Wyrok - I OSK 1518/25 - Naczelny Sąd Administracyjny - z dnia 15 czerwca 2026
Teza
Oddalono skargę kasacyjną. Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jerzy Siegień Sędziowie: Sędzia NSA Marek Stojanowski (sprawozdawca) Sędzia NSA Marian Wolanin po rozpoznaniu w dniu 15 czerwca 2026 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Z.N. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 9 maja 2025 r. sygn. akt II SA/Łd 868/24 w sprawie ze skargi Z.N. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi z dnia 27 sierpnia 2024 roku znak SKO.4114.268.2024 wOddalono skargę kasacyjną. Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jerzy Siegień Sędziowie: Sędzia NSA Marek Stojanowski (sprawozdawca) Sędzia NSA Marian Wolanin po rozpoznaniu w dniu 15 czerwca 2026 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Z.N. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 9 maja 2025 r. sygn. akt II SA/Łd 868/24 w sprawie ze skargi Z.N. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi z dnia 27 sierpnia 2024 roku znak SKO.4114.268.2024 w
Najważniejsze informacje
W skrócie
Wynik
oddalono skargę
Typ sprawy
ubezpieczenia społeczne / organ rentowy
Etap
skarga kasacyjna
Tryb
posiedzenie niejawne
Tematy
ubezpieczenia społeczne
odsetki ustawowe
Role w sprawie
Skarb Państwa
apelujący / skarżący
wnioskodawca
Data orzeczenia
15 czerwca 2026
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Przewodniczący
Jerzy Siegień
Podstawa prawna
art. 7
kpa
art. 80
kpa
art. 151
ppsa
art. 176
ppsa
art. 182
ppsa
art. 183
ppsa
art. 174
ppsa
art. 184
ppsa
Pokaż pozostałe podstawy prawne (1)
Rozstrzygnięcie
Oddalono skargę kasacyjną
UZASADNIENIE
Wyrokiem z 9 maja 2025 r., sygn. akt II SA/Łd 868/24, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi oddalił skargę Z.N. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi z 27 sierpnia 2024 r. znak SKO.4114.268.2024 w przedmiocie odmowy umorzenia kwoty nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego oraz przyznał i nakazał wypłacić z funduszu Skarbu Państwa - Wojewódzkiego Ł. Administracyjnego w Łodzi adwokat K.K. prowadzącej Kancelarię Adwokacką w Ł. przy ul. K. [...] lok. [...] kwotę 480 złotych podwyższoną o stawkę podatku od towarów i usług tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu. Postanowieniem z 15 maja 2025 r. uzupełniono powyższy wyrok nadając mu brzmienie w kształcie wyżej przywołanym.Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł Z.N. (dalej "skarżący", "skarżący kasacyjnie"), zarzucając mu:I. naruszenie art. 145 § 1 ust. 1 c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, dalej p.p.s.a., przez jego niezastosowanie mimo, iż zaskarżona decyzja narusza przepisy postępowania w sposób mający wpływ na jego wynik, to jest:a) art. 7, art. 77 § 1 oraz 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego, dalej jako "k.p.a.", przez oddalenie skargi w niniejszej sprawie, pomimo faktu że wydana w niniejszej sprawie decyzja została wydana na podstawie niepoprawnie ustalonego stanu faktycznego przez organy prowadzące sprawę, w tym przede wszystkim przez ustalenie, iż sytuacja materialno-życiowa skarżącego i dochody z emerytury umożliwiają skarżącemu zwrot nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego, w sytuacji gdy wydatki związane z koniecznym utrzymaniem skarżącego przekraczają uzyskiwane przez niego dochody z tytułu emerytury;b) art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 8, 77, 78 i 80 k.p.a. przez bezpodstawne oddalenie skargi mimo, że organ przeprowadził postępowanie w sposób naruszający zasadę pogłębionego zaufania obywateli do organów państwa, na podstawie niepełnego materiału dowodowego, w szczególności przez zanegowaniu wszelkich okoliczności wskazanych przez skarżącego, w sytuacji gdy nie istniał żaden inny dowód wskazujący na fakt, by skarżący wskazywał nieprawdę co do swojej obecnej sytuacji bytowej i materialnej;II. naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię i w konsekwencji niewłaściwe zastosowanie art. 30 ust. 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. 2020 poz. 111 z późn. zm., dalej jako "u.ś.r."), wbrew istniejącym w przypadku skarżącego przesłankom jego zastosowania tj., wobec jego szczególnie trudnej sytuacji życiowej i zdrowotnej, a to z uwagi na jego wiek, utratę sił i stale pogarszający się stan zdrowia (w związku ze stałymi chorobami leczonymi w poradni kardiologicznej, naczyniowej), trudną sytuacją rodzinną skarżącego prowadzącego samodzielnie gospodarstwo domowe oraz skromną sytuacją majątkową rodziny tj. przy dochodach pozwalających wyłącznie na oszczędne utrzymanie się z miesiąca na miesiąc, bez możliwości zaoszczędzenia większej kwoty, przy braku jakichkolwiek oszczędności i braku cennych zbywalnych ruchomości;III. naruszenie prawa materialnego mające wpływ na rozstrzygnięcie, a to art. 7 k.p.a. przez niewykonanie ciążącego na organie obowiązku uwzględnienia słusznego interesu obywatela, który w sytuacji zrealizowania się normy prawnej uprawniającej do uzyskania umorzenia z takiego dobrodziejstwa nie mógł skorzystać wobec przełamania zasady praworządności.Wskazując na powyższe, skarżący wniósł o uwzględnienie skargi kasacyjnej, na podstawie art. 176 § 1 pkt 3 p.p.s.a. o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi I instancji oraz przyznanie i zasądzenie na rzecz adwokata K.K. kosztów pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu, według norm prawem przepisanych, oświadczając że nie zostały one uiszczone ani w całości ani części, z uwzględnieniem rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie, wobec treści wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 kwietnia 2020 r. sygn. akt SK 66/19.Odpowiedzi na skargę kasacyjną nie wniesiono.Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:Na wstępie należy podkreślić że sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 182 § 2 p.p.s.a., ponieważ skarżący kasacyjnie zrzekł się rozprawy, a druga strona, w terminie czternastu dni od dnia doręczenia skargi kasacyjnej, nie zażądała przeprowadzenia rozprawy. W świetle art. 183 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej i bierze z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania; bada przy tym wszystkie podniesione przez skarżącego zarzuty naruszenia prawa. W sprawie nie zachodzą przesłanki nieważności postępowania.W skardze kasacyjnej powołano obie podstawy określone w art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a., zarzucając zarówno naruszenie prawa procesowego, jak i prawa materialnego. Zasadą jest, że w takiej sytuacji jako pierwsze rozpoznaniu podlegają zarzuty procesowe, gdyż dopiero po dokonaniu oceny, że stan faktyczny sprawy został prawidłowo ustalony i nie doszło do istotnych uchybień procesowych, można przejść do oceny podstawy naruszenia prawa materialnego. W sprawie tej natomiast, wobec ścisłego powiązania zarzutów obu postaci, Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznał zarzuty obrazy prawa materialnego i procesowego łącznie.W pierwszej kolejności wskazania wymaga nieprawidłowo skonstruowany zarzut natury procesowej przez wymienienie szeregu przepisów k.p.a. bez podania konkretnej jednostki redakcyjnej. Wymienione w zarzucie tym przepisy art. 8 i art. 77, art. 78 składają się z mniejszych jednostek redakcyjnych. W orzecznictwie ugruntowane jest stanowisko, że w odniesieniu do przepisu, który nie stanowi jednej zamkniętej całości, a składa się z ustępów, punktów i innych jednostek redakcyjnych, wymóg skutecznie wniesionej skargi kasacyjnej jest spełniony wówczas, gdy wskazuje ona konkretny przepis naruszony przez sąd I instancji, z podaniem numeru artykułu, ustępu lub paragrafu, punktu i ewentualnie innej jednostki redakcyjnej przepisu (tak m.in. w wyrokach Naczelnego Sądu Administracyjnego z 20 sierpnia 2008 r., II FSK 557/07, 7 marca 2014 r., II GSK 2019/12, 28 czerwca 2013 r., II OSK 552/12, z 22 stycznia 2013 r., II GSK 1573/12). Kolejną wadliwością jest podniesienie zarzutu obrazy art. 145 § 1 ust. 1 c) p.p.s.a., którego Sąd I instancji w sprawie nie mógł naruszyć wobec jego niezastosowania, przywołując postać tego naruszenia przez "niezastosowanie", które to sformułowanie w judykaturze przyjmuje się za niedopuszczalne (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 28 stycznia 2022 r., sygn. akt I OSK 937/21 i powołane tam orzecznictwo).Ujęty w art. 176 § 1 pkt 2 p.p.s.a. warunek przytoczenia podstaw zaskarżenia oraz ich uzasadnienia nie jest spełniony, gdy skarga kasacyjna zawiera wywody zmuszające Naczelny Sąd Administracyjny do samodzielnego konkretyzowania który przepis skarżący kasacyjnie miał na uwadze, podnosząc zarzut naruszenia prawa materialnego. Stanowi to powinność autora skargi kasacyjnej, który jest zawodowym pełnomocnikiem strony. Złożony w rozpoznawanej sprawie środek odwoławczy niezupełnie odpowiada przedstawionym wymaganiom. Wadliwość ta, w świetle uchwały pełnego składu Naczelnego Sądu Administracyjnego z 26 października 2009 r., sygn. akt I OPS 10/09, nie dyskwalifikuje natomiast tak sformułowanego zarzutu. Zważywszy, że mimo częściowo błędnej konstrukcji zarzutów możliwe jest ustalenie granic wniesionej skargi kasacyjnej, Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że została ona sporządzona w stopniu umożliwiającym jej merytoryczne rozpoznanie. Niemniej, rozpoznana w określonych wyżej granicach skarga kasacyjna nie podlega uwzględnieniu.Istota sprawy sprowadza się do tego, czy zasadnie odmówiono skarżącemu umorzenia w całości kwoty nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu opieki nad C.N. za okres od 01.10.[...] r. do 31.10.[...] r. w kwocie [...] zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie naliczonymi do dnia wydania ww. decyzji w wysokości [...] zł, co łącznie stanowiło kwotę [...] zł, na etapie postępowania przed organem odwoławczym kwota ta wynosiła z odsetkami ustawowymi łącznie [...] zł.Na wstępie przywołać należy treść art. 30 ust. 9 u.ś.r., zgodnie z którą organ może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Na pojęcie "szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące rodziny" składa się całokształt sytuacji materialnej, zdrowotnej i życiowej wnioskodawcy a rozpoznając wniosek o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń organy administracji powinny dokonać oceny, czy sytuacja życiowa wnioskodawcy w tym stan rodzinny, wiek, niepełnosprawność oraz stan zdrowia mieszczą się w tym ustawowym pojęciu. Jak trafnie podniósł Wojewódzki Sąd Administracyjny, umorzenie to ma charakter wyjątkowy i niedopuszczalna jest wykładnia rozszerzająca wskazanego przepisu. To na wnioskodawcy ciąży obowiązek wskazania i udokumentowania okoliczności przemawiających za uwzględnieniem jego wniosku. Termin szczególnie uzasadnionych okoliczności należy bowiem interpretować biorąc pod uwagę fakt, że sama trudna sytuacja materialna rodziny, nie uzasadnia umorzenia należności. Jest to możliwe dopiero wówczas gdy sytuacja ta będzie szczególna i to na tle rodzin uprawnionych do świadczeń rodzinnych, a nie względem wszystkich innych rodzin (tak m.in. wyrokach Naczelnego Sądu Administracyjnego z 24 marca 2026 r., I OSK 327/25, z 17 lutego 2026 r., I OSK 79/25). Powyższego rozumienia pojęcia szczególnie uzasadnionego przypadku, wskazanego w art. 30 ust. 9 u.ś.r. przedstawionego przez organy i podzielonego przez Sąd I instancji skarżący skutecznie nie zakwestionował, traktując swą materialną sytuacją za okoliczność wystarczającą do zakwalifikowania jej jako tego wyjątkowego przypadku.Wbrew stanowisku skarżącego kasacyjnie, rzetelnej kontroli dokonał Sąd I instancji, uznając że organy obu instancji prawidłowo zgromadziły, a zarazem wystarczający dla rozstrzygnięcia sprawy materiał dowodowy, który poddały wnikliwej i wszechstronnej analizie, z poszanowaniem zasad wynikających z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., ustalając na jego podstawie niewadliwy stan faktyczny sprawy, czemu dały wyraz w motywach wydanych rozstrzygnięć. Podkreślić także należy uznaniowy charakter decyzji dotyczącej umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, który to ogranicza zakres kontroli takiej decyzji przez Wojewódzki Sąd Administracyjny. Orzeczona, na podstawie art. 30 ust. 9 u.ś.r., odmowa umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych jest w realiach kontrolowanej sprawy w pełni i poprawnie uzasadniona.W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, posiadanie przez skarżącego kasacyjnie stałego źródła dochodu w postaci emerytury, ale przede wszystkim w okolicznościach domagania się zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, uzasadniają odmowę umorzenia nienależnie pobranych w zakresie kwoty głównej, gdyż na dzień wydania zaskarżonego rozstrzygnięcia nie było podstaw do stwierdzenia, że istnieje trwała niemożność spłaty zadłużenia. Nie można tym samym zgodzić się ze skarżącym kasacyjnie, że Sąd I instancji zaaprobował bezkrytycznie prymat interesu fiskalnego Państwa nad ważnym interesem strony. Wskazania wymaga, że w interesie społecznym jest, aby dokonując redystrybucji środków publicznych organy właściwe w sprawach przedmiotowych świadczeń, nie dochodziły ich zwrotu jedynie w wyjątkowych przypadkach. Środki te są ograniczone i co do zasady powinny przysługiwać jedynie uprawnionym. Dlatego też umorzenie nienależnie pobranych świadczeń może nastąpić jednie w przypadku osób znajdujących się w zupełnie wyjątkowej sytuacji.W stanowisku procesowym skarżącego konsekwentnie pomijana jest okoliczność zaniedbania poinformowania właściwych organów o ustaniu podstaw przyznanego świadczenia pielęgnacyjnego, która to czynność była obowiązkiem skarżącego i którego był w pełni świadom. Fakt ten został stwierdzony prawomocnym wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z 13 października 2023 r., II SA/Łd 651/23. Dlatego też na tym etapie postępowania argumentacja skargi kasacyjnej zmierzająca do wykazania, że do zawiadomienia organów właściwych doszło, drogą telefoniczną, przy uwzględnieniu utrudnień w komunikacji związanych z panującą wówczas pandemią COVID-19, zbiegającą się z wystąpieniem zdarzenia wywołującego ww. sytuację, nie mogą odnieść pożądanego skutku. Nie sposób zatem w okolicznościach tej sprawy potraktować za szczególną przesłankę do umorzenia kwoty nienależnie pobranego świadczenia jedynie trudną sytuację socjalną, materialną czy życiową wnioskującego. Z tego też względu nie można przyjąć stanowiska zawartego w skardze kasacyjnej, że wyłącznie jego sytuacja materialno-życiowa i niskie dochody winny przesądzać o konieczności wydania orzeczenia zgodnie z jego żądaniem. W tych warunkach też, słusznie Sąd I instancji przyjął, że twierdzeniom organów o braku podstaw do zastosowania wobec skarżącego najdalej idących ulg w spłacie zadłużenia w postaci umorzenia w całości kwoty należności z tytułu nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego, nie można zarzucić dowolności.Zwrócić należy nadto uwagę, że skarżący kasacyjnie zarzucając Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu niedostrzeżenie naruszenia przepisów postępowania w zakresie zgromadzonego materiału dowodowego nie wskazał jakie jeszcze konkretne dowody mogłyby zostać przeprowadzone przez organy, ograniczając się do stwierdzenia że brak było dowodów przeciwstawnych słusznym twierdzeniom skarżącego o jego trudnej sytuacji materialnej, przemawiającej za koniecznością uwzględnienia jego wniosku w przedmiocie umorzenia świadczeń nienależnie pobranych. Pomija natomiast skarżący kasacyjnie okoliczności świadczące o przychylności organów co do wykazania przesłanek zastosowania w sprawie omawianego przepisu, jednakże z możliwości tej skarżący nie skorzystał i mimo dwukrotnego wydłużenia mu terminu do złożenia stosownej dokumentacji, na jego wniosek, dodatkowego materiału dowodowego, potwierdzającego jego sytuację rodzinną, zdrowotną czy finansową, nie przedłożył. Oczekując, że to organy wyręczą niejako wnioskującego w jego powinnościach, nie formułuje skarżący skutecznie zarzutów naruszeń w ramach wydanych w sprawie rozstrzygnięć w zakresie wyżej omówionym. Zdaniem Sądu II instancji, nie można przy takiej postawie zarzucać Sądowi I instancji, a wcześniej organom, że nie poczyniły należytych ustaleń faktycznych, które to podmioty bazowały na materiale przez nich pozyskanym oraz im udostępnionym.Podsumowując, okoliczności faktyczne niniejszej sprawy są bezsporne i nie zostały skutecznie zakwestionowane w skardze kasacyjnej, a istota sporu dotyczy prawidłowości zastosowania przepisów prawa materialnego na gruncie należycie poczynionych ustaleń faktycznych. Sąd I instancji prawidłowo ocenił zgodność z prawem zaskarżonej decyzji. Z tych względów, zarówno zarzut kasacyjny naruszenia art. 30 ust. 9 u.ś.r., jak i zarzut obrazy przepisów art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 8, art. 77 § 1, art. 78 i art. 80 k.p.a., okazały się chybione.Naczelny Sąd Administracyjny dostrzega, że zwrot nienależnie pobranych świadczeń obecnie w wysokości [...] zł może mieć negatywny wpływ na sytuację życiową skarżącego, jednak rezygnacja z dochodzenia tych należności w przedmiotowej sprawie byłaby sprzeczna z interesem społecznym. Jak słusznie zwrócił uwagę Wojewódzki Sąd Administracyjny, niedomaganie się od skarżącego zwrotu kwoty głównej nienależnie pobranych świadczeń, naruszałoby w sposób rażący nie tylko interes fiskalny Państwa, ale i wartości wspólne dla całego społeczeństwa, takie jak sprawiedliwość społeczna i zaufanie obywateli do organów władzy. Społeczeństwo i jego obywatele muszą żyć w przekonaniu, że organy Państwa dbają o to, aby pieniądze publiczne były wykorzystywane w sposób zgodny z ich przeznaczeniem i otrzymywały je wyłącznie osoby uprawnione. Równocześnie, zasadnie Sąd ten podkreślił, że rzeczona obecnie odmowa umorzenia kwoty nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego nie zamyka skarżącemu prawnej możliwości ubiegania się w przyszłości o zastosowanie jednej z ulg, o których mowa w art. 30 ust. 9 u.ś.r.Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a., oddalił skargę kasacyjną jako niemającą usprawiedliwionych podstaw.Odnosząc się natomiast do zawartego w skardze kasacyjnej wniosku o przyznanie wynagrodzenia z tytułu nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, należy wskazać, że wynagrodzenie pełnomocnika ustanowionego z urzędu za pomoc prawną należne jest od Skarbu Państwa (art. 250 p.p.s.a.) i przyznawane jest przez Wojewódzki Sąd Administracyjny, na podstawie przepisów art. 258-261 p.p.s.a. Z tego też względu, wniosek pełnomocnika z urzędu o przyznanie wynagrodzenia za czynności w postępowaniu kasacyjnym Naczelny Sąd Administracyjny pozostawił do rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Łodzi..) i przyznawane jest przez Wojewódzki Sąd Administracyjny, na podstawie przepisów art. 258-261 p.p.s.a. Z tego też względu, wniosek pełnomocnika z urzędu o przyznanie wynagrodzenia za czynności w postępowaniu kasacyjnym Naczelny Sąd Administracyjny pozostawił do rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Łodzi.