Wyrok z 22 września 2025, sygn. II AKa 93/25

Przewodniczący

Janusz Sulima (spr.)

Sędziowie

Brandeta Hryniewicka

Grzegorz Skrodzki

Protokolant

Agnieszka Kurowicka

Formularz UK 2

Sygnatura akt

II AKa 93/25

Załącznik dołącza się w każdym przypadku. Podać liczbę załączników:

1

1.  CZĘŚĆ WSTĘPNA

1.1. Oznaczenie wyroku sądu pierwszej instancji

Wyrok Sądu Okręgowego w Ostrołęce z dnia 23 stycznia 2025 roku, sygn. akt II Ko 96/24

1.2. Podmiot wnoszący apelację

☐ oskarżyciel publiczny albo prokurator w sprawie o wydanie wyroku łącznego

☐ oskarżyciel posiłkowy

☐ oskarżyciel prywatny

☐ obrońca

☐ oskarżony albo skazany w sprawie o wydanie wyroku łącznego

☒ inny

1.3. Granice zaskarżenia

1.3.1. Kierunek i zakres zaskarżenia

☒ na korzyść

☐ na niekorzyść

☒ w całości

☐ w części

☐

co do winy

☐

co do kary

☐

co do środka karnego lub innego rozstrzygnięcia albo ustalenia

1.3.2. Podniesione zarzuty

Zaznaczyć zarzuty wskazane przez strony w apelacji

☐

art. 438 pkt 1 k.p.k. – obraza przepisów prawa materialnego w zakresie kwalifikacji prawnej czynu przypisanego oskarżonemu

☒

art. 438 pkt 1a k.p.k. – obraza przepisów prawa materialnego w innym wypadku niż wskazany
w art. 438 pkt 1 k.p.k., chyba że pomimo błędnej podstawy prawnej orzeczenie odpowiada prawu

☒

art. 438 pkt 2 k.p.k. – obraza przepisów postępowania, jeżeli mogła ona mieć wpływ na treść orzeczenia

☒

art. 438 pkt 3 k.p.k. – błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę orzeczenia,
jeżeli mógł on mieć wpływ na treść tego orzeczenia

☐

art. 438 pkt 4 k.p.k. – rażąca niewspółmierność kary, środka karnego, nawiązki lub niesłusznego zastosowania albo niezastosowania środka zabezpieczającego, przepadku lub innego środka

☐

art. 439 k.p.k.

☐

brak zarzutów

1.4. Wnioski

☐

uchylenie

☒

zmiana

1.  Ustalenie faktów w związku z dowodami przeprowadzonymi przez sąd odwoławczy

2.1. Ustalenie faktów

2.1.1. Fakty uznane za udowodnione

Lp.

Oskarżony

Fakt oraz czyn, do którego fakt się odnosi

Dowód

Numer karty

1

2.

2.  2

R. C. R.

C. R. jako członek ORMO brał udział w akcjach polegających na kontroli stróży nocnych, sprawdzaniu zabezpieczeń obiektów, zwracaniu uwagi na osoby wałęsające się porą nocną oraz osoby podejrzane.

C. R. był członkiem PZPR

Grafiki służby drużyny (...)

Lista obecności na posiedzeniu Komitetu Gromadzkiego (...)

99 – 102

108 - 112

2.1.2. Fakty uznane za nieudowodnione

Lp.

Oskarżony

Fakt oraz czyn, do którego fakt się odnosi

Dowód

Numer karty

2.2. Ocena dowodów

2.2.1. Dowody będące podstawą ustalenia faktów

Lp. faktu z pkt 2.1.1

Dowód

Zwięźle o powodach uznania dowodu

1

2.

Grafiki służby drużyny ORMO

Lista obecności na posiedzeniu Komitetu Gromadzkiego PZPR RMO

Treść tych dokumentów nie nasuwa żadnych zastrzeżeń. Ich wiarygodność nie była kwestionowana przez strony.

Treść dokumentu nie nasuwa żadnych zastrzeżeń. Okoliczność członkostwa w PZPR C. R. nie była kwestionowana.

2.2.2. Dowody nieuwzględnione przy ustaleniu faktów
(dowody, które sąd uznał za niewiarygodne oraz niemające znaczenia dla ustalenia faktów)

Lp. faktu z pkt 2.1.1 albo 2.1.2

Dowód

Zwięźle o powodach nieuwzględnienia dowodu

3.  STANOWISKO SĄDU ODWOŁAWCZEGO WOBEC ZGŁOSZONYCH ZARZUTÓW i wniosków

Lp.

Zarzut

1

2.

3

4

Obraza przepisów prawa materialnego w postaci art. 8 ust. 1 w zw. z art. 11 ust. 2 ustawy z dnia 23 lutego 1991 roku o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego i w zw. z art. 445 §1 k.c. – poprzez niewłaściwe zastosowanie, wskutek czego Sąd I instancji niezasadnie oddalił wniosek o zasądzenie zadośćuczynienia za krzywdę doznaną przez C. R. ponad kwotę 40.000 zł.;

Obraza przepisów postępowania, która mogła mieć wpływ na wynik postępowania w postaci art. 7 i art. 410 k.p.k. – poprzez oparcie orzeczenia jedynie na części okoliczności ujawnionych w postępowaniu, mających znaczenie dla rozstrzygnięcia, a pominięcie wśród ustaleń faktycznych niektórych okoliczności wynikających z dowodów uznanych przez Sąd za wiarygodne.

Błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę orzeczenia, który mógł mieć wpływ na treść zaskarżonego wyroku;

Obraza prawa materialnego w postaci art. 8 ust. 1 w zw. z art. 11 ust. 2 ustawy z dnia 23 lutego 1991 roku o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego w zw. z art. 445 §1 k.c., poprzez zasądzenie kwoty zadośćuczynienia niższej niż należna, bez uwzględnienia wszystkich istotnych okoliczności sprawy, a także zbyt niskiej nawet przy przyjęciu niesłusznego zawężonego zakresu odpowiedzialności Skarbu Państwa.

☐ zasadny

☐ częściowo zasadny

☒ niezasadny

Zwięźle o powodach uznania zarzutu za zasadny, częściowo zasadny albo niezasadny

Nie ulega wątpliwości, że ojciec wnioskodawczyni C. R. w okresie od kwietnia 1949 roku do maja 1950 roku pełnił zastępczą służbę wojskową w kopalni węgla kamiennego. Zastępczą służbę wojskową w kopalni pełnili młodzi mężczyźni skierowani do Wojskowego Korpusu Górniczego w latach 1949–1959, głównie jako forma represji za poglądy polityczne, np. członków organizacji niepodległościowych, pochodzących ze środowisk inteligenckich, z rodzin „kułackich”. Istnieje zatem wysokie prawdopodobieństwo, że C. R. został skierowany do tej służby z powodu swojej wcześniejszej przynależności do organizacji Wolność i Niepodległość, walczącej o niepodległość Polski. Bezpośrednich dowodów wskazujących na przyczynę skierowania C. R. do wykonywania przymusowej pracy w kopalni nie ma. Można jedynie opierać się w tym względzie na posiadanej wiedzy historycznej.

Słusznie jednakże Sąd Okręgowy rozważając zasądzenie zadośćuczynienia na rzecz wnioskodawczyni za okres pracy jej ojca w kopalni powołał się na ustawę z dnia 2 września 1994 roku o świadczeniu pieniężnym i uprawnieniach przysługujących żołnierzom zastępczej służby wojskowej przymusowo zatrudnianym w kopalniach węgla, kamieniołomach, zakładach rud uranu i batalionach budowlanych (t. j. Dz. z 2021 r., poz. 1774). Ustawa ta przewiduje świadczenia pieniężne osobom, które były w ramach zastępczej służby wojskowej przymusowo zatrudniane w kopalniach. Stąd też należy uznać, że art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego, nie może stanowić podstawy do dochodzenia odszkodowania i zadośćuczynienia za szkody oraz krzywdy wynikłe z wykonywania przymusowej pracy w kopalni w ramach zastępczej służby wojskowej.

Za taką interpretacją przemawia też to, że ustawa lutowa w art. 8a, który został dodany 1 września 2015 roku, przewiduje odrębną podstawę prawną do dochodzenia odszkodowania za poniesioną szkodę i zadośćuczynienie za doznaną krzywdę osobom, które w okresie od dnia 1 listopada 1982 r. do dnia 28 lutego 1983 r. pełniły czynną służbą wojskową, do której odbycia zostały powołane za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego. Brak jest zaś szczególnego przepisu w tej ustawie dającego podstawę do domagania się odszkodowania i zadośćuczynienia za przymusową pracę wykonywaną w ramach zastępczej służby wojskowej w w latach 1949 – 1959.

Dlatego też Sąd pierwszej instancji zasadnie uznał, że zadośćuczynienie za doznaną krzywdę przez ojca wnioskodawczyni może być przyznane jedynie za okres od 11 do 26 stycznia 1951 roku. Pozbawienie wolności C. R. w tym okresie miało bezpośredni związek z jego wcześniejszą działalnością niepodległościową.

Pełnomocnik T. M. wniósł również o zasądzenie zadośćuczynienia za uwięzienie jej ojca w okresie od 25 kwietnia 1953 roku do 22 lipca 1953 roku. Sąd Okręgowy uznał jednakże, że brak jest jakichkolwiek dowodów na to, że C. R. został pozbawiony w tym czasie wolności z powodu swojej wcześniejszej działalności niepodległościowej. Z samego faktu osadzenia w Centralnym Więzieniu Obozie Pracy w W. nie można wyciągnąć takiego wniosku, tym bardziej że przebywali tam również skazani za przestępstwa pospolite. W apelacji nie zostały zakwestionowane te ustalenia Sądu pierwszej instancji. Tym samym bezprzedmiotowe jest dokonywanie przez sąd odwoławczy oceny poprawności dokonanych w tym zakresie ustaleń faktycznych.

Zadośćuczynienie na podstawie ustawy lutowej może być przyznane jedynie za okres aresztowania C. R. związanego z jego działalnością niepodległością. Ustawa z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego nie daje podstawy do domagania się zadośćuczynienia za to, że po wyjściu na wolność osoba, która prowadziła działalność niepodległościową, była nękana przez funkcjonariuszy Urzędu Bezpieczeństwa lub później Służby Bezpieczeństwa czy też że była zmuszana do zmiany miejsca zamieszkania i pracy. Poza tym twierdzenia apelującego o represjach wobec C. R., które miały go spotykać przez całe życie, stoją w ewidentnej opozycji do faktów jego działalności w ORMO oraz członkostwa w PZPR.

Nie sposób zaś się zgodzić z autorem apelacji, że zasądzona przez Sąd pierwszej instancji kwota zadośćuczynienia za 16 dni pozbawienia wolności jest rażąco niska. Niewątpliwie znając z przekazów historycznych ówczesne realia na pewno był on przetrzymywany w ciężkich warunkach. Nie ma powodów, żeby nie wierzyć zeznaniom wnioskodawczyni, że jej ojciec był wówczas bity. Brak jest dowodów na to, że na skutek pobytu w areszcie zdrowie C. R. uległo znacznemu i trwałemu pogorszeniu. Znalazł się on w sytuacji, w jakiej znaleźli się tysiące innych żołnierzy podziemia walczących w latach czterdziestych ubiegłego wieku o niepodległość Polski. W innych tego typu sprawach w ostatnim czasie było przyznawane zadośćuczynienie w kwocie 10.000 złotych za jeden miesiąc pozbawienia wolności i to też wówczas, gdy osoby represjonowane były poddawane torturom. Można więc uznać, że kwota 40.000 złotych zadośćuczynienia za 16 dni jest wręcz wygórowana. W każdym razie kwota ta w pełni rekompensuje krzywdę C. R. wyrządzoną mu aresztowaniem przez okres 16 dni.

Z urzędu Sąd Apelacyjny rozważał, czy nie ziściła się w niniejszej sprawie ujemna przesłanka do zasądzenia zadośćuczynienia, określona w art. 8 ust. 5 ustawy lutowej, co oczywiście nie dawałoby podstawy, z uwagi na kierunek apelacji, do oddalenia wniosku w całości. Sąd Apelacyjny w Krakowie w wyroku z dnia 31 maja 2021 roku (II AKa 268/20, Lex nr 3557681) wyraził pogląd, że działalność w organach (...) stanowiła zaprzeczenie działalności niepodległościowej w rozumieniu art. 8 ust. 5 ustawy lutowej. Nie mniej jednak z zebranych dokumentów nie wynika, żeby C. R. będąc członkiem (...) uczestniczył w jakichś akcjach skierowanych przeciwko działaczom opozycyjnym wobec władzy komunistycznej. Nie sposób też uznać, że był on mocno zaangażowany w działalności ORMO. Z zebranych dokumentów wynika jedynie, że jego działalność w ramach tej formacji sprowadzała się głównie do kontroli stróży w obiektach i zwrócenia uwagi na „pijaństwo i chuligaństwo”. Był on też członkiem PZPR, ale z zebranych dokumentów nie wynika, że pełnił w niej jakieś ważne funkcje.

Wniosek

O zmianę zaskarżonego wyroku poprzez uwzględnienie wniosku w całości i zasądzenie od zobowiązanego Skarbu Państwa na rzecz wnioskodawczyni tytułem zadośćuczynienia za krzywdy jej ojca C. R. dalszej kwoty 310.000 zł.

☐ zasadny

☐ częściowo zasadny

☒ niezasadny

Zwięźle o powodach uznania wniosku za zasadny, częściowo zasadny albo niezasadny.

Niezasadność zarzutów determinowała nieuwzględnienia wniosku apelacyjnego.

4.  OKOLICZNOŚCI PODLEGAJĄCE UWZGLĘDNIENIU Z URZĘDU

1.

Zwięźle o powodach uwzględnienia okoliczności7681

5.  ROZSTRZYGNIĘCIE SĄDU ODWOŁAWCZEGO

5.1. Utrzymanie w mocy wyroku sądu pierwszej instancji

1.

Przedmiot utrzymania w mocy

Utrzymano w całości w mocy zaskarżony wyrok.

Zwięźle o powodach utrzymania w mocy

Przyczyny utrzymania w mocy całości wyroku zostały wyjaśnione w części uzasadnienia odnoszącej się do zarzutów apelacyjnych.

5.2. Zmiana wyroku sądu pierwszej instancji

1.

Przedmiot i zakres zmiany

Zwięźle o powodach zmiany

5.3. Uchylenie wyroku sądu pierwszej instancji

5.3.1. Przyczyna, zakres i podstawa prawna uchylenia

1.1.

☐ art. 439 k.p.k.

Zwięźle o powodach uchylenia

2.1.

Konieczność przeprowadzenia na nowo przewodu w całości

☐ art. 437 § 2 k.p.k.

Zwięźle o powodach uchylenia

3.1.

Konieczność umorzenia postępowania

☐ art. 437 § 2 k.p.k.

Zwięźle o powodach uchylenia i umorzenia ze wskazaniem szczególnej podstawy prawnej umorzenia

4.1.

☐ art. 454 § 1 k.p.k.

Zwięźle o powodach uchylenia

5.3.2. Zapatrywania prawne i wskazania co do dalszego postępowania

5.4. Inne rozstrzygnięcia zawarte w wyroku

Punkt rozstrzygnięcia z wyroku

Przytoczyć okoliczności

6.  Koszty Procesu

P unkt rozstrzygnięcia z wyroku

Przytoczyć okoliczności

II

O kosztach postępowania odwoławczego orzeczono na podstawie art. 13 ustawy z dnia 23 lutego 1991 roku o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (t. j. Dz. U. z 2024 r. poz. 442).

7.  PODPIS