Postanowienie z 3 września 2024, sygn. V ACz 522/24
Sygn. akt V ACz 522/24
POSTANOWIENIE
Dnia 3 września 2024 r.
Sąd Apelacyjny w Gdańsku, V Wydział Cywilny
w składzie:
Przewodniczący: SSA Artur Fornal
po rozpoznaniu w dniu 3 września 2024 r. w Gdańsku
na posiedzeniu niejawnym
sprawy z powództwa: J. N., P. N., A. S., K. S. i B. S.
przeciwko: Bankowi (...) w G., Skarbowi Państwa - Wojewodzie (...), (...) S.A. w W., M. S. i A. C.
o zapłatę
na skutek zażalenia strony powodowej
na postanowienie Sądu Okręgowego w Toruniu
z dnia 15 grudnia 2023 r. sygn. akt I C 2867/23
p o s t a n a w i a: oddalić zażalenie.
Na oryginale właściwy podpis
Zasadnicze powody rozstrzygnięcia:
wnioski strony powodowej słusznie podlegały odrzuceniu, jako dotyczące rozstrzygnięć nieistniejących (zob. postanowienia SN z: 2 czerwca 1964 r., I PR 10/63, OSNC 1965, nr 5, poz. 80 i 14 czerwca 2014 r., V CZ 39/14, a także uzasadnienie uchwały z 26 września 2000 r., III CZP 29/00, OSNC 2001, Nr 2, poz. 25);
wskazane w art. 130 i nast. k.p.c. pojęcie „zwrotu pisma” powodującego brak skuteczności takiego pisma nie odnosi się do fizycznego wyłączenia pisma z akt sprawy i oddania stronie, tylko do zarządzenia przewodniczącego o zwrocie pozwu (zob. uzasadnienie wyroku SN z 19 grudnia 2013 r., II CSK 226/13);
odrębną kwestią – pozostającą jednak w niniejszej sprawie poza zakresem rozstrzygnięcia Sądu drugiej instancji – jest ocena braku wydania przez Przewodniczącego w Sądzie Okręgowym zarządzenia o ponownym zwrocie pozwu (co, w ocenie strony skarżącej, powinno nastąpić), a także podjęcia czynności względem wniosku powodów z dnia 4 stycznia 2024 r. o nadanie sprawie dalszego biegu ( zob. k. 215-219 akt).
Na oryginale właściwy podpis
Sygn. akt V ACz 522/24
UZASADNIENIE
Zaskarżonym postanowieniem Sąd Okręgowy w Toruniu odrzucił wnioski strony powodowej o uzasadnienie nieistniejącego zarządzenia o ponownym zwrocie pozwu, a także nieistniejącego postanowienia o stwierdzeniu prawomocności orzeczenia.
Uzasadniając to rozstrzygnięcie Sąd pierwszej instancji wskazał, że w sprawie – po wydaniu w dniu 18 października 2023 r. przez Przewodniczącego zarządzenia o zwrocie pozwu wniesionego przez profesjonalnego pełnomocnika, dotkniętego brakami formalnymi (art. 130 1a k.p.c.) – nie zostało wydane zarządzenie o ponownym zwrocie pozwu, a ponowne odesłanie pozwu stanowiło jedynie czynność techniczną, stanowiącą informację dla pełnomocnika, że pozew nie został wniesiony prawidłowo (nie usunięto braków pozwu), co pozwalało na odzyskanie załączników, niezbędnych przy ponownym wniesieniu pozwu. Jako pozbawione znaczenia Sąd Okręgowy uznał to, że do ponownie wniesionego pozwu pełnomocnik załączył pismo procesowe z 6 listopada 2023 r. w którym usunął większość braków formalnych. Co do kwestii stwierdzenia prawomocności ww. zarządzenia o zwrocie pozwu Sąd ten wskazał, że zaskarżalność dotyczy postanowienia stwierdzającego prawomocność dokonanego na wniosek strony (art. 394 1a § 1 pkt 5 k.p.c.). Tego rodzaju postanowienie nie zostało wydane w niniejszej sprawie. Jako podstawę odrzucenia ww. wniosków powołano przepisy art. 328 § 4 w zw. z art. 361 i 362 k.p.c.
Zażalenie na to postanowienie wnieśli powodowie, zaskarżając je w całości, domagając się jego uchylenia, a także zasądzenia od pozwanych na rzecz powodów w orzeczeniu kończącym kosztów postępowania zażaleniowego, w tym kosztów zastępstwa radcy prawnego, według norm przepisanych.
W uzasadnieniu podniesiono, że w odpowiedzi na zarządzenie o zwrocie pozwu z 18 października 2023 r. (doręczone razem ze zwróconym fizycznie pozwem w dniu 31 października 2023 r.) pełnomocnik powodów w dniu 6 listopada 2023 r. wniósł pozew ponownie, załączając pismo zawierające uzupełnienie braków wskazanych w ww. zarządzeniu. W dniu 4 grudnia 2023 r. pełnomocnikowi powodów został drugi raz fizycznie zwrócony pozew, jednak bez doręczenia zarządzenia o ponownym zwrocie pozwu oraz jakiegokolwiek pisma sądowego. Zarządzenie o ponownym zwrocie pozwu nie zostało też umieszczone w portalu informacyjnym. W tej sytuacji strona powodowa wniosła żądania sporządzenia uzasadnień zarządzenia o ponownym zwrocie pozwu oraz postanowienia stwierdzającego prawomocność zarządzenia o zwrocie pozwu z 18 października 2023 r. oraz doręczenia ich wraz z uzasadnieniami. Zdaniem skarżącej strony brak wydania przez Przewodniczącego zarządzenia o ponownym zwrocie pozwu stanowi naruszenie art. 130 1a § 3 k.p.c., uniemożliwiając powodom uzyskanie uzasadnienia takiego zarządzenia, a w konsekwencji wniesienie zażalenia na to zarządzenie. W ten sposób doszło do zamknięcia powodom drogi do wydania wyroku bez dokonania czynności procesowej, która mogłaby podlegać kontroli instancyjnej. Powodowie w wyniku podjęcia tylko czynności technicznej zostali pozbawieni prawa do sądu. Jeśli bowiem uzupełnione pismo nadal zawiera braki wymienione w zarządzeniu o zwrocie tego pisma (przynajmniej niektóre z nich), przewodniczący powinien wydać kolejne zarządzenie w trybie przepisu art. 130 1a k.p.c., na które stronie przysługuje zażalenie. Brak wydania takiego zarządzenia uniemożliwia poznanie motywów ponownego zwrotu pozwu. Dopiero zarządzenie o ponownym zwrocie pozwu powoduje, że zwrot pozwu ma charakter definitywny. Zdaniem skarżących jedynie poprzez wniesienie przedmiotowego zażalenie mogą oni kwestionować brak wydania zarządzenia o ponownym zwrocie pozwu. Zakwestionowano przy tym stanowisko według którego usunięcie braków formalnych pozwu zwróconego na podstawie przepisu art. 130 1a k.p.c. nie jest możliwe poprzez wniesienie odrębnego pisma procesowego, w którym braki te zostaną uzupełnione. W tym zakresie Sąd pierwszej instancji dokonał błędnej wykładni przepisów art. 130 1a § 3 zd. 1 i zd. 2 k.p.c. Skoro zaś Przewodniczący w Sądzie pierwszej instancji uznał, iż zarządzenie z 18 października 2023 r. o zwrocie pozwu jest prawomocne, takie stanowisko musiało przybrać postać określonej czynności procesowej. Jeżeli nie zostało wydane postanowienie na podstawie art. 364 k.p.c., stwierdzające, że zarządzenie to jest prawomocne, musiało to nastąpić w drodze zarządzenia Przewodniczącego. Na takie zarządzenie stwierdzające prawomocność zarządzenia o zwrocie pozwu przysługuje zażalenie, gdyż kończy ono postępowanie (art. 394 § 1 w zw. z art. 362 k.p.c.). Alternatywnie podstawę prawną takiego zażalenia mogą stanowić przepisy art. 394 1a § 1 pkt 5 w zw. z art. 362 k.p.c. Wniosek obejmujący żądanie sporządzenia i doręczenia uzasadnienia rozstrzygnięcia o stwierdzeniu prawomocności zarządzenia Przewodniczącego o zwrocie pozwu, powinien więc zostać zakwalifikowany jako dotyczący uzasadnienia zaskarżalnego zarządzenia Przewodniczącego stwierdzającego prawomocność ww. zarządzenia
Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:
Zażalenie nie zasługiwało na uwzględnienie.
W orzecznictwie sądowym zgodnie przyjmuje się, że czynności procesowe stron odnoszące się do orzeczeń (zarządzeń), których w sprawie jeszcze – bądź też w ogóle – nie wydano, nie mogą odnieść zamierzonego skutku (zob. m.in. orzeczenia Sądu Najwyższego z 4 czerwca 1935 r., C.II. 406/35, Przegląd Prawa i Administracji 1935, nr 4, poz. 336; z 24 października 1935 r., C.II. 1244/35, OSP 1936, poz. 539; a także postanowienia z 15 września 2000 r., I PKN 406/00, OSNAP 2002, nr 8, poz. 190 i z 6 czerwca 2012 r., III CZ 39/12).
Wobec tego przedmiotowe wnioski słusznie podlegały odrzuceniu, jako niedopuszczalne, bo dotyczyły one rozstrzygnięć nieistniejących (zob. postanowienia Sądu Najwyższego z 2 czerwca 1964 r., I PR 10/63, OSNC 1965, nr 5, poz. 80 i z 14 czerwca 2014 r., V CZ 39/14, a także uzasadnienie uchwały tego Sądu z 26 września 2000 r., III CZP 29/00, OSNC 2001, nr 2, poz. 25).
Nie budzi wątpliwości, że wskazane w art. 130 i nast. k.p.c. pojęcie „zwrotu pisma” nie odnosi się do fizycznego wyłączenia pisma z akt sprawy i oddania go stronie, tylko do prawomocnego zarządzenia przewodniczącego o zwrocie pozwu (zob. uzasadnienie wyroku SN z 19 grudnia 2013, II CSK 226/13). Tylko zarządzenie Przewodniczącego, którego przedmiotem jest zwrot pozwu (a także pisma wniesionego jako pozew, z którego nie wynika żądanie rozpoznania sprawy) jest zaskarżalne zażaleniem, stosownie do regulacji art. 394 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c. Tego rodzaju zarządzenia nie można jednak utożsamiać ze skierowanym do sekretariatu sądu zarządzeniem o charakterze wykonawczym – dotyczącym fizycznego zwrotu pisma (tj. jego odesłania stronie w następstwie uprawomocnienia się zarządzenia w przedmiocie zwrotu pisma). W niniejszej sprawie w dniu 24 listopada 2023 r. zarządzono zaś jedynie dokonanie fizycznego zwrotu pozwu (po uznaniu, że zarządzenie z dnia 18 października 2023 r. o zwrocie pozwu jest prawomocne – zob. k. 3 i 8 akt).
Nie można również utożsamiać zaskarżalnego postanowienia o stwierdzeniu prawomocności orzeczenia na wniosek strony (art. 394 1a § 1 pkt 5 w zw. z art. 364 k.p.c.) z poczynioną w aktach sprawy, a nawet wydaną stronie na odpisie orzeczenia wzmianką o jego prawomocności, co stosowane jest w praktyce działalności sekretariatów sądowych. Na zarządzenia wydawane w tym przedmiocie zażalenie nie przysługuje, wobec braku postanowienia sądu co do stwierdzenia prawomocności (zob. T. Szanciło (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Komentarz. Art. 1–458 16. Tom I. Wyd. 2, Warszawa 2023, nb 8 do art. 130 i nb 7 do art. 364).
Wyjaśnić trzeba, że w piśmiennictwie, a także judykaturze Sądu Najwyższego, dominuje pogląd, że unormowanie przewidujące zażalenie na zarządzenie przewodniczącego ma charakter szczególny, ustawodawca bowiem – mając do dyspozycji wszystkie pisma procesowe składane przez strony – uczynił w tej kwestii wyjątek tylko dla pozwu, inne pisma zwrócone zarządzeniem przewodniczącego traktując bądź jako niezaskarżalne, bądź też wiążąc z nieusunięciem ich braków inny skutek procesowy niż zwrot pisma, np. – jak w art. 370 i 373 k.p.c. – odrzucenie apelacji (zob. uzasadnienia uchwał z 27 marca 2008 r., III CZP 11/08, OSNC 2009, nr 5, poz. 66; a także z 28 kwietnia 2010 r., III CZP 10/10, OSNC 2010, nr 10, poz. 137). Przyjmuje się, że odpowiednie zastosowanie przepisu art. 394 § 1 k.p.c. (dotyczącego zarządzenia o zwrocie pozwu) może mieć miejsce – przez odesłanie zawarte w art. 13 § 2 k.p.c., bądź też w przepisach szczególnych – wyłącznie do zarządzeń o zwrocie pism inicjujących inne postępowania niż postępowanie procesowe (por. uchwały SN z 5 lutego 2004 r., III CZP 111/03, OSNC 2005, nr 4, poz. 62, z 2 marca 2005 r., III CZP 98/04, OSNC 2006, nr 2, poz. 21 oraz z 28 sierpnia 2008 r., III CZP 65/08, OSNC 2009, nr 7-8, poz. 112). Jedynie na zasadzie wyjątku za dopuszczalne uznać można sięgnięcie do analogii, jak w przypadku zarządzenia w przedmiocie zwrotu skargi o wznowienie postępowania, za czym przemawia jednak podobieństwo skargi o wznowienie i pozwu (por. uzasadnienie uchwały SN z 22 stycznia 1998 r., III CZP 69/97, OSNC 1998, nr 7-8, poz. 111).
Skoro więc w niniejszej sprawie – po wydaniu zarządzenia w przedmiocie pozwu z 18 października 2023 r. – nie podjęto zaskarżalnych czynności procesowych, których mogłyby dotyczyć wnioski strony powodowej z 5 grudnia 2023 r. „o uzasadnienie zarządzenia o ponownym zwrocie pozwu i rozstrzygnięcia o stwierdzeniu prawomocności zarządzenia o zwrocie pozwu” ( k. 9 – 10 akt), prawidłowe było ich odrzucenie na podstawie art. 328 § 4 w zw. z art. 361 i art. 362 k.p.c.
Odrębną natomiast kwestią – pozostającą jednak w niniejszej sprawie poza zakresem rozstrzygnięcia Sądu drugiej instancji – jest ocena braku wydania przez Przewodniczącego w Sądzie Okręgowym zarządzenia o ponownym zwrocie pozwu (co, w ocenie strony skarżącej, w świetle regulacji art. 130 1a § 3 k.p.c., powinno nastąpić jeśli wniesiony ponownie pozew jest dotknięty brakami), a także podjęcia czynności względem wniosku powodów z 4 stycznia 2024 r. o nadanie sprawie dalszego biegu ( zob. k. 215-219 akt). W tej kwestii jedynie więc na marginesie można zwrócić uwagę, że w orzecznictwie wyrażony został pogląd, że w przypadku usunięcia braków formalnych zwróconego pozwu – nawet w sytuacji gdy zarządzenie o zwrocie pozwu stało się prawomocne – należy nadać sprawie właściwy bieg, skoro powód zwrócony mu pozew może wnieść na nowo (tak Sąd Najwyższy w orzeczeniu z 12 lipca 1957 r., I CZ 131/57, OSPiKA 1958 r., poz. 103, a także w uzasadnieniu wyroku z 20 stycznia 1967 r., I CZ 149/66, OSNCP 1967, nr 9, poz. 158; por. również § 80 ust. 1 pkt 7 zarządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 19 czerwca 2019 r. w sprawie organizacji i zakresu działania sekretariatów sądowych oraz innych działów administracji sądowej [Dz.U. MS nr 138 ze zm.]). W ocenie Sądu odwoławczego brak jest jednak podstaw do dokonywania w niniejszej sprawie z urzędu oceny terminowości i prawidłowości podejmowanych (czy też koniecznych do podjęcia) czynności, skoro stronie przysługują w tym celu inne instrumenty prawne.
Z tych względów, na podstawie art. 385 w zw. z art. 397 § 3 k.p.c. orzeczono, jak w sentencji.