Wyrok - III OSK 409/26 - Naczelny Sąd Administracyjny - z dnia 18 czerwca 2026
Teza
Uchylono zaskarżony wyrok i oddalono skargę. Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Zbigniew Ślusarczyk Sędziowie: Sędzia NSA Rafał Stasikowski (sprawozdawca) Sędzia del. WSA Mariusz Kotulski po rozpoznaniu w dniu 18 czerwca 2026 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 14 października 2025 r., sygn. akt II SA/Wa 49/25 w sprawie ze skargi małoletniej I. A. reprezentowanej przez przedstawicieUchylono zaskarżony wyrok i oddalono skargę. Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Zbigniew Ślusarczyk Sędziowie: Sędzia NSA Rafał Stasikowski (sprawozdawca) Sędzia del. WSA Mariusz Kotulski po rozpoznaniu w dniu 18 czerwca 2026 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 14 października 2025 r., sygn. akt II SA/Wa 49/25 w sprawie ze skargi małoletniej I. A. reprezentowanej przez przedstawicie
Najważniejsze informacje
W skrócie
Wynik
oddalono skargę
Przedmiot
ustalenie podlegania ubezpieczeniom społecznym jako pracownik / pozorność umowy o pracę
Typ sprawy
ubezpieczenia społeczne / organ rentowy
Etap
skarga kasacyjna
Tryb
posiedzenie niejawne
Tematy
ubezpieczenia społeczne
emerytura
ZUS
Role w sprawie
organ rentowy / ZUS
Data orzeczenia
18 czerwca 2026
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Przewodniczący
Mariusz Kotulski
Podstawa prawna
art. 80
kpa
art. 107
kpa
art. 77
kpa
art. 7
kpa
art. 9
kpa
art. 174
ppsa
art. 183
ppsa
art. 188
ppsa
Pokaż pozostałe podstawy prawne (1)
Rozstrzygnięcie
Uchylono zaskarżony wyrok i oddalono skargę
UZASADNIENIE
Wyrokiem z 14 października 2025 r., II SA/Wa 49/25, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, po rozpoznaniu skargi małoletniej I. A. reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego A. L. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 5 listopada 2024 r., nr 992700.620.402.2024-SWO, w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku: uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję z 23 września 2024 r.,nr 010000.620.31548.2024-WSW.Wyrok zapadł w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych.Decyzją z 5 listopada 2024 r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, po rozpatrzeniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2024 r. poz. 572; dalej "k.p.a."), utrzymał w mocy decyzję z 23 września 2024 r., którą odmówił przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletniej I. A. po zmarłym ojcu W. A.W uzasadnieniu powołał się na art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2023 r. poz. 1251 z późn. zm.; dalej: "ustawa FUS"). Wskazał, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku wszystkie przesłanki, o jakich mowa w tym przepisie, powinny być spełnione łącznie, a brak choćby jednej z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia. Wyjaśnił, że art. 83 ust. 1 ustawy FUS może być ponadto zastosowany tylko do sytuacji wyjątkowych, gdy mimo dołożenia wszelkiej staranności zaistniały niemożliwe do przezwyciężenia przeszkody w uzyskaniu świadczenia na ogólnych zasadach. Renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z powyższym w pierwszej kolejności bada się uprawnienia do świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej, a następnie wnioskodawcy - członkowi rodziny po osobie zmarłej.Organ stwierdził, że z akt sprawy wynika, iż udokumentowano 14 lat i 16 dni okresów składkowych i nieskładkowych ojca małoletniej skarżącej, który zmarł w wieku 64 lat. Wskazał, że przyznanie świadczeń na podstawie ustawy FUS uzależnione jest od przepracowania wymaganego okresu, co wiąże się z odprowadzaniem składek. Przy rozpatrywaniu spraw o świadczenie w drodze wyjątku, należy brać pod uwagę udokumentowany okres składkowy i nieskładkowy, który powinien obejmować znaczący okres. Podał, że w 10-leciu przed dniem śmieci ojca dziecka, na wymagane do przyznania świadczenia w trybie zwykłym 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych, udokumentowano jedynie 1 rok i 26 dni tych okresów. Okresy nieskładkowe zostały ograniczone do 1/3 udowodnionych okresów składkowych. Ojciec dziecka od 21 lutego 1980 r. do 19 lutego 1990 r., od 17 grudnia 1997 r. do 31 grudnia 1998 r., od 2 czerwca 2001 r. do 4 sierpnia 2002 r., od 22 stycznia 2005 r. do 31 stycznia 2007 r., od 9 marca 2009 r. do 9 maja 2010 r., od 16 października 2012 r. do 7 lipca 2020 r., tj. do dnia śmierci, nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. Zdaniem organu we wskazanych okresach nie była wobec ojca dziecka orzeczona całkowita niezdolność do pracy, zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od jego woli, których nie można było przewidzieć i którym nie można było zapobiec. Prezes ZUS stwierdził, że nie zaistniały przesłanki z art. 83 ust. 1 ustawy FUS do przyznania małoletniej skarżącej renty rodzinnej w drodze wyjątku.Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnegow Warszawie wniosła skarżąca.W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie.Uwzględniając skargę, Sąd pierwszej instancji wskazał, że kontrola sądu administracyjnego, w przypadku decyzji wydanej w oparciu o uznanie administracyjne, jest zasadniczo ograniczona i sprowadza się do zbadania, czy decyzja nie nosi cech dowolności, a więc czy organ administracji publicznej ustalił i rozważył wszystkie istotne okoliczności faktyczne sprawy (art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.) oraz czy należycie uzasadnił podjęte rozstrzygnięcie (art. 107 § 3 k.p.a.). W ocenie tego Sądu zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem powyższych wymogów, bez należytego rozważenia okoliczności, które mogły mieć istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Prezes ZUS stwierdził bowiem, że w sprawie nie wystąpiły szczególne okoliczności, skoro w czasie przerw w zatrudnieniu ojciec dziecka nie legitymował się orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy.Sąd zauważył, że wniosek z 1 lipca 2024 r. dotyczył przyznania małoletniej I. A. renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu, a zatem organ prawidłowo wskazał, iż w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlegało spełnienie warunków do uzyskania ww. świadczenia przez osobę zmarłą, a następnie przez członka rodziny osoby zmarłej. Z akt sprawy wynika, że ojciec dziecka, urodzony [...] września 1955 r., zmarł [...] lipca 2020 r. w wieku 64 lat. Miał on udokumentowane 14 lat i 16 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych. Do uzyskania wieku emerytalnego i ewentualnego świadczenia w trybie zwykłym (emerytury) pozostało mu niecałe 3 miesiące. Zdaniem Sądu pierwszej instancji w sprawie zabrakło oceny tego faktu pod kątem zaistnienia szczególnych okoliczności. Nie oceniono bowiem, że do spełnienia warunku ustawowego do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym zabrakło niewielkiego okresu (niespełna 3 miesięcy). Nie wiadomo czy ubezpieczonemu ojcu dziecka przysługiwałaby emerytura na zasadach ogólnych, a jeśli tak, czy brak dożycia ojca dziecka do osiągnięcia wieku emerytalnego może być okolicznością szczególną usprawiedliwiającą przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku po nim.Sąd pierwszej instancji stwierdził, że organ rozpoznając wniosek skarżącej o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku nie przeanalizował z należytą starannością wszystkich okoliczności sprawy. W konsekwencji arbitralnie rozstrzygnął, bez dogłębnej analizy stanu faktycznego, iż nielegitymowanie się przez ubezpieczonego orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy uzasadnia twierdzenie o niespełnieniu przesłanki "szczególnych okoliczności". Uzasadnienie organu nie odnosi się do wszystkich aspektów tej sprawy. Sąd nakazał organowi, aby ten, rozpatrując sprawę ponownie, mając na względzie przepis art. 7 oraz art. 77 § 1 k.p.a., poddał wnikliwiej analizie sytuacje i zdarzenia ujawnione w toku postępowania i wydał decyzję uznaniową, zawierającą uzasadnienie odpowiadające wymaganiom z art. 107 § 3 k.p.a.Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm.; dalej: "p.p.s.a."), uchylił obie decyzje Prezesa ZUS.Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wywiódł Prezes ZUS, zaskarżając wyrok w całości. Wniósł o uchylenie wyroku w całości i oddalenie skargi, ewentualnie o uchylenie wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji. Nadto zrzekł się rozprawy. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił:1) naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię tj. na przesłance z art. 174 pkt 1 p.p.s.a. w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. w zw. z art. 83 ust. 1 ustawy FUS poprzez przyjęcie, że:a) pomimo tego, iż w okresie przed 7 lipca 2020 r. (data zgonu ojca małoletniej skarżącej - zgodnie z art. 65 ust. 2 ustawy FUS to w niniejszej sprawie data powstania całkowitej niezdolności do pracy) ojciec małoletniej skarżącej nie był całkowicie niezdolny do pracy, ani nie zostały wykazane żadne inne zdarzenia zewnętrzne niezależne od woli ojca małoletniej skarżącej, których nie można było przewidzieć i którym nie można było zapobiec, aby można było je potraktować jako szczególne okoliczności, z powodu których ojciec małoletniej skarżącej nie spełnił warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym, powyższe nie oznacza, że nie istniały przeszkody, które uniemożliwiały ojcu małoletniej skarżącej podjęcie zatrudnienia i podleganie ubezpieczeniom, podczas gdy zgodnie z ugruntowanym i najnowszym orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego (np. wyrok z 29 lipca 2025 r, III OSK 421/25) data powstania całkowitej niezdolności do pracy ma istotne znaczenie dla oceny zasadności wniosku, pozwala bowiem ustalić moment, z którym osoba ubezpieczona nie miała obiektywnej możliwości podjęcia zatrudnienia, a tym samym uzyskania dłuższego okresu ubezpieczeniowego;b) brak dożycia ojca małoletniej skarżącej do osiągnięcia wieku emerytalnego może być okolicznością szczególną usprawiedliwiającą przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku po nim, podczas gdy ta okoliczność nie mieści się w tym zakresie, gdyż: po pierwsze w niniejszej sprawie powinny być rozpatrywane uprawnienia zmarłego ojca małoletniej skarżącej do renty z tytułu niezdolności do pracy w trybie zwykłym, a nie emerytury w trybie zwykłym (brak osiągnięcia przez ojca małoletniej skarżącej wieku emerytalnego - warunek niezbędny sine qua non w ogóle do rozpatrywania uprawnień do przyznania emerytury), a przez to spełnienie warunku udokumentowania właściwej liczby okresów składkowych i nieskładkowych do przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy będącej podstawą do przyznania renty rodzinnej jest badane na dzień powstania niezdolności do pracy zgodnie z zasadami zawartymi w ustawie FUS; po drugie odwoływanie się do zdarzeń przyszłych i takich, które z obiektywnych powodów nie mogły nastąpić, tj. np. jak w niniejszej sprawie uzyskanie za 3 miesiące wieku emerytalnego, nie ma jakichkolwiek podstaw z uwagi na zgon ojca małoletniej skarżącej oraz podważa w ogóle celowość i sens podlegania przez ubezpieczonych ubezpieczeniom rentowym;2) na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a. naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, to jest: art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) ustawy p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. poprzez błędne uznanie, że organ w sposób niewyczerpujący zebrał i rozpatrzył materiał dowodowy, z którego miałoby wynikać, że:a) pomimo tego, iż w okresie przed 7 lipca 2020 r. (data zgonu ojca małoletniej skarżącej - zgodnie z art. 65 ust. 2 ustawy FUS to w niniejszej sprawie data powstania całkowitej niezdolności do pracy) ojciec małoletniej skarżącej nie był całkowicie niezdolny do pracy, ani nie zostały wykazane żadne inne zdarzenia zewnętrzne niezależne od woli ojca małoletniej skarżącej, których nie można było przewidzieć i którym nie można było zapobiec, aby można było je potraktować jako szczególne okoliczności z powodu których ojciec małoletniej skarżącej nie spełnił warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym, powyższe nie oznacza, że nie istniały przeszkody, które uniemożliwiały ojcu małoletniej skarżącej podjęcie zatrudnienia i podleganie ubezpieczeniom, podczas gdy zgodnie z ugruntowanym i najnowszym orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego (np. wyrok z 29 lipca 2025 r., III OSK 421/25) data powstania całkowitej niezdolności do pracy ma istotne znaczenie dla oceny zasadności wniosku, pozwala bowiem ustalić moment, z którym osoba ubezpieczona nie miała obiektywnej możliwości podjęcia zatrudnienia, a tym samym uzyskania dłuższego okresu ubezpieczeniowego;b) brak dożycia ojca małoletniej skarżącej do osiągnięcia wieku emerytalnego może być okolicznością szczególną usprawiedliwiającą przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku po nim, podczas gdy ta okoliczność nie mieści się w tym zakresie, gdyż: po pierwsze w niniejszej sprawie powinny być rozpatrywane wyłącznie uprawnienia zmarłego ojca małoletniej skarżącej do renty z tytułu niezdolności do pracy a nie do emerytury (brak osiągnięcia przez ojca małoletniej skarżącej wieku emerytalnego (warunek niezbędny, konieczny (sine qua non) — w ogóle do rozpatrywania uprawnień do przyznania emerytury), a przez to spełnienie warunku udokumentowania właściwej ilości okresów składkowych i nieskładkowych do przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy będącej podstawą do przyznania renty rodzinnej jest badane na dzień powstania niezdolności do pracy zgodnie z zasadami zawartymi w ustawie FUS; po drugie odwoływanie się do zdarzeń przyszłych i takich które z obiektywnych przyczyn w ogóle nie mogły wystąpić, tj. np. jak w niniejszej sprawie uzyskanie za 3 miesiące wieku emerytalnego, nie ma jakichkolwiek podstaw z uwagi na zgon ojca małoletniej skarżącej oraz przyjęcie takiej wykładni podważa w ogóle celowość i sens podlegania przez ubezpieczonych ubezpieczeniom rentowym.Odpowiedzi na skargę kasacyjną nie wniesiono.Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.Niniejsza sprawa zastała rozpoznana na posiedzeniu niejawnym na podstawieart. 182 § 2 i 3 p.p.s.a., bowiem skarżący kasacyjnie organ zrzekł się rozprawy, zaś skarżąca, w terminie czternastu dni od dnia doręczenia skargi kasacyjnej, nie zażądała jej przeprowadzenia. Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny, rozpoznając skargę kasacyjną, związany jest jej granicami. Z urzędu bierze pod rozwagę wyłącznie nieważność postępowania. W rozpoznawanej sprawie żadna z enumeratywnie wymienionych w art. 183 § 2 p.p.s.a. przesłanek nieważności postępowania nie zachodzi, stąd Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznał skargę kasacyjną w jej granicach. Oznacza to, że przytoczone w skardze kasacyjnej przyczyny wadliwości prawnej zaskarżonego wyroku determinują zakres kontroli dokonywanej przez sąd drugiej instancji, który w odróżnieniu od sądu pierwszej instancji nie bada całokształtu sprawy, lecz tylko weryfikuje zasadność zarzutów podniesionych w skardze kasacyjnej. Granice skargi kasacyjnej wyznaczają wskazane w niej podstawy.Skarga kasacyjna zasługiwała na uwzględnienie.W pierwszej kolejności zostały rozpoznane zarzuty naruszenia prawa materialnego, bowiem zakres postępowania dowodowego w niniejszej sprawie był determinowany przesłankami przewidzianymi w art. 83 ust. 1 ustawy FUS. Przesłanki te nadawały organowi kierunek, w którym powinno zmierzać postępowanie wyjaśniające.Zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy FUS ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Przepis ten formułuje więc trzy przesłanki, których kumulatywne spełnienie warunkuje przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Brak spełnienia chociażby jednej z nich uniemożliwia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Przesłankami tymi są: 1) brak spełnienia warunków do uzyskania emerytury lub renty spowodowany szczególnymi okolicznościami, 2) niemożność podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym spowodowana całkowitą niezdolnością do pracy lub wiekiem, 3) brak niezbędnych środków utrzymania.Z akt sprawy wynika, że skarżąca w 2020 r. złożyła wniosek o przyznanie renty rodzinnej (art. 65 ustawy FUS), zaś Prezes ZUS odmówił jej przyznania w decyzji z 16 listopada 2020 r., z uwagi na niespełnienie przez ojca skarżącej wymaganego okresu składkowego i nieskładkowego, zmarłego w wieku 64 lat (k. 14 akt administracyjnych). Z powyższego wynika, że w chwili śmierci ojciec skarżącej nie spełniał warunków do przyznania mu renty z tytułu niezdolności do pracy, wobec czego skarżącej nie przysługiwało prawo do renty rodzinnej w trybie zwykłym. W przedmiotowym postępowaniu skarżąca ubiegała się o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku.Na wstępie wyjaśnić należy, że świadczenie, o którego przyznanie wnioskowała skarżąca, jest w istotnym stopniu pochodną świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. Przedmiotem postępowania wyjaśniającego przed organem są w takich sprawach m.in. przyczyny, dla których osoba zmarła nie wypełniła warunków koniecznych do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym (w niniejszej sprawie chodzi o rentę z tytułu niezdolności do pracy), od których to ustaleń uzależnione jest świadczenie w trybie wyjątkowym (renta rodzinna w drodze wyjątku). Aby wniosek o przyznanie takiego świadczenia mógł być uznany za zasadny, w sprawie należy wykazać, że ww. przyczyny miały charakter szczególny. W doktrynie podkreśla się, że przesłanka "szczególnych okoliczności" dotyczy tylko ubezpieczonego i ma na celu wykazanie uzasadnionych powodów, dla których nie zostały spełnione warunki nabycia przez niego prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy lub do emerytury. Dopiero wykazanie tych okoliczności powoduje dalsze postępowanie, co do istnienia przesłanek uniemożliwiających osobie ubiegającej się o świadczenie podjęcie zatrudnienia (niezdolności do pracy lub wieku) oraz przesłanki braku niezbędnych środków utrzymania (I. Jędrasik-Jankowska (w:) Komentarz do ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (w:) Prawo do emerytury z ubezpieczenia i zabezpieczenia społecznego. Komentarz do ustaw z orzecznictwem, wyd. II, Warszawa 2019, art. 83).Zarzut 1 a) zasługiwał na uwzględnienie w całości, zaś zarzut 1 b) w części. Ich istota sprowadza się do następującej kwestii: czy w świetle art. 83 ust. 1 ustawy FUS, jako szczególną okoliczność niespełnienia warunku do uzyskania przez zmarłego ojca skarżącej prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy, można potraktować fakt, że brakowało mu niecałe trzy miesiące do osiągnięcia wieku emerytalnego, tj. 65 lat, w sytuacji, w której w sprawie nie przedstawiono jakiejkolwiek przyczyny uzasadniającej brak spełnienia wymaganego okresu składkowego i nieskładkowego przez zmarłego do uzyskania prawa do renty i przed datą śmierci nie legitymował się on orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego w okolicznościach niniejszej sprawy nie sposób przyjąć, aby stosunkowo krótki okres brakujący zmarłemu do uzyskania prawa do emerytury mógł stanowić szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy FUS. Przede wszystkim, jak już wyżej wskazano, przedmiotem postępowania przez organem było przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku jako świadczenia pochodnego od renty z tytułu niezdolności do pracy zmarłego ojca skarżącej, nie zaś emerytury, do której nie miał on żadnych uprawnień z uwagi na brak wymaganego ustawą wieku 65 lat. Prima facie można by uznać, że nie ma w ogóle jakiegokolwiek związku między śmiercią ojca skarżącej i brakiem dożycia do wieku emerytalnego a jego uprawnieniem do renty.Należy jednak zwrócić uwagę, że w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego nie wyklucza się, że nagłe i niespodziewane wydarzenie powodujące przerwanie zmierzania przez ubezpieczonego do wypracowania stosownego okresu składkowego może i powinno być brane pod uwagę przy ocenie "szczególnych okoliczności". Owo zmierzanie stanowi bowiem faktyczny przejaw chęci ubezpieczonego do podlegania stosownym ubezpieczeniom (por. wyrok NSA z 5 listopada 2025 r., III OSK 1488/25, CBOSA). Zatem, gdyby ojciec skarżącej, mimo niespełniania warunków do przyznania mu renty z tytułu niezdolności do pracy, zmierzał w okresie poprzedzającym śmierć do wypracowania stosownego okresu składkowego i nieskładkowego, zaś poprzednie okresy niepodlegania ubezpieczeniom były w jakiś sposób usprawiedliwione, można by rozważać czy te okoliczności, wzięte łącznie pod uwagę z faktem, że do osiągniecia wieku emerytalnego brakowało mu niewiele czasu, mogą mieć charakter szczególny. Ze stanu faktycznego sprawy nie sposób jednak wywieść, aby ojciec skarżącej w okresie poprzedzającym śmierć przejawiał chęci do podlegania stosownym ubezpieczeniom. Skarżąca nie przedstawiła również w postępowaniu administracyjnym, ani w postępowaniu sądowym jakiejkolwiek okoliczności, która mogłaby zostać wzięta pod uwagę jako uzasadniona przeszkoda w wypracowaniu przez ojca skarżącej stosownego okresu ubezpieczeniowego i stanowić szczególną okoliczność w rozumieniu 83 ust. 1 ustawy FUS, zaś sam fakt, że zmarłemu brakowało niecałe trzy miesiące do osiągniecia wieku emerytalnego i prawdopodobnego przyznania emerytury nie może świadczyć o szczególnych okolicznościach sprawy.Z powyższego wynika również, że zarzuty naruszenia przepisów postępowania zasługiwały na uwzględnienie – zarzut 2 a) w całości, zaś 2 b) w części. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego organ w niniejszej sprawie, wbrew stanowisku Sądu pierwszej instancji, nie naruszył art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a., bowiem w sposób wystarczający zebrał i rozpatrzył materiał dowodowy, który uzasadniał wydanie decyzji odmownej, i brak było podstaw do dalszego poszukiwania przez organ dowodów na poparcie okoliczności uzasadniających spełnienie przesłanki "szczególnych okoliczności". Fakt, że organ nie rozważył czy krótki okres brakujący zmarłemu do uzyskania prawa do emerytury może stanowić szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy FUS, lecz uchybienie to nie miało wpływu na wynik sprawy, wobec całkowitej bierności skarżącej i nieprzedstawienia jakiejkolwiek okoliczności, którą można by uznać za szczególną okoliczność w niewypracowaniu przez jej ojca wymaganego okresu do przyznania renty w trybie zwykłym.Zgodnie z art. 124 ustawy FUS w postępowaniu w sprawach o świadczenia w niej określone stosuje się przepisy k.p.a., chyba że ustawa stanowi inaczej. W związku z tym, podejmując decyzję administracyjną w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku, organ jest związany regułami postępowania administracyjnego określającymi jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania i orzekania. W szczególności winien przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 k.p.a.), a także ma obowiązek w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a.), ocenić na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona (art. 80 k.p.a.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 k.p.a. Zachowanie tych reguł ma szczególne znaczenie w przypadku decyzji o charakterze uznaniowym, do których należy decyzja w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku. Organ administracji publicznej jest także obowiązany do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego, a także czuwania nad tym, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa, i w tym celu udzielać im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek (art. 9 k.p.a.). W świetle powołanych wyżej przepisów k.p.a. każda osoba ubiegająca się o świadczenie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, w tym także o świadczenie w drodze wyjątku, ma prawo oczekiwać od organu administracji wszechstronnego, wnikliwego, a tym samym rzetelnego rozpatrzenia jej sprawy. Należy zauważyć, że w postępowaniu wszczynanym na wniosek strony zasadniczo to na wnioskodawcy spoczywa ciężar wskazania konkretnych faktów i zdarzeń, z których wywodzi określone skutki prawne. Jeżeli jednak twierdzenia strony są ogólnikowe, bądź niepełne, obowiązkiem organu prowadzącego postępowanie jest wezwanie strony do uzupełnienia i doprecyzowania tych twierdzeń. Z akt sprawy wynika, że organ zwrócił się do matki skarżącej w sprawie dokumentacji medycznej zmarłego ojca skarżącej, której to jednak nie posiadała (k. 62 akt administracyjnych), prowadził też z przedstawicielami ustawowymi skarżącej korespondencję w celu uzupełnienia dokumentacji wymaganej do załatwienia wniosku.Jeszcze raz podkreślić należy, że z akt administracyjnych i sądowych sprawy wynika, że skarżąca ani we wniosku wszczynającym postępowanie, ani we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, ani w skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego nie przedstawiła jakiejkolwiek okoliczności, która mogła by stanowić szczególną okoliczność w braku spełnienia przez ubezpieczonego – zmarłego ojca skarżącej warunków do przyznania mu renty z tytułu niezdolności do pracy w chwili śmierci. Skarżąca przez całe postępowanie powoływała się jedynie na swoją trudną sytuację materialno-bytową, która to nie była w sprawie kwestionowana i nie stanowi jedynej przesłanki przyznania przedmiotowego świadczenia, o czym skarżąca powinna była mieć świadomość co najmniej od odebrania decyzji z 23 września 2024 r. i jeszcze na etapie postepowania administracyjnego lub już w postępowaniu sądowym mogła i powinna była wskazać co najmniej kierunek, w którym organ powinien był dalej wyjaśniać sprawę, co jednak nie miało miejsca. Trudno zatem wskazać, jakie to okoliczności miałby zbadać organ ponownie rozpatrując sprawę, z wyjątkiem tej jednej, o której już była mowa przy wykładni art. 83 ust. 1 ustawy FUS. Sąd pierwszej instancji nie wymienił lub chociaż przykładowo nie podał "sytuacji i zdarzeń ujawnionych w toku postępowania", które to wymagałyby wnikliwej analizy organu. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego stwierdzenie organu w zaskarżonej decyzji, że "we wskazanych okresach nie była wobec ojca dziecka orzeczona całkowita niezdolność do pracy, zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od jego woli, których nie można było przewidzieć i którym nie można było zapobiec" nie stanowi arbitralnego rozstrzygnięcia o tym, że nielegitymowanie się przez ubezpieczonego orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy uzasadnia twierdzenie o niespełnieniu przesłanki "szczególnych okoliczności", w sytuacji, w której skarżąca nie podała jakiejkolwiek przyczyny braku uprawnień zmarłego ojca do renty w trybie zwykłym.W tym kontekście należy wyjaśnić organowi, że wprawdzie data powstania całkowitej niezdolności do pracy ma istotne znaczenie dla oceny zasadności wniosku, pozwala bowiem ustalić moment, z którym osoba ubezpieczona nie miała obiektywnej możliwości podjęcia zatrudnienia, a tym samym uzyskania dłuższego okresu ubezpieczeniowego, nie oznacza to jednak, że brak takiego orzeczenia wyklucza przyjęcie, że w sprawie mogły zajść okoliczności, które uniemożliwiły zmarłemu ubezpieczonemu w sposób obiektywny podjęcie zatrudnienia – z różnych przyczyn – i wypracowanie odpowiedniego stażu ubezpieczeniowego. Niemniej w sprawie nie ujawniono okoliczności uzasadniających obowiązek organu prowadzenia dalszego postępowania wyjaśniającego.Naczelny Sąd Administracyjny, działając na podstawie art. 188 p.p.s.a., uwzględnił skargę kasacyjną i uchylił zaskarżony wyrok w całości oraz uznając, że istota sprawy została dostatecznie wyjaśniona, oddalił skargę na podstawie art. 151 p.p.s.a..