych w nim nieruchomości, a tym samym odpadła podstawa z której wywodzono tytuł prawny Skarbu Państwa we wcześniejszym postępowaniu komunalizacyjnym na datę istotną w sprawie. Wprawdzie postanowienie z 26 kwietnia 2023 r. nie było prawomocne w momencie orzekania przez Sąd I instancji, nie sposób jednak nie zauważyć, że już samo wydanie postanowienia z 26 kwietnia 2023 r. stworzyło nową sytuację w obszarze praw skarżącego kasacyjnie, który swój interes prawny w postępowaniu nadzwyczajnym wywodzi z faktu, że przed stwierdzeniem nabycia tych nieruchomości przez zasiedzenie był on jednym z ich współwłaścicieli. Choć bowiem na ówczesnym etapie sprawy nie przesądzono prawomocnie i ostatecznie, czy do nabycia nieruchomości przez Skarb Państwa doszło i zarazem czy prawo własności przysługiwało Skarbowi Państwa na określoną datę, otwarta została w ten sposób droga do rozważenia na nowo powyższej kwestii, leżącej u podstaw decyzji komunalizacyjnej – co w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego nie pozwalało już na etapie postępowania przed Sądem Wojewódzkim uznać, że brak legitymacji procesowej skarżącego miał wówczas charakter oczywisty i niebudzący wątpliwości. Przypomnieć należy, że aby organ mógł odmówić wznowienia postępowania z przyczyn podmiotowych, kwestia braku legitymacji wnioskodawcy powinna być bezsporna (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 19 maja 2010 r., sygn. akt II OSK 893/09). W orzecznictwie dominuje pogląd, że weryfikacja twierdzenia składającego podanie o wznowienie, że przysługuje mu status strony w postępowaniu nadzwyczajnym, następuje dopiero po wznowieniu postępowania (zob. P. M. Przybysz [w:] Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz aktualizowany, Gdańsk 2026, art. 149 i powołane tam orzecznictwo). W konsekwencji przyjąć należy, że w przypadku pojawienia się jakichkolwiek wątpliwości co do istnienia legitymacji skargowej, ich wyjaśnienie może nastąpić wyłącznie w ramach postępowania wznowieniowego, a nie poza takim postępowaniem – co wyklucza w takim przypadku możliwość zastosowania instytucji z art. 149 § 3 kpa.Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny jako zasadne ocenił także zarzuty procesowe w zakresie naruszenia art. 28 kpa w zw. z art. 77 i 80 kpa oraz art. 135 ppsa – gdyż Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie dokonał błędnej oceny okoliczności sprawy i w efekcie niezasadnie uznał, że brak interesu prawnego skarżącego kasacyjnie ma charakter oczywisty i bezsporny oraz jako taki może zostać przesądzony w trybie art. 149 § 3 kpa. Sąd Wojewódzki nie mógł przy tym naruszyć przepisów art. 145 § 1 lit. b i c oraz art. 135 ppsa, gdyż nie miały one zastosowania w sprawie – wymienione przepisy sąd stosuje w przypadku wyroku uwzględniającego skargę, natomiast podstawą prawną zaskarżonego w rozpoznawanej sprawie wyroku oddalającego skargę był art. 151 ppsa.Niezasadny jest zarzut naruszenia art. 5 ust. 1 ustawy komunalizacyjnej. Sąd I instancji nie mógł przyjąć, że to skarżący a nie Skarb Państwa legitymował się na dzień 27 maja 1990 r. tytułem prawnorzeczowym do przedmiotowych nieruchomości, gdyż rozstrzyganie sporów o prawo własności nie należy do właściwości sądów administracyjnych, zaś postanowienie oddalające wniosek Skarbu Państwa o stwierdzenie ich nabycia przez zasiedzenie nie było prawomocne na dzień orzekania przez Sąd Wojewódzki. Należy też ponownie podkreślić, że rozpoznawana sprawa dotyczy postanowienia o odmowie wszczęcia postępowania na podstawie art. 149 § 3 kpa – co w przypadku przyczyn podmiotowych ma zastosowanie w przypadkach oczywistego, bezspornego i niewątpliwego braku legitymacji procesowej wnioskodawcy. Dostrzeżone wątpliwości co do interesu prawnego skarżącego skutkują obecnie koniecznością rozważenia tej kwestii w postępowaniu wznowieniowym, nie skutkują natomiast automatycznym uznaniem dla jego interesu prawnego na tym etapie postępowania.Ponownie rozpoznając sprawę organy administracji publicznej rozważą w ramach postępowania wznowieniowego, czy skarżącemu przysługuje interes prawny w postępowaniu o wznowienie postępowania zakończonego decyzją Wojewody Lubelskiego z 4 stycznia 2021 r. nr GN-I.7532.1.166.2020.NR – mając na uwadze zaprezentowaną powyżej wykładnię art. 3 ust. 1 ukwh oraz oceniając przy tym jakie znaczenie w sprawie ma postanowienie Sądu Rejonowego Lublin-Wschód w Lublinie z siedzibą w Ś. z 26 kwietnia 2023 r. sygn. akt I Ns 1012/22, utrzymane w mocy postanowieniem tego sądu z 29 listopada 2024 r. sygn. akt II Ca 950/23.Z opisanych względów Naczelny Sąd Administracyjny uchylił zaskarżony wyrok oraz uznając sprawę za dostatecznie wyjaśnioną, na podstawie art. 188 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ppsa w zw. z art. 135 ppsa w zw. z art. 193 ppsa uchylił także wydane w obu instancjach postanowienia – i dlatego orzeczono jak w pkt 1 sentencji. O kosztach postępowania sądowego w pkt 2 sentencji orzeczono na podstawie art. 203 pkt 1 w zw. z art. 200 i art. 205 § 2 ppsa w zw. z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2023 r., poz. 1964 ze zm.). Na koszty sądowe składają się: wpis od skargi (200 złotych), opłata od uzasadnienia wyroku (100 złotych), wpis od skargi kasacyjnej (100 złotych), opłata od pełnomocnictwa (17 złotych) oraz koszty pełnomocnika z tytułu sporządzenia i wniesienia skargi kasacyjnej (240 złotych) – łącznie 657 złotych. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2023 r., poz. 1964 ze zm.). Na koszty sądowe składają się: wpis od skargi (200 złotych), opłata od uzasadnienia wyroku (100 złotych), wpis od skargi kasacyjnej (100 złotych), opłata od pełnomocnictwa (17 złotych) oraz koszty pełnomocnika z tytułu sporządzenia i wniesienia skargi kasacyjnej (240 złotych) – łącznie 657 złotych.