Wyrok SN z 2 grudnia 2015, sygn. IV KK 182/15
Data orzeczenia
2 grudnia 2015
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Karna, Wydział IV
Przewodniczący
SSN Dariusz Świecki
Tagi
Podstawa prawna
Pokaż pozostałe podstawy prawne (22)
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 2 grudnia 2015 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Dariusz Świecki (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Michał Laskowski
SSN Roman Sądej
Protokolant Jolanta Grabowska
przy udziale prokuratora Prokuratury Generalnej Krzysztofa Parchimowicza
w sprawie T. S.
w przedmiocie wydania wyroku łącznego
po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie
w dniu 2 grudnia 2015 r.,
kasacji, wniesionej przez obrońcę skazanego
od wyroku Sądu Okręgowego w K.
z dnia 21 listopada 2014 r.,
utrzymującego w mocy wyrok łączny Sądu Rejonowego w T.
z dnia 17 kwietnia 2014 r.,
uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi
Okręgowemu w K. do ponownego rozpoznania.
UZASADNIENIE
Sąd Rejonowy w T. postępowaniem o wydanie wyroku łącznego objął
następujące wyroki:
2
I. Sądu Rejonowego w C. z dnia 20 października 2000 r., skazującego za
przestępstwa:
- z art. 279 § 1 k.k., popełnione w dniu 19 czerwca 2000 r. – na karę 10
miesięcy pozbawienia wolności oraz grzywnę w wymiarze 50 stawek dziennych,
przyjmując wysokość stawki na kwotę 30 zł;
- z art. 242 § 1 k.k., popełnione w dniu 19 czerwca 2000 r. – na karę 6
miesięcy pozbawienia wolności.
Na podstawie art. 85 k.k. i art. 86 § 1 k.k. orzeczono karę łączną roku i 2 miesięcy
pozbawienia wolności, której wykonanie warunkowo zawieszono na okres 4 lat
próby.
Na podstawie art. 73 § 2 k.k. oddano skazanego pod dozór kuratora
sądowego i zobowiązano - solidarnie z innymi współoskarżonymi - do naprawienia
szkody wyrządzonej przestępstwem w terminie 3 miesięcy od uprawomocnienia się
orzeczenia.
Postanowieniem z dnia 14 stycznia 2004 r., Sąd Rejonowy w C. zarządził
wykonanie kary łącznej pozbawienia wolności.
II. Sądu Rejonowego w T. z dnia 21 października 2002 r., skazującego za
przestępstwo z art. 279 § 1 k.k., popełnione w dniu 5 marca 2002 r. – na karę 2 lat
pozbawienia wolności oraz grzywnę w wysokości 20 stawek dziennych, ustalając
wysokość jednej stawki za równoważną kwocie 30 zł. Na podstawie z art. 69 § 1 i §
2 k.k. oraz z art. 70 § 1 pkt 1 k.k., warunkowo zawieszono wykonanie orzeczonej
kary pozbawienia wolności na okres 5 lat próby i zobowiązano oskarżonego -
solidarnie z innymi współoskarżonymi - do naprawienia szkody wyrządzonej
przestępstwem.
III. Sądu Rejonowego w T. z dnia 9 marca 2004 r., skazującego za
przestępstwo z art. 279 § 1 k.k., popełnione w dniu 28/29 września 2001 r. – na
karę roku pozbawienia wolności oraz grzywnę w wysokości 60 stawek dziennych,
ustalając wysokość jednej stawki za równoważną kwocie 20 zł. Na podstawie art.
69 § 1 i § 2 k.k. oraz z art. 70 § 2 k.k., warunkowo zawieszono wykonanie
orzeczonej kary pozbawienia wolności na okres 3 lat próby i zobowiązano
oskarżonego do naprawienia szkody wyrządzonej przestępstwem oraz oddano go
pod dozór kuratora sądowego.
3
IV. Sądu Rejonowego w T. z dnia 11 maja 2004 r., skazującego za przestępstwo
z art. 278 § 1 k.k. popełnione w dniu 15 sierpnia 2002 r. – na karę roku pozbawienia
wolności. Na podstawie art. 69 § 1 i § 2 k.k. oraz z art. 70 § 2 k.k. warunkowo
zawieszono wykonanie orzeczonej kary pozbawienia wolności na okres 5 lat próby i
orzeczono grzywnę w wymiarze 70 stawek dziennych, ustalając wysokość jednej
stawki za równoważną kwocie 20 zł oraz oddano oskarżonego pod dozór kuratora
sądowego.
V. Sądu Rejonowego w T. z dnia 1 lipca 2010 r., skazującego:
1. za ciąg przestępstw z art. 279 § 1 kk, popełniony w okresie od dnia 12/13
września 1999 roku do 02/03 maja 2000 roku – na karę roku i 2. miesięcy
pozbawienia wolności oraz grzywnę w wysokości 80 stawek dziennych, ustalając
wysokość jednej stawki za równoważną kwocie 20 zł;
2. za ciąg przestępstw z art. 279 § 1 k.k., popełniony w okresie od dnia 15/16
lipca 2002 r. do 10 października 2002 r. – na karę roku i 5 miesięcy pozbawienia
wolności oraz grzywnę w wysokości 120 stawek dziennych, ustalając wysokość
jednej stawki za równoważną kwocie 20 zł;
3. za ciąg przestępstw z art. 279 § 1 k.k., popełniony w okresie od dnia 2
kwietnia 2004 r. do 19 stycznia 2005 r. - na karę 3 lat pozbawienia wolności oraz
grzywnę w wysokości 200 stawek dziennych, ustalając wysokość jednej stawki za
równoważną kwocie 20 zł.
Na podstawie art. 91 § 2 k.k. orzeczono karę łączną 4 lat pozbawienia wolności i
karę łączną grzywny w wysokości 300 stawek dziennych, ustalając wysokość jednej
stawki za równoważną kwocie 20 zł.
Sąd Rejonowy w T. wyrokiem łącznym z dnia 17 kwietnia 2014 r., orzekł o:
1. rozwiązaniu rozstrzygnięcia o karze łącznej pozbawienia wolności
orzeczonej wyrokiem Sądu Rejonowego w C. z dnia 20 października 2000 r., sygn.
akt II K 674/00 oraz o karze łącznej pozbawienia wolności i grzywny orzeczonych
wyrokiem Sądu Rejonowego w T. z dnia 1 lipca 2010 r.;
2. na podstawie art. 91 § 2 k.k. wymierzył karę łączną roku i 10 miesięcy
pozbawienia wolności po połączeniu orzeczonych kar pozbawienia wolności
wyrokiem Sądu Rejonowego w C. z dnia 20 października 2000 r., oraz punktu 1.
wyroku Sądu Rejonowego w T. z dnia 1 lipca 2010 r.;
4
3. na podstawie art. 572 k.p.k. i art. 89 § 1 k.k. a contrario i art. 89 § 1a k.k. a
contrario, umorzył postępowanie o wydanie wyroku łącznego w zakresie połączenia
kar pozbawienia wolności orzeczonych wyrokiem Sądu Rejonowego w T. z dnia 21
października 2002 r., wyrokiem Sądu Rejonowego w T. z dnia 9 marca 2004 r.,
wyrokiem Sądu Rejonowego w T. z dnia 11 maja 2004 r., oraz w punkcie 2. wyroku
Sądu Rejonowego w T. z dnia 1 lipca 2010 r.;
4. na podstawie art. 85 k.k. i art. 86 § 1 i 2 k.k. wymierzył skazanemu karę
łączną grzywny w wymiarze 140 stawek dziennych przy przyjęciu wysokości każdej
stawki grzywny na kwotę 20 zł, po połączeniu orzeczonych kar grzywny wyrokami:
Sądu Rejonowego w T. z dnia 9 marca 2004 r., oraz punktu 2. wyroku Sądu
Rejonowego w T. z dnia 1 lipca 2010 r.;
5. ustalił, że w pozostałym zakresie wyroki: Sądu Rejonowego w T. z dnia 11
maja 2004 r., oraz Sądu Rejonowego w T. z dnia 1 lipca 2010 r., podlegają
odrębnemu wykonaniu;
6. na podstawie art. 572 k.p.k. w pozostałym zakresie postępowanie umorzył;
7. na podstawie art. 577 k.p.k. i art. 63 § 1 k.k. na poczet kary łącznej
pozbawienia wolności zaliczył skazanemu okres dotychczas odbytej kary
pozbawienia wolności orzeczonej wyrokiem Sądu Rejonowego w C. z dnia 20
października 2000 r., w okresie od dnia 7 kwietnia 2005 r. do dnia 3 maja 2006 r.
oraz okres rzeczywistego pozbawienia oskarżonego wolności w tej sprawie od dnia
14 lipca 2000 r. do dnia 18 sierpnia 2000 r.;
8. początek odbywania orzeczonej w punkcie 2. łącznej kary pozbawienia
wolności pozostawił do ustalenia jednostce penitencjarnej;
9. na podstawie art. 63 § 1 k.k. w zw. z art. 577 k.p.k. zaliczył skazanemu na
poczet kary łącznej grzywny określonej w punkcie 4. okres pozbawienia wolności w
zakresie orzeczonej zastępczej kary pozbawienia wolności w zamian za
nieuiszczoną karę grzywny orzeczoną wyrokiem Sądu Rejonowego w T. z dnia 9
marca 2004 r., w okresie od 18 czerwca 2007 r. do 18 lipca 2007 r., uznając karę
łączną grzywny za wykonaną do wysokości 60 stawek dziennych;
10. na podstawie art. 624 § 1 k.p.k. zwolnił skazanego w całości od obowiązku
ponoszenia wydatków obciążając nimi Skarb Państwa.
Apelację od tego wyroku łącznego wniósł skazany zaskarżając go w całości.
5
Skazany wskazał, że na skutek jego wydania okres kary pozbawienia wolności,
która pozostała mu do odbycia, wydłużył się o rok, co jest dla niego zdecydowanie
niekorzystne. Ponadto podniósł okoliczności dotyczące sytuacji zdrowotnej,
życiowej i zawodowej, które jego zdaniem powinny mieć wpływ na wymiar kary
łącznej. W konkluzji wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez zastosowanie
przy orzekaniu kary łącznej zasady pełnej absorpcji, bądź o „powrót” do takiej
sytuacji prawnej, w jakiej znajdował się przed wydaniem zaskarżonego orzeczenia.
Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 21 listopada 2014 r. utrzymał w mocy
zaskarżony wyrok, uznając apelację za oczywiście bezzasadną.
Kasację od tego wyroku wniósł obrońca skazanego i zarzucił:
1. obrazę art. 457 § 3 k.p.k. przez nierozważenie i nieustosunkowanie się przez
Sąd Okręgowy do wszystkich zarzutów i wniosków apelacyjnych skazanego i jego
obrońcy w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, co miało wpływ na treść
rozstrzygnięcia, a to do: a) zarzutu skazanego, iż Sąd Rejonowy w T. wydał wyrok z
obrazą art. 572 k.p.k., albowiem brak warunków do wydania wyroku łącznego w
rozumieniu art. 572 k.p.k., to nie tylko brak przesłanek materialnoprawnych
określonych art. 85 k.k., niezbędnych do orzeczenia kary łącznej, lecz również
sytuacja, w której wydanie wyroku łącznego byłoby możliwe po rozwiązaniu
wcześniej orzeczonej kary łącznej, ale zastosowanie połączenia innych niż
poprzednio kar nie byłoby dla skazanego korzystniejsze. W tym zarzucie skarżący
od razu wskazał, że w niniejszej sprawie wydanie przedmiotowego wyroku
łącznego spowodowało rozwiązanie wydanych kar łącznych, zastosowanie
połączenia innych niż uprzednio kar, a w ostateczności wydłużenie skazanemu
okresu kary pozbawienia wolności o ponad rok; b) okoliczności zatarcia się
wyroków, w których orzeczono kary pozbawienia wolności z warunkowym
zawieszeniem ich wykonania, na którą to okoliczność w głosach stron podczas
rozprawy odwoławczej wskazał obrońca;
2. obrazę art. 7 k.p.k. i art. 410 k.p.k. w zw. z art. 458 k.p.k. i art. 433 § 2 k.p.k.
polegającą na częściowej i dowolnej analizie zgromadzonego w sprawie materiału
dowodowego dokonanej przez Sąd Okręgowy podczas rozpoznania zarzutów
apelacji związanych z naruszeniami Sądu Rejonowego w postaci:
- obrazy prawa materialnego art. 575 § 1 k.p.k. poprzez rozwiązanie kar łącznych
6
wyroku Sądu Rejonowego w T. z dnia 1 lipca 2010 r.;
– obrazy prawa materialnego art. 91 § 2 k.k. poprzez jego zastosowanie do kary
jednostkowej orzeczonej przez Sąd Rejonowy w T. w wyroku z dnia 1 lipca 2010 r.,
i połączenie go z wyrokiem Sądu Rejonowego w C. z dnia 20 października 2000 r.;
– obrazy prawa materialnego art. 89 § 1 k.k. poprzez brak połączenia wyroków
Sądu Rejonowego w T. z dnia 1 lipca 2010 r., z wyrokiem Sądu Rejonowego w C. z
dnia 20 października 2000 r.;
– błąd w ustaleniach faktycznych – przyjmując, iż przestępstwa w wyroku są objęte
wyrokiem łącznym, a nie karą łączną;
– naruszenie prawa procesowego, tj. art. 92 k.p.k. w zw. z art. 410 k.p.k.;
– obrazę prawa materialnego art. 3 k.p.k. poprzez brak jego uwzględnienia przy
wymiarze kary łącznej.
W konkluzji skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie
sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu.
W pisemnej odpowiedzi na kasację prokurator Prokuratury Okręgowej wniósł
o jej oddalenie jako oczywiście bezzasadnej.
Sad Najwyższy zważył, co następuje.
Kasacja jest zasadna w zakresie zarzutu z pkt 1a. Jednak zarzut ten należy
odczytać poprzez art. 118 § 1 k.p.k. jako odnoszący się do nieprawidłowo
przeprowadzonej kontroli odwoławczej, której granice wyznacza art. 433 § 1 k.p.k.
W wypadku bowiem apelacji sporządzonej przez skazanego obowiązkiem sądu
odwoławczego było dokonanie całościowej kontroli wyroku łącznego w granicach
zaskarżenia pod kątem uchybień wymienionych w art. 438 k.p.k. W apelacji
skazany podniósł, że w wyniku wydania wyroku łącznego doszło do nowego
ukształtowania kar podlegających wykonaniu, co spowodowało wydłużenie okresów
pozbawienia wolności w porównaniu z sytuacją przed wydaniem tego wyroku.
Wnosząc o „powrót” do poprzedniego stanu kar pozbawienia wolności, skazany
domagał się zniwelowania niekorzystnych dla niego skutków wydania wyroku
łącznego.
Sąd Okręgowy, jak wynika z uzasadnienia wyroku, przeprowadził kontrolę
odwoławczą pod kątem dopuszczalności wydania wyroku łącznego w konfiguracji
pogarszającej sytuację skazanego oraz zastosowanych zasad wymiaru kary
7
łącznej, a także co do możliwości połączenia kar pozbawienia wolności z
warunkowym i bez warunkowego zawieszenia ich wykonania. Sąd ten nie stwierdził
podstaw do uwzględnienia apelacji.
Zauważyć jednak należy, że wobec rozwiązania kary łącznej orzeczonej
wyrokiem Sądu Rejonowego w T. z dnia 1 lipca 2010 r (pkt V komparycji wyroku
łącznego) i połączenia kary pozbawienia wolności wymierzonej za ciąg przestępstw
opisany w pkt V.1 z karami wymierzonymi za przestępstwa przypisane w wyroku
Sądu Rejonowego w C. z dnia 20 października 2000 r., pozostały – po rozwiązaniu
kary łącznej – kary pozbawienia wolności wymierzone za dwa ciągi przestępstw –
pkt V.2 i pkt V.3. W konsekwencji po wydaniu wyroku łącznego wykonaniu
podlegają trzy kary pozbawienia wolności, tj. nowa kara łączna w wymiarze roku i
10 miesięcy pozbawienia wolności oraz dwie kary pozbawienia wolności
wymierzone za ciągi przestępstw, tj. roku i 5 miesięcy oraz 3 lat. Natomiast przed
wydaniem wyroku łącznego wykonaniu podlegały dwie kary pozbawienia wolności,
tj. kara łączna roku i 2. miesięcy pozbawienia wolności wymierzona w wyroku Sądu
Rejonowego w C. z dnia 20 października 2000 r. i kara łączna 4 lat pozbawienia
wolności wymierzona w wyroku Sądu Rejonowego w T. z dnia 1 lipca 2010 r.
W takim nowym i niekorzystnym dla skazanego układzie kar pozbawienia
wolności, Sąd odwoławczy w związku z zakresem apelacji powinien skontrolować
nie tylko ukształtowanie podstawy i wymiaru kary łącznej, ale także prawidłowość
rozstrzygnięcia o pozostawieniu do odrębnego wykonania kar pozbawienia
wolności orzeczonych w wyroku Sądu Rejonowego w T. z dnia 1 lipca 2010 r., a
także co do umorzenia postępowania w tym zakresie (pkt 5 i 6 wyroku łącznego). W
wyniku tych rozstrzygnięć doszło bowiem do zwiększenia liczby kar pozbawienia
wolności podlegających wykonaniu po wydaniu wyroku łącznego.
Pozostawienie do odrębnego wykonania kar pozbawienia wolności
wymierzonych za dwa ciągi przestępstw budzi wątpliwości co do prawidłowości
tego rozstrzygnięcia. Zauważyć bowiem trzeba, że zgodnie z art. 91 § 2 k.k.
orzeczenie kary łącznej za ciągi przestępstw ma charakter obligatoryjny. Nie ma
przy tym znaczenia, czy następuje to w wyroku skazującym, czy w wyroku łącznym.
Konieczne jest tylko spełnienie warunku, aby przestępstwa, za które wymierzono
kary pozbawienia wolności pozostawały w realnym zbiegu (art. 85 k.k.).
8
W rozpoznawanej sprawie w pierwszej kolejności należało rozważyć, czy
kary orzeczone za ciągi przestępstw opisane w pkt V.2 i V.3 w komparycji wyroku
łącznego, podlegają połączeniu z karami pozbawienia wolności wymierzonymi za
przestępstwa opisane w pkt II, III i IV. Z uzasadnienia wyroku Sądu Rejonowego
wynika, że analizując możliwość połączenia kar pozbawienia wolności z
warunkowym zawieszeniem i bez warunkowego zawieszenia ich wykonania, Sąd
ten najpierw stwierdził, że nie doszło do zatarcia skazania. W ocenie Sądu
Rejonowego „żadna z analizowanych kar nie uległa zatarciu, zgodnie z przepisem
art. 108 k.k.”. Jednak zasada jednoczesnego zatarcia wszystkich skazań
sformułowana w art. 108 k.k. nie ma zastosowania do przypadku skazania z
warunkowym zawieszeniem wykonania kary. Przepis art. 76 § 1 k.k. stanowi lex
specialis w stosunku do art. 108 k.k. (por. wyrok SN z 17 maja 2000 r., V KKN
104/00, Lex nr 50954).
Sąd Rejonowy nie rozważał jednak, czy na podstawie art. 76 k.k. doszło do
zatarcia skazania na kary pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem ich
wykonania. W przypadku takiego stwierdzenia bezprzedmiotowe byłyby rozważania
tego Sądu co do braku podstaw do połączenia kar pozbawienia wolności z
warunkowym i bez warunkowego zawieszenia ich wykonania.
W konsekwencji realny zbieg zachodzi pomiędzy dwoma ciągami
przestępstw opisanymi w pkt V.2 i V.3 w komparycji wyroku łącznego, co zgodnie z
art. 91 § 2 k.k. obliguje do ponownego wymierzenia kary łącznej. W przypadku
wydania w wyroku łącznym takiego rozstrzygnięcia doszłoby do orzeczenia dwóch
kar łącznych, a w konsekwencji do redukcji kar pozbawienia wolności
podlegających wykonaniu. Ponadto nowy wymiar kary łącznej za dwa ciągi
przestępstw mógłby doprowadzić do polepszenia sytuacji skazanego w kierunku
zbliżonym do takiej, jaką miał przed wydaniem wyroku łącznego.
Stwierdzony brak pełnej kontroli odwoławczej spowodował, że zaskarżony
wyrok został uchylony a sprawa przekazana do ponownego rozpoznania w
postępowaniu odwoławczym. W tym postępowaniu Sąd odwoławczy powinien
jeszcze raz skontrolować zaskarżony wyrok łączny, biorąc pod uwagę wskazane
powyżej okoliczności.
9
Z uwagi na rodzaj stwierdzonego uchybienia, Sąd Najwyższy ograniczył
rozpoznanie kasacji tylko do zarzutu sformułowanego w pkt 1, gdyż jest to
wystarczające do wydania orzeczenia o charakterze kasatoryjnym, co czyni
rozpoznanie pozostałych zarzutów bezprzedmiotowe (art. 436 k.p.k. w zw. z art.
518 k.p.k.).
kc