Wyrok z 6 lipca 2026, sygn. I C 22/24

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Warszawa, dnia 12 maja 2026 r.

Sąd Okręgowy w Warszawie, I Wydział Cywilny w następującym składzie:

Przewodniczący: Sędzia Agnieszka Nakwaska-Szczepkowska

Protokolant: sekretarz sądowy Aleksandra Sieńczewska

po rozpoznaniu w dniu 12 maja 2026 r. w Warszawie na rozprawie

sprawy z powództwa (...) Instytutu (...) (...) Instytutu (...)

przeciwko (...) sp. z o.o. w A., (...) sp. z o.o. w A. oraz (...) (...) sp. j. w A.

o zapłatę

I.  zasądza solidarnie od (...) sp. z o.o. w A., (...) Sp. z o.o. w A. oraz (...) (...) sp. j. w A. na rzecz (...) Instytutu (...) (...) Instytutu (...) kwotę 87.538,69 zł (osiemdziesiąt siedem tysięcy pięćset trzydzieści osiem złotych sześćdziesiąt dziewięć groszy) wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia 11 grudnia 2021 r. do dnia zapłaty;

II.  oddala powództwo w pozostałym zakresie;

III.  zasądza solidarnie od (...) sp. z o.o. w A., (...) Sp. z o.o. w A. oraz (...) (...) sp. j. w A. na rzecz (...) Instytutu (...) (...) Instytutu (...) tytułem zwrotu kosztów procesu 8.849,85 zł (osiem tysięcy osiemset czterdzieści dziewięć złotych osiemdziesiąt pięć groszy) wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty.

Sędzia Agnieszka Nakwaska-Szczepkowska

Sygn. akt I C 22/24

UZASADNIENIE

Pozwem z dnia 29 grudnia 2023 r. (...) Instytut (...) (...) Instytut (...) (dalej także jako „Instytut”) wniósł o zasądzenie solidarnie od (...) sp. z o.o. w A., (...) (...) sp. j. w A. (poprzednio (...) sp. j. w A.) i (...)Sp. z o.o. w A. kwoty 215.345,17 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie w transakcjach handlowych obliczonymi od dnia 11 grudnia 2021 r. do dnia zapłaty. Nadto, powód wniósł o zasądzenie od pozwanych na jego rzecz kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.

W uzasadnieniu powództwa wskazano, że strony zawarły w dniu 1 października 2020 r. umowę nr (...) (dalej także jako „Umowa”), której przedmiotem było świadczenie przez pozwane spółki na rzecz Instytutu usługi całodobowej ochrony mienia i osób znajdujących się w budynkach oraz na terenie Instytutu. Zgodnie z postanowieniami zawartej umowy Instytut był uprawniony do odstąpienia od umowy, jeżeli wykonawca dwukrotnie zapłaci kary umowne za nienależyte wykonanie umowy, co miało być poczytywane jako odstąpienie od Umowy z przyczyn leżących po stronie pozwanych i skutkowało nałożeniem na pozwanych kary umownej w wysokości 10% całości wynagrodzenia umownego brutto.

W trakcie realizacji umowy pozwane spółki dopuściły się szeregu zaniedbań:

1)  25 stycznia 2021 r. pracownicy ochrony nie wpuścili dostawcy z żywymi zwierzętami na teren powoda, ponieważ żaden z ochroniarzy nie wykonywał w tym czasie czynności monitorowania obiektu przy ul. (...), i gdyby nie interwencja jednego z pracowników powoda, zwierzęta najprawdopodobniej by zginęły.

2)  19 marca 2021 r. doszło do wejścia osoby obcej na teren obiektu przy ul. (...) z pominięciem wylegitymowania, w wyniku czego osoba postronna dostała się bezpośrednio do gabinetu Pełnomocnika Dyrektora ds. Operacyjnych.

3)  19 marca 2021 r. wpuszczono również na teren ww. obiektu bez żadnej weryfikacji samochód nie należący do powoda, ani jego pracowników.

4)  30 kwietnia 2021 r. w wyniku braku działań zaradczych i komunikacji między pracownikami ochrony w celu wyłączenia czujki przeciwpożarowej, nastąpił przyjazd Straży Pożarnej , a powód został pisemnie upomniany za nieuzasadniony alarm przez Komendanta Miejskiej Państwowej Straży Pożarnej (...) A. – za co pozwani zostali obciążeni karą umowną w dniu 13 maja 2021 r., którą zapłacili.

5)  24 września 2021 r. dopuszczono do włamania do punktu wymazowego Centrum Medycznego powoda przy ul. (...) – wyłamane zostały drzwi, a kontener biurowy został okradziony; ochrona na ul. (...), ani też ochrona na ul. (...), pomimo monitoringu, nie zareagowała. Zdarzenie to doprowadziło do nałożenia na pozwanych drugiej kary umownej i odstąpienia przez powoda od umowy na podstawie § 9 ust. 4

Powód wezwał pozwanych do zapłaty kary umownej w wysokości 10% wynagrodzenia umownego brutto, pozwani nie zapłacili jednak żądanej kwoty.

(pozew – k. 3-5v)

W odpowiedzi na pozew strona pozwana wniosła o oddalenie powództwa w całości i zasadzenie od powoda na rzecz pozwanych kosztów sądowych i zastępstwa procesowego według spisu. .

Pozwani wskazali, że przez ponad 12 lat, od 2008 r. do 2021 r., świadczyli na rzecz powoda usługi w zakresie ochrony, z zachowaniem najwyższej staranności, a ostatni list referencyjny wystawiony przez powoda datowany był na 24 lutego 2021 r. Świadczenie usług ochrony w okresie epidemii (...)19, która należy traktować jako siłę wyższą, napotykało znaczące trudności z uwagi na liczne absencje pracowników wywołane zachorowaniem lub kwarantanną. W efekcie pozwani zmuszeni byli wydłużać czas pracy pracowników i poszukiwać w trybie pilnym nowych pracowników. Niezależnie od braku winy po stronie pozwanych, zdaniem pozwanych kara umowna naliczona przez powoda jest znacząco wygórowana, a przy tym dochodzenie jej w tej wysokości stanowi „nadużycie”. Pozwani zaznaczyli, że pokryli wartość strat poniesionych przez powoda na skutek kradzieży z 23 września 2021 r. w wysokości 7.100 zł, zatem powód ostatecznie nie poniósł szkody.

(odpowiedź na pozew – k. 67-78)

W replice na odpowiedź na pozew powód podniósł, że stan epidemii został wprowadzony na terenie kraju już w marcu 2020 r. Pozwani nie mogą zatem powoływać się na działanie siły wyższej w kontekście pandemii (...)19, skoro w tych warunkach doszło do zawarcia umowy, a nawet do złożenia przez pozwanych oferty.

(replika na odpowiedź na pozew – k. 143-151)

Na rozprawie w dniu 8 stycznia 2026 r. pełnomocnik powoda sprecyzował, że powód dochodzi zapłaty kary umownej na podstawie § 7 ust. 2 pkt 2 umowy w zw. z § 9 ust. 4 umowy oraz że oświadczenie o odstąpieniu od umowy zostało złożone w piśmie zawierającym jednocześnie wezwanie do zapłaty. Wskazał też, że zarówno kara umowna naliczona za dopuszczenie do nieuzasadnionej interwencji Straży Pożarnej w dniu 30 kwietnia 2021 r., jak i kara umowna naliczona za dopuszczenie do kradzieży z włamaniem w dniu 24 września 2021 r. zostały przez pozwanych uiszczone. Oświadczył, że nie kwestionuje, że pozwani napotykali opisywane przez nich trudności w świadczeniu usług wynikające z pandemii COVID.

Pozwani oświadczyli, że nie kwestionują pod względem matematycznym prawidłowości wyliczenia przez powoda wysokości dochodzonej kary umownej i nie kwestionują tez daty jej wymagalności. Zaznaczyli też, że zarzut braku winy pozwanych odnosi się d kradzieży z 24 września 2021 r.

Strony zgodnie oświadczyły, że w dniu 24 września 2021 r. na terenie obiekty przy ul. (...) był obecny jeden pracownik ochrony, który nie zauważył na kamerach, że doszło do włamania.

(protokół rozprawy z 08.01.2026 r. – k. 326-327v /protokół skrócony/)

Sąd Okręgowy ustalił, co następuje:

Pozwani świadczyli usługi w zakresie ochrony osób i mienia na rzecz (...) Instytutu (...) (...) Instytutu (...) od 2008 r. Współpraca między stronami układała się dobrze, powód wystawiał pozwanym listy referencyjne, ostatni z 24 lutego 2021 r.

(okoliczności niezaprzeczone, nadto: listy referencyjne powoda – k. 79-86)

W dniu 31 sierpnia 2020 r. pozwani złożyli powodowi ofertę w odpowiedzi na ogłoszenie w postępowaniu o udzielenie zamówienie publicznego w przedmiocie świadczenia usługi ochrony fizycznej mienia i osób na rzecz powoda na okres 36 miesięcy.

(okoliczność bezsporna, nadto: oferta: – k. 37-38)

W dniu 1 października 2020 r. (...) Instytut (...) (...) Instytut (...), jako zamawiający, zawarł umowę nr (...) z (...) sp. z o.o. w A., (...) (...) sp. j. w A. oraz (...) Sp. z o.o. w J., działającymi jako konsorcjum, jako wykonawcą. Liderem konsorcjum była (...) sp. z o.o. w A..

Przedmiotem umowy było świadczenie na rzecz powoda usługi ochrony fizycznej mienia i osób znajdującej się w budynkach i na terenie Instytutu pod adresami: ul. (...), ul. (...) i ul. (...) przez okres 36 miesięcy od dnia podpisania.

Obowiązki wykonawcy określono w § 2 Umowy. Zgodnie z § 2 ust. 6 Umowy wykonawca miał zapewnić do ochrony pracowników z odpowiednimi kwalifikacjami. Na mocy § 2 ust. 8 Umowy wykonawca przyjął na siebie pełną odpowiedzialność za szkody spowodowane niewykonaniem obowiązków wynikających z umowy.

W § 3 strony ustaliły wynagrodzenie wykonawcy w kwocie 2.000.557,12 zł brutto za zrealizowanie przedmiotu Umowy (ust. 1). Wynagrodzenie miało być przekazywane miesięcznie z dołu w kwocie brutto 55.571,03 zł (ust. 2).

W § 7 strony uregulowały kwestie dotyczące kar umownych. Zgodnie z treścią § 7 ust. 1 Umowy wykonawca był zobowiązany do zapłaty kar umownych za nieterminowe lub nienależyte wykonanie przedmiotu umowy. W § 7 ust. 2 przewidziano, że kary będą naliczane w następujących przypadkach i wysokościach:

1)  za każdorazowy przypadek nienależytego wykonania umowy w wysokości 1% miesięcznego wynagrodzenia brutto, przy czym zaznaczono, że przez nienależyte wykonanie umowy rozumie się realizację zadań niezgodnie z postanowieniami umowy oraz złącznikiem nr 1, niezgodnie z obowiązującymi przepisami prawa, a także zaniedbanie lub zaniechanie podjęcia działań, mających na celu ochronę mienia zamawiającego przed kradzieżą lub zniszczeniem, niepodjęcie stosownych działań mających na celu zmniejszenie do minimum powstałych szkód bądź też niewłaściwe zabezpieczenie miejsca zdarzenia oraz niepowiadomienie stosownych służb o wystąpieniu zagrożenia lub szkody.

2)  za odstąpienie zamawiającego od umowy z przyczyn leżących po stronie wykonawcy, w wysokości 10% całości wynagrodzenia umownego brutto.

Zgodnie z § 7 ust. 5 Umowy, wysokość kary umownej, wynikającej z niewykonania lub nienależytego wykonania Umowy, mogła ulec zmianie, gdy wykonawca przedstawiłby zamawiającemu wiarygodny dowód, że powód nieterminowej realizacji przedmiotu zamówienia lub wadliwego wykonania wystąpił z przyczyn, za które wykonawca nie ponosi odpowiedzialności z powodu działania siły wyższej, przy czym zaznaczono, że dla potrzeb Umowy, za działanie siły wyższej uważa się nagłe i gwałtowne zdarzenie, którego wystąpienia nie można było przewidzieć, ani też mu zapobiec, a wydarzenia takie mogą obejmować w szczególności: wojny, pożary, powodzie, embarga przewozowe, strajki oraz oficjalne decyzje organów władzy państwowej; strona doświadczona działaniem siły wyższej zobowiązana była poinformować drugą stronę, a informacja miała być udokumentowana właściwymi dowodami.

W treści § 9 ust. 4 przewidziano, że zamawiający ma prawo odstąpić od Umowy, jeśli wykonawca „zapłaci dwukrotnie kary umowne, o których mowa w § 7 Umowy”. Dalej wskazano, że w takim przypadku jest to jednoznaczne z odstąpieniem od Umowy z winy wykonawcy, a odstąpienie nastąpi w terminie 7 dni kalendarzowych od daty naliczenia drugiej kary.

(okoliczności bezsporne, nadto: umowa nr (...) wraz z załącznikami –
k. 26 i n.)

W piśmie z dnia 8 października 2020 r. (...) sp. z o.o. zwróciła się do Instytutu, podobnie jak do innych zleceniodawców, informując o pojawieniu się trudności w zapewnieniu pełnej obsady stanowisk pracowników ochrony, spowodowanych pandemią wirusa (...)19.

(okoliczność bezsporna, nadto: pismo z 08.10.2020 r. – k. 87)

W dniu 1 lutego 2021 r. strony zawarły aneks do Umowy, na mocy którego zmieniono postanowienie § 3 ust. 1 Umowy, zwiększając kwotę wynagrodzenia brutto do 2.153.451,69 zł oraz postanowienie § 3 ust. 2 Umowy, zwiększając odpowiednio miesięczne wynagrodzenie brutto do kwoty 60.204,20 zł.

(okoliczność bezsporna, nadto: aneks nr (...) do umowy nr (...) – k. 40-41)

Następnie w dniu 15 lutego 2021 r. strony zawarły aneks do Umowy, na mocy którego odstąpiono od obowiązku posiadania wpisu na listę kwalifikowanych pracowników ochrony fizycznej w stosunku do pracowników ochrony pełniących w godzinach pracy Instytutu dyżur na posterunku w recepcji.

(okoliczność bezsporna, nadto: aneks nr (...) do umowy nr (...) – k. 42-43)

W dniu 30 kwietnia 2021 r. miała miejsce interwencja Straży Pożarnej na terenie Instytutu w związku z uruchomieniem czujki przeciwpożarowej. W wyniku powyższego incydentu powód został pisemnie upomniany przez Komendanta Miejskiej Państwowej Straży Pożarnej (...) A.. Za dopuszczenie do powyższej sytuacji, w dniu 13 maja 2021 r. Instytut obciążył Konsorcjum karą umowną na podstawie § 7 Umowy w wysokości 1 % wynagrodzenia określonego w § 3 ust. 2 Umowy, tj. 602,04 zł, przyjmując, że przyjazd Straży Miejskiej nastąpił z uwagi na zaniechanie pracowników ochrony. Pozwani uiścili karę umowną.

(okoliczności bezsporne bądź niezaprzeczone, nadto nota księgowa nr/(...) z 13.05.2021 r. – k. 47)

W nocy z dnia 23 września na 24 września 2021 r. na terenie Instytutu przy ul. (...) miało miejsce włamanie i kradzież komputera oraz telefonu komórkowego. Na miejscu obecny był jeden pracownik ochrony, który nie zauważył zdarzenia. Osoba ta pełniła dyżur druga dobę, ponieważ pracownik, który miał ją zastąpić tego dnia zgłosił, że może być zakażony koronawirusem i nie przyszedł do pracy. Powód wskazał pozwanym, że na skutek zdarzenia poniósł szkodę w wysokości 7.100 zł i taką kwotę pozwani na rzecz powoda uiścili. Postępowanie przygotowawcze zostało umorzone z powodu niewykrycia sprawcy przestępstwa.

(okoliczności bezsporne, nadto: postanowienie o umorzeniu dochodzenia – k. 45, pismo powoda z 26.11.2021 r. – k. 120, polecenie księgowania kwoty 7.100 zł – k. 45v)

Za dopuszczenie do incydentu z 24 września 2021 r. Instytut w dniu 28 października 2021 r. obciążył Konsorcjum karą umowną w wysokości 1 % wynagrodzenia określonego w § 3 ust. 2 Umowy, to jest kwotą 602,04 zł. Pozwani uiścili karę umowną. Jednocześnie, pismem z 28 października 2021 r. powód odstąpił od Umowy z winy wykonawcy i wezwał pozwanych do zapłaty kary umownej za odstąpienie od umowy. Pomimo wniosku pozwanych, powołujących się na trudności w świadczeniu przez nich usług w warunkach epidemii (...)19, powód nie zmienił swojej decyzji. W dniu 26 listopada 2021 r. powód wystawił notę księgową opiewającą na kwotę 215.345,17 zł tytułem kary umownej za odstąpienie zamawiającego od umowy z przyczyn leżących po stronie wykonawcy. Pismem z tej samej daty powód wezwał pozwanych do zapłaty kary umownej w terminie 14 dni od odbioru pisma.

(okoliczności bezsporne, nadto: nota księgowa z 28.10.2021 r. – k. 44, pismo z 29.10.2021 r. – k. 127-128, wezwanie z 26.11.2021 r. – k. 48-49, nota księgowa NR/(...) z 26.11.2021 r. – k. 50)

W dniu 4 listopada 2021 r powód zawarł umowę nr (...) o usługi ochrony fizycznej mienia i osób znajdujących się w budynkach i na terenie Instytutu z (...) sp. z o.o. w A. jako wykonawcą. Usługi miały być świadczone przez okres 2 miesięcy od zawarcia umowy. Umowę zawarto w trybie bezprzetargowym.

W § 3 tej umowy strony ustaliły „maksymalne wynagrodzenie za należyte wykonanie przedmiotu Umowy” na 138.276,60 zł brutto. Wynagrodzenie miało być przekazywane miesięcznie z dołu w kwocie brutto 69.138,30 zł.

Zgodnie z treścią § 6 wykonawca był zobowiązany do zapłaty kary umownej za nieterminowe lub nienależyte wykonanie przedmiotu umowy (ust. 1), przy czym kary miały być naliczane za każdorazowy przypadek nienależytego wykonania umowy w wysokości 1% miesięcznego wynagrodzenia brutto, a za rozwiązanie przez zamawiającego umowy z przyczyn leżących po stronie wykonawcy w wysokości 3% miesięcznego wynagrodzenia brutto (ust. 2).

(okoliczność bezsporna, nadto: umowa nr (...) – k. 129-132)

W dniu 31 stycznia 2022 r. powód zawarł kolejną umowę w tym samym przedmiocie z (...) sp. z o.o. sp. k.w F., (...) sp. z o.o. sp. k. w F., (...) sp. z o.o. sp. k.w A., (...) sp. z o.o. sp. k. w A., (...) sp. z o.o. w A., (...) (...) sp. z o.o. w A. oraz (...) sp. z o.o. w A., działającymi jako konsorcjum, na okres 36 miesięcy od dnia 1 lutego 2022 r. Wynagrodzenie wykonawcy wynosiło 1.862.856 zł netto, tj. 2.291.312,88 zł brutto (§ 8 ust 1), wypłacane miesięcznie w kwocie 63.647,58 zł (§ 8 ust 2.).

Zgodnie z treścią § 6 ust. 2 pkt 10, zawierający mógł wypowiedzieć umowę w trybie natychmiastowym m.in. w przypadku gdy trzykrotnie naliczono kary umowne lub wysokość naliczonych kar umownych przekroczyła 10% całości wynagrodzenia umownego brutto. W przypadku wypowiedzenia umowy na podstawie powyższych okoliczności, na mocy § 7 ust. 1 umowy zamawiającemu przysługiwała kara umowna w wysokości 5% całości wynagrodzenia umownego netto.

(umowa nr (...). – k. 315-325)

Powyższy stan faktyczny Sąd ustalił na podstawie twierdzeń stron, uzupełnionych złożonymi do akt sprawy dokumentami. Okoliczności faktyczne były w tej sprawie w zasadzie bezsporne.

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:

Powództwo zasługiwało na uwzględnienie w części.

W niniejszej sprawie powód domagał się zasądzenia solidarnie od pozwanych kwoty 215.345,17 zł tytułem kary umownej za odstąpienie od Umowy z przyczyn leżących po stronie pozwanych. Powód wskazał, że jest uprawniony do dochodzenia przedmiotowej kary na mocy §7 ust. 2 pkt 2 Umowy w zw. z § 9 ust 4 Umowy. Pozwani dwukrotnie zapłacili kary umowne za nienależyte wykonywanie umowy, w związku z czym powód był uprawniony do odstąpienia od Umowy z przyczyn leżących po stronie pozwanych. Za odstąpienie od Umowy z przyczyn leżących po stronie wykonawcy Instytut naliczył pozwanym karę umowną w wysokości 10% całości wynagrodzenia umownego brutto.

Samo uprawnienie powoda do naliczenia przedmiotowej w sprawie kary umownej nie budziło wątpliwości Sądu.

Zgodnie z treścią art. 471 k.c. dłużnik obowiązany jest do naprawienia szkody wynikłej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania, chyba że niewykonanie lub nienależyte wykonanie jest następstwem okoliczności, za które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi. Natomiast na mocy art. 483 § 1 k.c. można zastrzec w umowie, że naprawienie szkody wynikłej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania niepieniężnego nastąpi przez zapłatę określonej sumy (kary umownej). Kara umowna stanowi zatem dla wierzyciela surogat odszkodowania z tytułu niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania niepieniężnego. Pozwala ona skompensować wierzycielowi wszystkie uszczerbki wynikające dla niego z naruszenia zobowiązania – w tym też takie, które nie są w innych wypadkach uwzględniane.

W niniejszej sprawie poza sporem było, że powód odstąpił od Umowy, przy czym zaznaczył, że odstępuje z przyczyn leżących po stronie pozwanych jako wykonawcy. Nie było także sporne to, że zostały spełnione opisane w Umowie warunki do odstąpienia przez powoda od umowy w postaci naliczenia i zapłaty przez pozwanych dwóch kar umownych za nienależyte wykonanie umowy – w wysokości po 1% wynagrodzenia miesięcznego brutto każda.

Pierwsza kara dotyczyła sytuacji przyjazdu Straży Pożarnej w dniu 30 kwietnia 2021 r. na skutek niewyłączenia przez pracowników ochrony czujki przeciwpożarowej. Okoliczności tego zdarzenia nie były bliżej przez strony opisywane, natomiast podkreślenia wymaga, że pozwani nie kwestionowali tego, że doszło tu do nienależytego wykonania umowy z ich winy i że zasadnie naliczona została kara umowna na podstawie § 7 ust. 2 pkt 1 Umowy.

Druga kara umowna została przez powoda naliczona z uwagi na to, że w nocy z 23 na 24 września 2021 r. doszło do kradzieży z włamaniem w obiekcie przy ul. (...), a obecny na miejscu pracownik ochrony tego nie zauważył. Także i w tym wypadku pozwani nie kwestionowali – przynajmniej na etapie przedprocesowym – zasadności naliczenia z tego tytułu kolejnej kary w wysokości 1% wynagrodzenia miesięcznego brutto na podstawie § 7 ust. 2 pkt 1 Umowy.

Poza sporem było, że obie ww. kary umowne zostały przez pozwanych uiszczone, zatem warunek wynikający z § 9 ust. 4 Umowy, pozwalający zamawiającemu na odstąpienie od umowy, został spełniony. Jednocześnie, stosownie do treści ww. postanowienia umownego, mamy tu do czynienia z odstąpieniem z winy wykonawcy.

Do czasu sporu sądowego pozwani nie kwestionowali skuteczności dokonanego przez powoda odstąpienia. Jedynie w piśmie z 29 października 2021 r., w odpowiedzi na oświadczenie o odstąpieniu od umowy, pozwani podjęli próbę przekonania powoda do zmiany stanowiska, wyjaśniając, jak epidemia COVID wpływa na świadczone przez nich usługi. Powód pozostał jednak przy pierwotnej decyzji, a ochronę swoich obiektów powierzył począwszy od dnia 4 listopada 2021 r. innej firmie – (...) – na czas ogłoszenia przetargu i przeprowadzenia postępowania przetargowego.

W toku procesu pozwani podnieśli zarzut braku winy w przypadku zdarzenia z dnia 23/24 września 2021 r. Zarzut te okazał się niezasadny.

Podkreślenia wymaga, że w świetle art. 471 k.c. to na pozwanych spoczywał ciężar wykazania, że nienależyte wykonanie umowy – za które niewątpliwie należy potraktować przeoczenie przez pracownika ochrony włamania do chronionego obiektu i w efekcie nie powiadomienie właściwych służb o zdarzeniu – wynikało z okoliczności, za które nie ponosili oni odpowiedzialności.

Wprawdzie sam fakt, że pracownik ochrony obecny na ul. (...) w nocy z 23 na 24 września 2021 r. sprawował dyżur już drugą dobę może tłumaczyć to, że – z uwagi na przemęczenie – nie zauważył on na monitorach włamywaczy. Natomiast to pozwani zorganizowali swoją działalność w taki sposób, że pracownik ów został poproszony o pozostanie w pracy na tak długo.

Pozwani wywodzili, że prowadzenie przez nich działalności w zakresie ochrony osób i mienia w okresie pandemii (...)19 było znacząco utrudnione z uwagi na liczne, nagłe nieobecności pracowników wynikające z podejrzenia zachorowania lub kwarantanny. Okolicznościom tym powód nie przeczył. Trafnie natomiast powód zauważył, że przedmiotowa w sprawie Umowa została zawarta ponad pół roku po ogłoszeniu w Polsce stanu epidemii, co miało miejsce w marcu 2020 r. Także sama oferta została przez pozwanych złożona już w warunkach trwającej epidemii. Nie można zatem twierdzić, że trudności, które opisują pozwani, stanowiły dla nich zaskoczenie w momencie rozpoczęcia realizacji umowy.

Pozwani, jako profesjonaliści, przystępując do przetargu, powinni byli zdawać sobie sprawę z tego, jakie wyzwania czekają ich w zakresie zapewnienia odpowiedniej obsady pracowników na wszystkich chronionych obiektach. Wyzwania te pozwani zresztą znali, skoro szczegółowo opisali je w skierowanym do powoda piśmie z dnia 8 października 2020 r., a zatem sporządzonym zaledwie w siedem dni po zawarciu Umowy. Skoro pomimo tych trudności pozwani zdecydowali się złożyć swoją ofertę na świadczenie usług na rzecz powoda i zawrzeć umowę, powinni byli postarać się o zwiększenie liczebności swojej kadry – tak, aby zabezpieczyć się przed sytuacją, w której pracownik zgłasza nagle nieobecność, a nie ma nikogo, kto mógłby go zastąpić i w efekcie czego trzeba prosić pracownika, który powinien już zejść z dyżuru, aby pozostał w pracy dłużej.

Nietrafnie przy tym pozwani usiłowali obarczyć powoda odpowiedzialnością za zachodzące po ich stronie problemy organizacyjne, zarzucając powodowi jako zamawiającemu brak współpracy w rozwiązywaniu trudności związanych z obsadzeniem załogi ochrony. Wyrazem dobrej woli powoda i wyjścia naprzeciw oczekiwaniom wykonawcy było chociażby zwiększenie jego wynagrodzenia Aneksem nr (...) oraz złagodzenie wymogów co do kwalifikacji pracowników skierowanych do ochrony obiektów Instytutu w Aneksie nr (...). Pozwani nie wykazali, aby zwracali się do powoda z wnioskami o podjęcie konkretnych działań, mających ułatwić współpracę stron, czy też o zmianę Umowy w innym jeszcze zakresie niż wyżej opisany.

Pozwani nie mieli też racji, podnosząc, że powód nie był uprawniony do żądania kary umownej, bowiem na skutek zdarzenia z dnia 23/24 września 2021 r. nie poniósł szkody. Po pierwsze, w doktrynie i orzecznictwie spornym pozostaje, czy szkoda stanowi przesłankę konieczną powstania roszczenia o zapłatę kary umownej. Z art. 484 § 1 k.c. wynika tylko tyle, że w razie niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania kara umowna należy się wierzycielowi w zastrzeżonej na ten wypadek wysokości bez względu na wysokość poniesionej szkody oraz że żądanie odszkodowania przenoszącego wysokość zastrzeżonej kary nie jest dopuszczalne, chyba że strony inaczej postanowiły. I tak na przykład w uchwale 7 sędziów z dnia 6 listopada 2003 r. (III CZP 61/03, Lex) Sąd Najwyższy stwierdził, że zastrzeżenie kary umownej na wypadek niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania nie zwalnia dłużnika z obowiązku jej zapłaty w razie wykazania, że wierzyciel nie poniósł szkody (tak też Sąd Apelacyjny w Warszawie w wyroku z dnia 15 grudnia 2020 r., VII AGa 483/19, Lex).

Natomiast niezależnie od tego, wypada zauważyć, że w okolicznościach tej sprawy poza sporem było, że powód na skutek włamania i kradzieży podniósł szkodę, którą wycenił na 7.100 zł. Pozwani sami zaznaczali, że wypłacili powodowi odszkodowanie, zatem w istocie fakt poniesienia szkody, a także jej wysokość były między stronami bezsporne. Nie miała zaś znaczenia, z punktu widzenia powstania uprawnienia do zapłaty kary umownej, okoliczność, że szkoda została przez pozwanych naprawiona, a zatem, że według stanu na chwilę obecną w majątku powoda uszczerbek wynikający ze zdarzenia z 23/24 września 2021 r. już nie istnieje.

Nadto, wypada zauważyć, że powód wskazał, iż na skutek zakończenia współpracy z pozwanymi konieczne było poszukiwanie innego wykonawcy usług ochroniarskich w trybie pilnym, pozaprzetargowym. Z uwagi na specyfikę chronionych obiektów i sytuację związaną z (...)19 pozycja negocjacyjna powoda nie była silna i ostatecznie doszło do zawarcia umowy z O. (...) na warunkach dla powoda mniej korzystnych w porównaniu z umową łączącą go z pozwanymi. Nowa umowa przewidywała chociażby wyższe wynagrodzenie wykonawcy. Zatem także i w tym zakresie powód poniósł szkodę – już na skutek samego odstąpienia od Umowy – polegająca na ponoszeniu wyższych kosztów ochrony.

W świetle powyższego, pozwani nie mieli racji kwestionując uprawnienie powoda do naliczenia kar umownych, tak z tytułu nienależytego wykonania Umowy w dniu 23/24 września 2021 r., jak i w wyniku odstąpienia od Umowy z przyczyn leżących po stronie wykonawcy.

Prawidłowość wyliczenia przez powoda wysokości kary umownej na 215.345,17 zł, jako 10% wartości całościowego wynagrodzenia brutto wynikającego z Aneksu nr (...) do Umowy, nie była przez pozwanych kwestionowana. Sąd nie uwzględnił jednak żądania powoda co do całej tej kwoty, przychylając się do wniosku pozwanych o miarkowanie kary umownej.

Zgodnie z art. 484 § 2 k.c., jeżeli zobowiązanie zostało w znacznej części wykonane, dłużnik może żądać zmniejszenia kary umownej; to samo dotyczy wypadku, gdy kara umowna jest rażąco wygórowana.

Jak wskazał Sąd Najwyższy w postanowieniu z 26 września 2024 r. (I CSK 2482/24, Legalis), celem miarkowania kary umownej jest unikanie dysproporcji między wysokością zastrzeżonej kary umownej a godnym ochrony interesem wierzyciela. Katalog okoliczności mogących uzasadniać miarkowanie kary umownej ma otwarty charakter - zalicza się do nich nie tylko relację między wysokością należnej kary a szkodą, ale też stosunek między wysokością należnej kary umownej a wysokością należnego wynagrodzenia umownego, charakter naruszanych postanowień umownych, długotrwałość i dolegliwość naruszenia, ewentualna korzyść dłużnika uzyskana z naruszenia. Jeżeli sąd decyduje się zmniejszyć uzgodnioną karę umowną, specyfika prawa sędziowskiego i nieostry charakter powołanych kryteriów sprawiają, że w miarkowaniu kary umownej tkwi element uznania i oszacowania dokonywanego przez sąd.

W okolicznościach tej sprawy trudno powiedzieć, aby zobowiązanie zostało w znacznej części wykonane, skoro umowa została zawarta na okres 3 lat, a rozwiązana została po niewiele ponad roku. Natomiast Sąd uznał, że zachodziła druga z przesłanek miarkowania kary umownej wymienionych w ww. przepisie, bowiem kara zastrzeżona w łączącej strony umowie na poziomie 10 % wysokości całego (trzyletniego) wynagrodzenia, nadto brutto, wynosząca zatem 215.345,17 zł, jawi się jako rażąco wygórowana.

Warto wskazać, że sumując wszystkie wykazane w postępowaniu uszczerbki (to jest szkodę wynikającą z włamania dokonanego 23/24 września 2021 r. oraz tę w postaci zwiększonych kosztów ochrony po zakończeniu współpracy z pozwanymi), powód poniósł szkodę majątkową w wysokości około 25.000 zł. Dochodzona kara umowna wynosząca 215.345,17 zł przewyższa szkodę niemalże dziewięciokrotnie. W orzecznictwie nie budzi wątpliwości, że brak szkody lub jej nieznaczna wysokość może stanowić uzasadnienie dla jej miarkowania na podstawie art. 484 § 2 k.c. (tak np. wyrok Sądu Najwyższego z 13 czerwca 2003 r., III CKN 50/01, Legalis).

Nadto, samo określenie sposobu wyliczenia wysokości kary umownej jako 10% całości wynagrodzenia brutto należnego za 3 lata wykonywania umowy należało uznać za nadmiernie chroniące interes zamawiającego. Pozwani zwracali uwagę na fakt, że w umowie z 4 listopada 2021 r. powód przewidział karę umowną zastrzeżoną na analogiczne okoliczności jak kara umowna dochodzona w tej sprawie w wysokości zaledwie 3% miesięcznego wynagrodzenia brutto. Sąd miał jednak na względzie fakt, że umowa z dnia 4 listopada 2021 r. zawarta została w szczególnych warunkach, powodowi zależało na zachowaniu ciągłości ochrony obiektów i umowę należało zawrzeć jak najszybciej. Natomiast już kolejna umowa – z 31 stycznia 2022 r. – została zawarta przez powoda w trybie przetargowym, zatem analogicznie jak w przypadku Umowy z pozwanymi. Mimo to, postanowienia dotyczące kar umownych zastrzeżonych na rzecz zamawiającego były zdecydowanie korzystniejsze dla wykonawcy w porównaniu z umową z 1 października 2020 r. Kara umowna, do której powód był uprawniony w okolicznościach analogicznych do tych, które stały się podstawą naliczenia spornej w sprawie kary umownej, opiewała na 5% całości wynagrodzenia umownego netto (zamiast 10 % wynagrodzenia brutto). Do takiej wysokości Sąd obniżył karę umowną należną powodowi w okolicznościach tej sprawy: 1.750.773,73 zł (wynagrodzenie netto) x 5% = 87.538,69 zł.

Co się tyczy argumentacji pozwanych dotyczącej z jednej strony trudności związanych z funkcjonowaniem ich firm w warunkach pandemii, a z drugiej strony wcześniejszej 12-letniej niezakłóconej współpracy z powodem, okoliczności te – choć nie dawały podstawy do przyjęcia braku winy po stronie pozwanych - to mogły być rozpatrywane z punktu widzenia zasad współżycia społecznego. W ocenie Sądu, nawet gdyby uznać, że ustalona w Umowie kara umowna na wypadek odstąpienia od Umowy z przyczyn leżących po stronie wykonawcy nie była rażąco wygórowana w rozumieniu art. 484 § 2 k.c., to dochodzenie roszczenia w pełnej wysokości, to jest 215.345,17 zł, należałoby w zaistniałej sytuacji zakwalifikować jako nadużycie prawa podmiotowego w rozumieniu art. 5 k.c.

Epidemia w rozpatrywanym w sprawie okresie – 2020/2021 pojawiła się w naszym kraju po raz pierwszy od wieków. Nigdy wcześniej współczesne społeczeństwo – ani jednostki, ani firmy – nie miały sposobności, aby zmierzyć się z takimi wyzwaniami, jakie wtedy się pojawiły. Wirus COVID-19 dotykał tysięcy kolejnych osób każdego dnia, a wprowadzane przepisy oznaczały restrykcje, których nigdy wcześniej nie doświadczaliśmy. Żadna firma nie była na to przygotowana i także dostosowanie prowadzonej działalności do nowych warunków już w toku trwającej epidemii było dla wielu przedsiębiorców zadaniem niewykonalnym. Pozwani podjęli to wyzwanie, dzięki czemu ich spółki przetrwały, a pracownicy nie utracili zatrudnienia. Powód powinien był to wszystko uwzględnić przy podejmowaniu decyzji o wysokości naliczenia kary umownej.

Wypada zresztą zauważyć, że nawet sama umowa pozwalała powodowi - na zasadzie uznaniowej – na rezygnację z części kary umownej w razie zaistnienia szczególnych okoliczności. Pozwani natychmiast po złożeniu przez powoda oświadczenia o odstąpieniu od umowy – w dniu 29 października 2021 r. - skierowali do powoda obszerne pismo zawierające wniosek o reasumpcję decyzji o odstąpieniu od umowy z winy wykonawcy i naliczeniu 10% kary umownej, powołując się na trudności w prawidłowej realizacji usług ochroniarskich w dobie COVID. Mimo to, powód pozostał przy decyzji o odstąpieniu od umowy z przyczyn leżących po stronie wykonawcy i wystawił notę obciążeniową na pełną kwotę kary umownej – 215.345,17 zł, a następnie wystąpił z pozwem, domagając się zapłaty tejże kwoty.

Zdaniem Sądu, zasady lojalności kontraktowej, a także solidarności w dobie zagrożeń dotykających całe społeczeństwo, wymagały obniżenia ww. kwoty co najmniej do wysokości tej, którą powód zastrzegł na swoją rzecz od kolejnego wykonawcy wyłonionego w trybie przetargu – to jest w umowie z 31 stycznia 2022 r. Dochodzenie kwoty wyższej stanowiło zaś naruszenie zasad współżycia społecznego i nie zasługiwało na ochronę.

Data wymagalności dochodzonego przez powoda roszczenia i w efekcie data początkowa stanu opóźnienia w jego spełnieniu wskazana przez powoda jako 11 grudnia 2021 r. nie była przez pozwanych kwestionowana. Odsetki z tytułu opóźnienia należało zatem zasądzić na rzecz powoda zgodnie z żądaniem pozwu, to jest od 11 grudnia 2021 r. Niezasadnie natomiast powód wnosił o przyznanie na jego rzecz odsetek ustawowych za opóźnienie w transakcjach handlowych. Odsetki takie, przewidziane w ustawie z 8 marca 2013 r. o przeciwdziałaniu nadmiernym opóźnieniom w transakcjach handlowych (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 1790) powstają w przypadku transakcji handlowej, przez którą ustawa rozumie „umowę, której przedmiotem jest odpłatna dostawa towaru lub odpłatne świadczenie usługi, jeżeli strony, o których mowa w art. 2, zawierają ją w związku z wykonywaną działalnością”. Brak jest podstaw, aby zakresem pojęcia „transakcja handlowa” obejmować wszelkie możliwe roszczenia, które powstają niejako przy okazji transakcji handlowej. Mowa tu w szczególności o roszczeniach o zapłatę kary umownej bądź odszkodowania związanego z niewłaściwym wykonaniem umowy (P. Dolniak, Przeciwdziałanie nadmiernym opóźnieniom w transakcjach handlowych. Komentarz, wyd. III, LEX/el. 2025). W świetle powyższego, powodowi należały się odsetki ustawowe za opóźnienie na podstawie art. 481 § 1 i 2 k.c.

Sąd uwzględnił żądanie powoda w zakresie zastrzeżenia zapłaty na jego rzecz solidarnie od pozwanych. Zgodnie z art. 369 k.c. solidarność zobowiązania może wynikać z ustawy lub z czynności prawnej. Powód zasadnie powołał się tu na art. 141 ustawy z dnia 29 stycznia 2004 r. Prawo zamówień publicznych, obowiązujący w dacie zawarcia Umowy (t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 1843). Przepis ten stanowił, że wykonawcy wspólnie ubiegający się o zamówienie ponoszą solidarną odpowiedzialność za wykonanie umowy i wniesienie zabezpieczenia należytego wykonania umowy.

Mając na uwadze powyższe, Sąd orzekł jak w pkt. I i II sentencji wyroku.

O kosztach procesu Sąd orzekł w pkt. III sentencji wyroku, zgodnie z zasadą stosunkowego rozdzielenia kosztów, wyrażoną w art. 100 zdanie pierwsze k.p.c. Powództwo zostało uwzględnione w 41% i w takim zakresie powodowi należał się zwrot kosztów procesu, na które składały się opłata od pozwu w wysokości 10.768 zł, opłata za czynności pełnomocnika – radcy prawnego w wysokości 10.800 zł, stosownie do § 2 pkt 7 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (t.j. Dz.U. z 2026 r. poz. 118), oraz opłata skarbowa od pełnomocnictwa w wysokości 17 zł, łącznie 21.585 zł. Strona pozwana nie wykazała poniesienia jakichkolwiek kosztów, zatem zwrot kosztów należał się wyłącznie powodowi – w kwocie 8.849,85 zł (21.585 x 41%).

Sędzia Agnieszka Nakwaska-Szczepkowska