Wyrok z 21 lutego 2022, sygn. II C 352/21
W skrócie
Pokaż pozostałe podstawy prawne (1)
Sygn. akt II C 352/21
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 21 lutego 2022 roku
Sąd Okręgowy Warszawa – Praga w Warszawie, II Wydział Cywilny
w składzie :
Przewodniczący: Sędzia Mariusz Metera
Protokolant: Aleksandra Michnowska
po rozpoznaniu w dniu 3 lutego 2022 roku w Warszawie
na rozprawie
z powództwa Z. Z.
przeciwko Skarbowi Państwa – Prezydentowi (...) W. zastępowanemu przez Prokuratorię Generalną Rzeczypospolitej Polskiej
o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli
I. oddala powództwo;
II. zasądza od powoda Z. Z. na rzecz pozwanego Skarbu Państwa –Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej kwotę 10.800 zł (dziesięć tysięcy osiemset złotych) tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego.
Sygn. akt II C 352/21
UZASADNIENIE
wyroku z dnia 21 lutego 2022 roku
Powód Z. Z., reprezentowany przez pełnomocnika będącego radcą prawnym, w dniu 11 marca 2021 roku, wystąpił z powództwem o zobowiązanie pozwanego Skarbu Państwa – Prezydenta (...) W. do złożenia oświadczenia woli, którego przedmiotem będzie wykupienie przez pozwanego od powoda nieruchomości składającej się z działek o numerach ewidencyjnych (...) o powierzchni 2004 m ( 2) oraz (...) o powierzchni 2020 m ( 2), położonej w W. – Dzielnicy W., w obrębie (...) w rejonie ulicy (...), dla której Sąd Rejonowy dla Warszawy-Mokotowa w Warszawie prowadzi księgę wieczystą nr (...), za cenę 1.800.000 zł, płatną z chwilą uprawomocnienia się wyroku. Powód wniósł także o zasądzenie od pozwanego zwrotu kosztów procesu.
W uzasadnieniu żądania pozwu wskazano, że powód jest właścicielem (w ½ części w drodze spadkobrania po swoim ojcu M. Z., a w ½ w drodze darowizny uczynionej przez matkę powoda – I. Z.) wyżej wymienionej nieruchomości, którą ojciec powoda nabył w drodze spadkobrania po swoich rodzicach – A. i E. Z.. Rodzice ojca powoda nabyli ww. nieruchomość w dniu 1 października 1938 roku jako działkę budowlaną. Przeznaczenie przedmiotowej nieruchomości zostało zmienione na mocy miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego dla obszaru części osiedla pod nazwą W. – A. uchwalonego przez (...) W. w dniu 15 września 1948 roku i od tej pory ówczesny (...) utracił całkowicie możliwość korzystania z nieruchomości w sposób dotychczasowy. Plan z 1948 roku określał bowiem przeznaczenie całego obszaru objętego planem pod zalesienie z wykluczeniem możliwości korzystania ze swoich nieruchomości w jakikolwiek sposób przez właścicieli legitymujących się prawem własności. Ojciec powoda, M. Z. w latach 1991 – 1997, legitymując się postanowieniem o stwierdzeniu nabycia spadku, występował wielokrotnie do właściwych organów administracji publicznej (...) W. z żądaniem przywrócenia mu korzystania z nieruchomości zgodnie z przeznaczeniem. W wyniku postępowań administracyjnych toczących się po kilka lat nie zapadły żadne merytoryczne rozstrzygnięcia co do roszczeń ojca powoda, co było skutkiem wielokrotnego przekazywania jego wniosków między organami ze względu na stwierdzenie niewłaściwości.
Powód nie dochodził wcześniej swoich roszczeń na drodze sądowej. Dopiero wyrok TK z dnia 18 grudnia 2014 roku w sprawie K 50/(...), stwarza w ocenie powoda podstawy do wystąpienia przez niego z roszczeniem w oparciu o przepisy art. 2, art. 8 ust. 1 i 2 oraz art. 21 ust. 2 Konstytucji RP, a także art. 1 Protokołu nr 1 do Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności w zw. z art. 87 i 91 Konstytucji RP. W ocenie powoda, podstawę roszczenia stanowi również art. 36 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 27 marca 2003 roku o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym, w takim zakresie, w jakim przyznaje właścicielom prawo występowania z roszczeniem o wykupienie nieruchomości, korzystanie z której stało się niemożliwe w związku z uchwaleniem planu miejscowego ( k. 2-40).
Pozwany Skarb Państwa, reprezentowany przez Prezydenta (...) W., zastępowany przez Prokuratorię Generalną Rzeczypospolitej Polskiej, wniósł o oddalenie powództwa w całości oraz o zasądzenie od powoda na rzecz Skarbu Państwa – Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych, a zwrotu pozostałych kosztów procesu na rzecz Skarbu Państwa reprezentowanego przez Prezydenta (...) W..
Strona pozwana podniosła, że zdarzenie, z którym strona powodowa wiąże roszczenie miało miejsce przed uchwaleniem Konstytucji RP z dnia 2 kwietnia 1997 roku, a także przed ratyfikowaniem przez Polskę Protokołu nr (...) do Konwencji z 1950 roku o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, a jednocześnie przepisy prawa obowiązujące w dacie zdarzenia nie przyznawały roszczenia odszkodowawczego, ani roszczenia o wykup. Zatem nie można wywodzić takiego roszczenia z obowiązujących aktualnie Konstytucji RP, czy Konwencji. Podobnie, powoływanie się na obowiązujące aktualnie ustawodawstwo w zakresie możliwości ubiegania się o wykup nieruchomości bądź odszkodowanie za zmniejszenie jej wartości jest niecelowe. Pozwany wskazał jednocześnie, że powód nie wykazał dostatecznie, aby nie mógł korzystać z nieruchomości w sposób zgodny z dotychczasowym przeznaczeniem, w szczególności, aby nie mógł przedmiotowej nieruchomości zabudować. Dodatkowo wskazał, że zgłoszone roszczenie należy uznać za przedawnione ( k. 171-174).
Sąd ustalił następujący stan faktyczny:
Z. Z. (powód) jest właścicielem (po części w drodze spadkobrania po swoim ojcu M. Z., a po części w drodze darowizny przekazanej przez matkę powoda I. Z.) nieruchomości składającej się z działek o numerach ewidencyjnych (...) o powierzchni 2004 m ( 2) oraz (...) o powierzchni 2020 m ( 2), położonej w W. – Dzielnica W., w obrębie (...) w rejonie ulicy (...), dla której Sąd Rejonowy dla Warszawy-Mokotowa w W. prowadzi księgę wieczystą (...).
Ojciec powoda nabył ww. nieruchomość w drodze spadkobrania po swoich rodzicach – A. i E. Z., którzy nieruchomość nabyli w dniu 1 października 1938 roku jako działkę budowlaną od H. K. na podstawie aktu notarialnego. Wówczas nieruchomość była oznaczona ewidencyjnie jako działki nr (...) o pow. 2003,5 m 2 oraz nr (...) o pow. 2018,5 m 2 i przeznaczona pod budownictwo mieszkaniowe, zgodnie ze Szczegółowym planem sytuacyjnym projektowanego zabudowania części gruntów Leśnictwa (...), wydzielonych z (...) pod nazwą W. - A., w gminie W., powiecie (...) położonych, uchwalonym przez Wydział Powiatowy Sejmiku (...) w dniu 1 września 1933 roku, zatwierdzonym przez Wojewodę (...) w dniu 23 czerwca 1934 roku – zgodnie z art. 33 pkt b rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 16 lutego 1928 roku o prawie budowlanym i zabudowaniu osiedli.
( odpis zwykły księgi wieczystej (...) k. 43; wypis z rejestru gruntów według stanu na dzień 26.01.2021 r. k. 49; wypis z rejestru i wyrys z mapy ewidencji gruntów z dnia 19.04.2013 r. k. 50; akt notarialny sporządzony w dniu 1.10.1938 r. k. 52-58; zaświadczenie Sądu Okręgowego w Warszawie z dnia 17.12.1947 r. k. 60; szczegółowy plan sytuacyjny projektowanego zabudowania części gruntów Leśnictwa (...) k. 151; sekcja VI szczegółowego planu sytuacyjnego projektowanego zabudowania os. (...) k. 68; plan rozparcelowanych gruntów k. 68; dokumenty w aktach II C 1023/(...): odpis postanowienia Sądu Rejonowego w Lublinie z dnia 21.01.1993 k. 24; odpis postanowienia Sądu Rejonowego w Lublinie z dnia 22.04.1993 k. 25; odpis postanowienia Sądu Rejonowego w Lublinie z dnia 20.12.2005 k. 26; umowa darowizny w formie aktu notarialnego z dnia 21 lutego 2018 r., Rep. A 1258/2018)
(...) W. w dniu 15 września 1948 roku, na podstawie art. 5 ust. 2 dekretu z dnia 2 kwietnia 1946 roku o planowanym zagospodarowaniu przestrzennym kraju (Dz. U. Nr 16, poz. 109 z późn. zm.), ustawy z dnia 3 lipca 1947 r. o odbudowie m. st. Warszawy (Dz. U. Nr 52, poz. 268 z późn. zm.) oraz wydanego na postawie art. (...) ust. 1 tej ustawy rozporządzenia Ministra Odbudowy z dnia 11 grudnia 1947 r. w sprawie trybu postępowania przy sporządzaniu planów zagospodarowania przestrzennego dla obszaru m. st. Warszawy i Warszawskiego Zespołu Miejskiego oraz zawieszenia rozpatrywania wniosków o zmianę przeznaczenia terenów i dokonywania inwestycji na tym obszarze (Dz. U. Nr 74, poz. 479 z późn. zm.) podjęła uchwałę w przedmiocie miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego dla obszaru części osiedla pod nazwą W. – A., o czym obwieszczono w Monitorze Polskim z 1948 r., nr 71, poz. 611.
Zgodnie z powyższym planem obszar obejmujący nieruchomość powoda przeznaczony został pod zalesienie. W kolejnych planach zagospodarowania przestrzennego nie zmieniło się też przeznaczenie nieruchomości powoda, utrzymując jej przeznaczenie pod zalesienie. W szczególności, w planie ogólnym zagospodarowania przestrzennego (...) W. zatwierdzonym uchwałą Rady Narodowej (...) W. nr 57 z dnia 6 grudnia 1982 r. ww. nieruchomości przeznaczone były pod lasy i parki leśne z wiodącą funkcją leśną. Natomiast obowiązujący do dnia 31 grudnia 2003 r. miejscowy plan ogólny zagospodarowania przestrzennego (...) W., zatwierdzony przez Radę (...) W. w dniu 28 września 1992 r. uchwałą Nr (...) zaliczył obszar, na którym położona jest nieruchomość powoda do strefy ekologicznej miasta, oznaczonej literą O, dla której w rozdziale 16 plan ustalał objęcie wszystkich lasów na terenie (...) W. statusem „lasów ochronnych", dopuszczając możliwość pozbawienia ich takiego statusu w obszarze stref funkcjonalnych innych niż strefa ekologiczna oraz w obszarze O-54 w granicach określonych na rysunku planu, a dotyczących otoczenia ul. (...).
Uchwałą Rady Narodowej (...) W. z dnia 17 grudnia 1987 r. został utworzony M., którego część stanowi kompleks leśny „Park im. (...) (...) (...)” obejmujący ww. nieruchomości. Obecnie status prawny (...) określony jest przez rozporządzenie nr (...) Wojewody (...) z dnia 4 kwietnia 2005 r. w sprawie (...) opisujące m.in. granice Parku oraz zakazy obowiązujące na jego obszarze. Jednocześnie decyzją Ministra Ochrony Środowiska Zasobów Naturalnych i Leśnictwa z dnia 18 listopada 1996 r. przekazano lasy i grunty leśne, w tym działki powoda, w bezterminowe i bezpłatne użytkowanie (...) W..
Obecnie dla terenu, na którym zlokalizowane są ww. nieruchomości brak jest aktualnego miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego.
( okoliczności bezsporne, ponadto: reprodukcja planu sytuacyjnego i wysokościowego oraz planów parcelacyjnych k. 68; reprodukcja fragmentu miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego uchwalonego dnia 15 września 1948 r. przez (...) W. k. 68; wyciąg z miejscowego planu ogólnego zagospodarowania przestrzennego (...) W., zatwierdzonego przez Radę (...) W. w dniu 28.09.1992r. uchwałą Nr (...) k. 68-75; dokumenty w aktach II C 1023/13)
Ojciec powoda, M. Z. w latach 1990 – 1997, legitymując się postanowieniem o stwierdzeniu nabycia spadku, występował wielokrotnie do właściwych organów administracji publicznej (...) W. z żądaniem przywrócenia mu korzystania z nieruchomości zgodnie z przeznaczeniem. W wyniku postępowań administracyjnych toczących się po kilka lat nie zapadły żadne merytoryczne rozstrzygnięcia co do roszczeń ojca powoda, co było skutkiem wielokrotnego przekazywania jego wniosków między organami ze względu na stwierdzenie niewłaściwości. Ojciec powoda występował również do Rzecznika Praw Obywatelskich w ww. sprawach.
M. Z. w latach 90-tych ubiegłego wieku utrzymywany był przez organy administracyjne w przekonaniu, że nie jest właścicielem wskazanej nieruchomości. Wskazywano mu m.in., iż nieruchomość przeszła na własność gminy (...) W. na podstawie dekretu z dnia 26 października 1945 roku o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m. stołecznego W. (Dz.U. nr 50, poz. 279).
Po śmierci M. Z. w 2005 roku, jego spadkobiercy – żona I. Z. i syn Z. Z. podjęli starania o odzyskanie tejże nieruchomości.
W 2011 roku okazało się, że dla nieruchomości, w której skład wchodziły przedmiotowe działki gruntu założono księgę wieczystą nr (...) a jako właściciela wpisano Skarb Państwa w oparciu o art. 1 Dekretu PKWN z 12 grudnia 1944 roku o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa (Dz.U. Nr 15, poz. 82). W styczniu 2013 roku działki (...) wraz z innymi działkami zostały wyłączone z księgi wieczystej nr (...) i wpisane do księgi wieczystej nr (...) gdzie jako właściciel widniał Skarb Państwa.
I. Z. i Z. Z. w czerwcu 2013 roku wystąpili do Sądu Rejonowego dla Warszawy Pragi-Południe w Warszawie o usunięcie niezgodności między stanem prawnym ujawnionym w księdze wieczystą nr (...) a rzeczywistym stanem prawnym, tak by stwierdzono, że nieruchomość składająca się z działek nr (...) stanowi własność I. Z. i Z. Z. w udziałach po ½ części.
Ostatecznie, Sąd Okręgowy Warszawa-Praga w Warszawie, wyrokiem z dnia 8 lutego 2017 roku wydanym w sprawie IV Ca 2074/15, zmienił wyrok Sądu Rejonowego dla Warszawy Pragi-Południe w Warszawie z dnia 11 czerwca 2015 roku, wydany w sprawie II C 1203/13 i usunął niezgodność między stanem prawnym ujawnionym w księdze wieczystą nr (...) a rzeczywistym stanem prawnym, uwzględniając powództwo w całości. W oparciu o wskazane orzeczenie założono księgę wieczystą nr (...), w której jako współwłaścicieli w udziałach po ½ części wpisano I. Z. i Z. Z..
Umową darowizny z dnia 21 lutego 2018 roku, sporządzoną przez notariuszem w L. J. M. za Rep. A nr 1258/2018, I. Z. darowała powodowi swój udział w nieruchomości objętej księgą wieczystą nr (...).
Pismem z dnia 15 marca 2019 roku, powód wezwał Skarb Państwa – Prezydenta (...) W. do wykupu nieruchomości objętej księgą wieczystą nr (...) za cenę ustaloną w oparciu o operat szacunkowy sporządzony przez biegłego rzeczoznawcę majątkowego.
W odpowiedzi na pismo z dnia 15 marca 2019 roku, pozwany odmówił wykupienia nieruchomości, wskazując, że roszczenie powoda jest całkowicie bezzasadne.
( okoliczności bezsporne, nadto: dokumenty z akt sprawy II C 1203/13, dokumenty z akt niniejszej sprawy – k. 43-51, 62-66, 78-154, 159-163, 191-196)
W sprawie II C 1005/15 tut. Sądu, w podobnym stanie faktycznym, dotyczącym innych powodów, tut. Sąd wyrokiem z 24 stycznia 2018 roku oddalił powództwa w sprawach połączonych o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli. Wyrokiem z dnia 4 lipca 2019 roku, sygn. akt V ACa 592/18, Sąd Apelacyjny w Warszawie oddalił apelację jednego z powodów od wyroku wydanego w sprawie II C 1005/15 tut. Sądu. Wyrokiem z dnia 9 września 2021 roku, sygn. akt I CSKP 236/21, Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną tegoż powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie wydanego w sprawie V ACa 592/18.
Przez wskazanego powoda została wniesiona skarga konstytucyjna zarejestrowana pod sygnaturą Ts 176/19.
( okoliczności znane tut. Sądowi z urzędu, znane również stronom albowiem powód w sprawie II C 1005/15 reprezentowany był przez tego samego pełnomocnika co powód w niniejszej sprawie, zaś pozwanym w sprawie II C 1005/15 był także pozwany w niniejszej sprawie reprezentowany przez Prokuratorię Generalną RP)
Powyższy stan faktyczny Sąd ustalił na podstawie ww. dokumentów, których prawdziwość i autentyczność nie była kwestionowana przez strony, a Sąd nie znalazł podstaw by czynić to z urzędu. Sąd pominął dowody z opinii biegłego oraz z przesłuchania stron, albowiem okoliczności, na które zeznawać miałby powód nie miały istotnego znaczenia dla rozstrzygnięcia lub wynikały z dokumentów załączonych do akt sprawy, zaś przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego celem oszacowania wartości nieruchomości okazało się zbędne wobec treści dokumentów wskazując na konieczność wydania rozstrzygnięcia oddalającego powództwo. W sprawie sporne były raczej kwestie prawne (zwłaszcza zaś to czy istnieje podstawa prawna dla uwzględnienia roszczenia powoda), nie zaś stan faktyczny.
Sąd zważył, co następuje:
W ocenie Sądu, żądanie pozwu nie zasługiwało na uwzględnienie z przyczyn, o których mowa poniżej.
Odnosząc się do powołanych jako podstawa roszczeń przepisów art. 2, art. 8 ust. 1 i 2 oraz art. 21 ust. 2 Konstytucji RP, a także art. 1 Protokołu nr 1 do Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności w zw. z art. 87 i 91 Konstytucji RP wskazać na wstępie należy, że ponieważ Konstytucja zawiera jedynie normy o podstawowym charakterze i wymagają one uzupełnienia oraz konkretyzacji w normach niższego rzędu, przede wszystkim ustawowych, to dla organów prawotwórczych wynika z tego obowiązek wydawania aktów prawnych rozwijających postanowienia Konstytucji. Bezpośrednie stosowanie konstytucji w formie aktów indywidualnych i konkretnych (orzeczeń sądów, decyzji organów administracji publicznej i innych aktów tego typu), polegające na tym, że sąd lub inny podmiot stosujący prawo opiera swoje rozstrzygnięcie wprost na postanowieniach Konstytucji i to one są podstawą prawną wydanego rozstrzygnięcia indywidualnego bez potrzeby sięgania do ustawy, z uwagi na swoisty charakter norm struktury konstytucji, ich dużą ogólność, niekiedy niedookreśloność, luki konstrukcyjne, wymaga zaś spełnienia warunku w postaci braku w danej materii przepisów ustawowych, które wymagałyby zastosowania (zob. L. Garlicki, Bezpośrednie stosowanie konstytucji, [w:] Konstytucja RP w praktyce, Warszawa 1999, s. 41; podobnie TK w wyroku z 28 listopada 2001 r., K 36/01). Innymi słowy dla bezpośredniego stosowania konstytucji sensu stricto konieczne jest istnienie luki w regulacji podkonstytucyjnej – tzn. brak regulacji ustawowej. W niniejszej sprawie nie mamy do czynienia z taką sytuacją.
Przepisy Konstytucji RP oraz Protokołu nr 1 do Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności nie zawierają norm pozwalających na skonstruowanie na ich podstawie roszczenia o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli. Przepis, który mógłby stanowić podstawę tego rodzaju roszczenia powinien wprost wskazywać jaki podmiot jest zobowiązany do złożenia jakiego konkretnie oświadczenia woli.
Pozew wniesiony w niniejszej sprawie dotyczy zaszłości powstałych w 1948 r., od kiedy to, zgodnie z miejscowym planem zagospodarowania, działki należące do powoda podlegały zalesieniu. Po tej dacie następowały zmiany stanu prawnego wpływające na uprawnienia właścicieli dotkniętych działaniem przepisów regulujących ochronę środowiska, jak też planowanie i zagospodarowanie przestrzenne. Na skutek wejścia w życie w latach 40. XX wieku powyższych uregulowań miejscowego planu zagospodarowania zmieniło się przeznaczenie nieruchomości, która pierwotnie miała być przeznaczone pod budowę mieszkaniową. Obowiązujące wówczas przepisy nie przewidywały możliwości wykupienia od właścicieli nieruchomości, które objęte zostały ograniczeniami. W szczególności podstawy takiej nie stwarzało rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 27 października 1933 r. - Kodeks zobowiązań (Dz. U. Nr 82, poz 598 ze zm.) w art. 62 § 3. Następnie wyłączenie możliwości zabudowy nieruchomości zostało usankcjonowane w kolejnych aktach prawnych. Późniejsze przepisy umożliwiły jednak właścicielom nieruchomości objętych takimi ograniczeniami dochodzenie roszczeń w powyższym zakresie.
W tym miejscu rozważania rozpocząć należy od analizy art. 84 ust. 1 ustawy z dnia 31 stycznia 1980 r. o ochronie i kształtowaniu środowiska (Dz. U. z 1980 r. Nr 3, poz. 6; t. j. 1994 r., Nr 49, poz. 196, ze zm.), który w pierwotnym brzmieniu określał stany, w których właściciel nieruchomości mógł żądać wykupu lub zamiany nieruchomości na inną, co uzależnione było od jej położenia w strefie ochronnej (art. 71 ust. 1) lub na obszarze objętym ochroną, o której mowa w art. 72, albo na terenach zieleni miejskiej lub w obrębie parku wiejskiego. Łączyło się to z tym, że korzystanie z nieruchomości w dotychczasowy sposób związane byłoby z istotnymi ograniczeniami lub utrudnieniami. Ustawodawca z dniem 1 stycznia 1998 r. zmienił treść przepisu, nie zmieniając zakresu określającego zmiany w sposobie korzystania, uprawniające do wystąpienia z roszczeniem o wykup, pozostawił zwrot „korzystanie z niej w sposób dotychczasowy byłoby związane z istotnymi ograniczeniami lub utrudnieniami”.
Ustawa ta utraciła moc z dniem 1 października 2001 r., a w zastępującej ją ustawie z dnia 27 kwietnia 2001 r. - Prawo ochrony środowiska (Dz. U. Nr 62, poz. 627 ze zm.) analogiczny przepis art. 129 ust. 1 rozszerzył stany faktyczne, w których właścicielowi przysługuje roszczenie o wykup nieruchomości w ten sposób, że ustawa ta wprowadziła niewystępujące w poprzednim stanie prawnym rozróżnienie na korzystanie z nieruchomości w dotychczasowy sposób od korzystania z nieruchomości zgodnie z dotychczasowym jej przeznaczeniem.
Ustawodawca rozszerzył zatem zakres stosowania przepisu. Jednocześnie przepis art. 129 ust. 4 ustawy - Prawo ochrony środowiska określił termin, w którym właściciel może wystąpić z roszczeniem wynikającym z ust. 1-3 art. 129 tej ustawy. Termin ten wynosi dwa lata od dnia wejścia w życie rozporządzenia lub aktu prawa miejscowego powodującego ograniczenie sposobu korzystania z nieruchomości. Początek biegu terminu rozpoczyna się od wejścia w życie rozporządzenia lub aktów prawa miejscowego, które mogą obejmować znaczne obszary, w związku z tym podkreślenia wymaga, że nie każda ich zmiana rozpoczyna bieg nowego termin do wystąpienia z roszczeniami uregulowanymi w art. 129 ust. 1-3 u.p.o.ś., a jedynie taka nowelizacja, bądź zmiana, która dotyczy danej nieruchomości. Niewątpliwie od wejścia w życie aktów prawnych wprowadzających zalesienie terenu, a następnie objęcie go ochroną parkową upłynęło ponad dwa lata, a późniejsze zmiany aktów prawnych nie wpływały w żadnym razie na sytuację nieruchomości powodów.
Art. 129 ust. 4 prawa ochrony środowiska łącznie z art. 8 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. o wprowadzeniu ustawy - Prawo ochrony środowiska, ustawy o odpadach oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. Nr 100, poz. 1085), który stanowi, że do roszczeń związanych z ograniczeniami sposobu korzystania z nieruchomości w związku z ochroną zasobów środowiska, powstałych przed dniem wejścia w życie ustawy, stosuje się przepisy dotychczasowe, a roszczenia te przedawniają się z dniem 30 czerwca 2004 r., wyznaczył granice czasowe do wystąpienia z tymi roszczeniami. Odnosząc to do okoliczności sprawy, bezsporne było, że powód w terminie powyższym nie wystąpił do Sądu z odpowiednimi roszczeniami. Zarzut przedawnienia jest zatem zasadny.
Podsumowując, wprawdzie podstawą roszczeń powoda nie mógł być art. 129 u.p.o.ś., jeśli uwzględni się daty wydania aktów prawnych dotyczących nieruchomości powoda oraz datę wystąpienia z roszczeniami, to podstawę taką wprowadził natomiast art. 8 ustawy wprowadzającej ustawę o ochronie środowiska. Przepis ten zawiera bowiem regulację umożliwiającą dochodzenie roszczeń, które powstały w okresie obowiązywania ustawy z 1980 o ochronie i kształtowaniu środowiska, jak też dotyczy roszczeń wynikających z wcześniejszych regulacji prawnych, które nie zawierały przepisów umożliwiających ich dochodzenie. Nieruchomość powoda została objęta ograniczeniami wynikającymi z ochrony przyrody na podstawie przepisów obowiązujących przed wejściem w życie ustawy o ochronie i kształtowaniu środowiska z 1980 r., a zarazem ograniczenia te odpowiadają przesłance z art. 84 ww. ustawy. Przepis art. 8 ustawy wprowadzającej nie daje podstawy do różnicowania sytuacji wprowadzenia ograniczeń w czasie obowiązywania ustawy z 1980 r., z ograniczeniami wprowadzonymi wcześniej, jeśli trwały po wejściu w życie tej regulacji.
W konsekwencji w świetle powołanych przepisów nie występuje luka w regulacji podkonstytucyjnej. Odrębną kwestią jest natomiast, że z dniem 30 czerwca 2004 r. nastąpiło przedawnienie możliwości dochodzenia ww. roszczeń pomimo otwarcia do tego drogi przez ustawodawcę ustawą wprowadzającą. Takie postępowanie ustawodawcy było racjonalne, gdyż umożliwiało osobom poprzednio nie mającym roszczenia w pewnym, krótkim czasie wystąpienie z roszczeniami mającymi swe źródło w odległych czasowo okresach. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 26 marca 2009 r. (I CSK 312/08) szczegółowo wywiódł zasadność takiej wykładni tego przepisu. W rozpoznawanej sprawie, jak już wcześniej wskazano, strona pozwana podniosła zaś zarzut przedawnienia.
Na brak podkonstytucyjnej luki prawnej w tym zakresie wskazał również Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 9 września 2021 roku, sygn.. akt I CSKP 236/21, rozpoznając sprawę o podobnym stanie faktycznym.
W dalszej mierze wskazać również należy, że przepis art. 64 k.c. nie stanowi samoistnej podstawy kreowania obowiązku złożenia oznaczonego oświadczenia woli, lecz jest prawną podstawą przymusowej realizacji tego obowiązku wynikającego z innych źródeł i określa skutki prawne wynikające ze stwierdzenia istnienia takiego obowiązku. Zobowiązanie do złożenia przez pozwanego postulowanego przez powoda oświadczenia woli może wynikać ze źródeł o różnym charakterze, a więc z ważnej czynności prawnej lub innego źródła zobowiązania, w tym przepisu ustawy, których zbadanie i ocena jest obowiązkiem sądu rozstrzygającego o tym żądaniu. Natomiast zgodnie z art. 353 1 k.c., strony zawierające umowę mogą ułożyć stosunek prawny według swego uznania, byleby jego treść lub cel nie sprzeciwiały się właściwości (naturze) stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego. Tylko w wyjątkowych przypadkach Sąd uprawniony jest nakazać stronie zawarcie umowy o określonej treści, z konkretnym partnerem - jeśli obowiązek zawarcia takiej właśnie umowy ciąży na pozwanym z mocy przepisów prawa. Zobowiązanie danego podmiotu do złożenia oświadczenia woli o zawarciu umowy może zatem nastąpić wyłącznie w razie spełnienia się wszystkich niezbędnych przesłanek wskazanych w normie prawnej, z której obowiązek złożenia oświadczenia woli wynika, a ponadto, treść nakazanego przez Sąd oświadczenia woli musi mieć podstawy w tymże prawnym unormowaniu.
Na tym tle trudno uznać, aby powołane przez powoda przepisy Konstytucji stanowiły normy, które wyznaczają określonym podmiotom nakaz świadczenia na rzecz innego podmiotu.
Ponadto, podstawy kreowania obowiązku złożenia oznaczonego oświadczenia woli powód może poszukiwać w przepisie art. 36 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 27 marca 2003 r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym (t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 1073, „u.p.z.p.”). Przy czym, co oczywiste, pożądany przez powoda skutek może nastąpić tylko w razie równoczesnego istnienia wszystkich przesłanek wskazanych w art. 36 ust. 1 pkt 2 u.p.z.p., co jednak w rozpoznawanej sprawie nie nastąpiło.
W powyższym zakresie istotne znaczenie ma powołany przez powoda wyrok Trybunały Konstytucyjnego z dnia 18 grudnia 2014 r. (K 50/13), w którym Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że art. 36 ust. 1 u.p.z.p. jest niezgodny z art. 64 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji oraz z wyrażoną w art. 2 Konstytucji zasadą sprawiedliwości społecznej, przez to że pomija roszczenia właścicieli, których nieruchomości zostały objęte rezerwą planistyczną sprzed 1995 r., jeśli rezerwa ta została utrzymana w miejscowych planach uchwalonych pod rządem ustawy z 2003 roku – w zakresie, w jakim wyłącza roszczenie właścicieli lub użytkowników wieczystych, których nieruchomości zostały przeznaczone na cel publiczny w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego obowiązującym 31 grudnia 1994 r., jeśli takie przeznaczenie zostało utrzymane w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego uchwalonym pod rządem aktualnie obowiązującej ustawy. TK zauważył przy tym, że gdyby nie postanowienie aktualnie obowiązującego planu miejscowego, przejmujące wcześniej określone przeznaczenie danej nieruchomości, nieruchomość ta byłaby zwolniona, co oznaczałoby odzyskanie przez właściciela pełni władztwa faktycznego i prawnego nad przedmiotem swego prawa.
W powyższym wyroku TK nie zastosował skutku derogacyjnego i ocenił wadliwość analizowanego przepisu w kontekście tzw. zaniechania ustawodawczego, dla którego usunięcia należy uzupełnić wadliwą normę w przyszłym akcie prawnym (co – jak wynika z pism złożonych w toku sprawy – do chwili obecnej nie nastąpiło). Trybunał przypomniał w związku z tym, że stosujące prawo sądy orzekające po jego wyroku powinny same rozstrzygać nasuwające się wątpliwości interpretacyjne i aplikacyjne w taki sposób, aby umożliwić wierność konstytucyjnym standardom ochrony prawa jednostki, ponieważ do takiego postępowania zobowiązuje je art. 8 Konstytucji, końcowo zaś zastrzegł, że stanowiąc przepisy przywracające konstytucyjnie gwarantowaną, równą ochronę własności i poszanowanie zasady sprawiedliwości społecznej, ustawodawca przede wszystkim musi je tak ukształtować, by zapobiec nieuzasadnionemu wykorzystywaniu roszczeń przez osoby skupujące nieruchomości objęte rezerwą planistyczną po zaniżonych cenach, w celach spekulacyjnych. Ochrona może się ograniczyć tylko do właścicieli najbardziej dotkniętych rezerwą planistyczną, tj. tych, którzy w przeszłości zamanifestowali swój zamiar korzystania z nieruchomości w określony sposób przez wystąpienie do odpowiedniej władzy o pozwolenie na budowę.
Powyższe uwagi Trybunału Konstytucyjnego można w konsekwencji uznać za wskazówki dotyczące obecnej wykładni art. 36 u.p.z.p., a jednocześnie wynika z nich, że art. 36 ust. 1 pkt 2 u.p.z.p. może stanowić w rozpoznawanych sprawach źródło zobowiązania do wykupienia nieruchomości przy spełnieniu wszystkich przesłanek wskazanych w powołanym przepisie.
Przy uwzględnieniu uwag Trybunału Konstytucyjnego godzi się z kolei zauważyć, że ochrona przewidziana w art. 36 ust. 1 u.p.z.p. dotyczy właścicieli lub użytkowników wieczystych, których nieruchomości zostały przeznaczone na cel publiczny w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego obowiązującym 31 grudnia 1994 r., jeśli takie przeznaczenie zostało utrzymane w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego uchwalonym pod rządem aktualnie obowiązującej ustawy.
Jak wskazał Trybunał Konstytucyjny, gdyby nie postanowienie aktualnie obowiązującego planu miejscowego, przejmujące wcześniej określone przeznaczenie danej nieruchomości, nieruchomość ta byłaby zwolniona, co oznaczałoby odzyskanie przez właściciela pełni władztwa faktycznego i prawnego nad przedmiotem swego prawa. Istotne znaczenie dla zastosowania ochrony przewidzianej w art. 36 ust. 1 u.p.z.p. ma zatem ustalenie, czy nieruchomość powoda nadal objęta jest planem miejscowym.
W sprawie bezsporne było to, że dla obszaru, na którym położone są przedmiotowe działki nie obowiązuje miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego. Na tą okoliczność powoływał się sam powód w uzasadnieniu pozwu (k. 17), jak również przywoływał ją pozwany w odpowiedzi na pozew.
W konsekwencji nie można obecnie mówić o utrzymaniu w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego uchwalonym pod rządem aktualnie obowiązującej ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym przeznaczenia nieruchomości powoda pod zalesienie. Tym samym powód nie może skorzystać z ochrony przewidzianej w art. 36 ust. 1 pkt 2 u.p.z.p. Ponadto zauważyć należy, że art. 36 ust. 1 jako adresata żądań wskazuje gminę, co podważa legitymację procesową bierną po stronie Skarbu Państwa.
Zgodnie z art. 316 § 1 k.p.c., wydając wyrok sąd bierze pod uwagę stan rzeczy (stan faktyczny i prawny) istniejący w chwili zamknięcia rozprawy. Jak wskazano wyżej, w obecnym stanie prawnym brak jest przepisu, który pozwalałby na uwzględnienie roszczenia powoda o zobowiązanie pozwanego do złożenia oświadczenia woli w przedmiocie wykupu nieruchomości (art. 64 k.c. i art. 1047 k.p.c.). Tego rodzaju roszczenie musi mieć przy tym wyraźną podstawę prawną, bowiem stanowi wyjątek od cywilnoprawnej zasady swobody umów. Sąd nie ma możliwości tworzenia norm prawnych, lecz jedynie je odtwarza w oparciu o przepisy prawne zaoferowane przez ustawodawcę.
Zdaniem tut. Sądu, stworzenie tego rodzaju normy prawnej nie będzie możliwe także po rozpoznaniu przez Trybunał Konstytucyjny skargi konstytucyjnej zarejestrowanej pod sygnaturą Ts 176/19. Dodać też trzeba, że na przeszkodzie do uwzględnienia powództwa stanął także brak legitymacji biernej po stronie pozwanej.
Z powyższych przyczyn, powództwo wniesione przez Z. Z. podlegało oddaleniu, o czym na podstawie powołanych przepisów orzeczono w pkt. I sentencji wyroku.
Rozstrzygnięcie o kosztach procesu zawarte w punkcie II wyroku uzasadnia treść art. 98 § 1 i 3 k.p.c. Uznać bowiem należy, że wobec oddalenia powództwa powód w rozpoznawanej sprawie przegrał proces. Wobec tego zobowiązany jest zwrócić stronie pozwanej poniesione przez nią koszty procesu, które wyniosły 10.800 zł i obejmują koszty zastępstwa procesowego pozwanego poniesione przez Prokuratorię Generalną Rzeczypospolitej Polskiej.
Mając na uwadze powyższe, orzeczono jak w sentencji.
ZARZĄDZENIE
(...)
(...)
(...)