Wyrok z 16 października 2025, sygn. III AUa 351/25
III AUa 351/25
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 16 października 2025 r.
Sąd Apelacyjny w Szczecinie
III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych
w osobie:
|
Przewodnicząca |
Sędzia SA Jolanta Hawryszko |
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 16 października 2025 r. w S.
sprawy ubezpieczonego Z. W.
przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w S.
o rekompensatę,
na skutek apelacji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych od wyroku Sądu Okręgowego w Szczecinie z dnia 27 marca 2025 r. sygn.. VI U 98/25,
zmienia zaskarżony wyrok i oddala odwołanie.
SSA Jolanta Hawryszko
Sygn. akt III AUa 351/25
UZASADNIENIE
Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w S. decyzją z 15 listopada 2024 roku odmówił ubezpieczonemu Z. W. prawa do rekompensaty z tytułu pracy w szczególnych warunkach. Uzasadniając decyzję organ rentowy wskazał, iż ubezpieczony nie przedłożył świadectw pracy w warunkach szczególnych lub w szczególnym charakterze, a tym samym nie udowodnił wymaganego 15-letniego okresu pracy w szczególnych warunkach, wykonywanej stale i w pełnym wymiarze czasu pracy.
Ubezpieczony odwołał się od decyzji, domagając się jej zmiany przez przyznanie prawa do rekompensaty. Wskazał, że w okresie od 1 lipca 1977 do 31 marca 1996 pracował w warunkach szczególnych w Przedsiębiorstwie (...), na stanowisku blacharza – montera izolacji termicznych. Praca polegała na dokonywaniu pomiarów rurociągów i innych urządzeń, izolowaniu, wycinaniu i kładzeniu izolacji termicznej w postaci waty szklanej, maty mineralnej, sznura azbestowego, a także innych dostępnych wówczas materiałów izolacyjnych na rurociągach, kotłach, kanałach spalin, turbinach. Nadto jako blacharz położoną uprzednio izolację termiczną musiał obłożyć płaszczem blaszanym.
W odpowiedzi na odwołanie organ rentowy wniósł o jego oddalenie.
Sąd Okręgowy w Szczecinie wyrokiem z 27 marca 2025 r. zmienił zaskarżoną decyzję w ten sposób, że przyznał ubezpieczonemu, poczynając od 1 lipca 2024, prawo do rekompensaty.
Sąd Okręgowy ustalił, że ubezpieczony ur. (...), w okresie od 3 września 1975 do 30 czerwca 1977 jako uczeń Przyzakładowej Dokształcającej (...) Szkoły Zawodowej w G. w zawodzie monter - blacharz izolacji termicznej, w ramach praktycznej nauki zawodu był zatrudniony w Przedsiębiorstwie (...), w pełnym wymiarze czasu pracy dla pracownika młodocianego. Następnie w okresie od 1 lipca 1977 do 31 marca 1996 był zatrudniony w tym samym przedsiębiorstwie na zasadzie ogólnej umowy o pracę. Przez cały okres tego zatrudnienia pracował na stanowisku blacharza – montera izolacji termicznej (w angażach pracodawca posługiwał się zamiennie także nazwą stanowiska blacharz, monter-blacharz izolacji termicznej). W międzyczasie, w okresie od 24 października 1979 do 6 kwietnia 1982, odbył zasadniczą służbę wojskową, po zakończeniu której powrócił do pracy u tego samego pracodawcy. Przez cały okres pracy w przedsiębiorstwie (...) Z. W. stale i w pełnym wymiarze czasu pracy wykonywał wyłącznie prace wchodzące w zakres działalności jego pracodawcy, tj. prace termoizolacyjne oraz antykorozyjne na instalacjach różnego rodzaju elektrowni i elektrociepłowni. Ubezpieczony zajmował się w szczególności demontażem starych izolacji termicznych i montażem nowych. Czynności, które w związku z tym wykonywał polegały na tym, że w pierwszej kolejności dokonywał pomiarów rurociągów i innych urządzeń, później izolował rury, kotły parowe i zbiorniki, turbiny, kanały spalin watą szklaną lub wełną mineralną, a następnie zabezpieczał izolację przez ułożenie na niej płaszcza z blachy. Pracował też ze sznurem azbestowym (wykonanym z włókien azbestowych). Prace te wykonywał głównie na wysokości, bowiem większość rurociągów przesyłających gorącą wodę usytuowana była na wysokości. Ubezpieczony wykonywał powyższe prace na terenach elektrowni (...), S., S. P. oraz w elektrowniach, do których był wysyłany do pracy w ramach delegacji, tj. elektrowni (...), B., K., w B., w Hucie (...) oraz na budowach eksportowych.
Razem z Z. W. w przedsiębiorstwie (...) zatrudnieni byli M. D. - pracujący na stanowisku montera instalacji termicznej, Z. H. - pracujący na stanowisku montera - blacharza instalacji termicznej oraz M. T. -pracujący na stanowisku ślusarza - mechanika. Żaden z nich nie otrzymał od tego pracodawcy świadectwa wykonywania pracy w warunkach szczególnych. M. D. i Z. H., którzy wykonywali w (...) pracę tego samego rodzaju co Z. W., często na tych samych obiektach, ubiegali się w ZUS o przyznanie im prawa do rekompensaty w związku z pracą w przedsiębiorstwie (...) . Organ rentowy odmówił im prawa do rekompensaty, w związku z czym M. D. i Z. H. odwołali się do sądu. Sprawa z odwołania Z. H. toczy się przed Sądem Okręgowym w Szczecinie pod sygn. akt VI U 376/25, a sprawa z odwołania M. D. pod sygn. akt VI U 1931/24.
Ubezpieczony nie korzystał z prawa do emerytury wcześniejszej, ani emerytury pomostowej. W dniu 5 lipca 2024 złożył w ZUS wniosek o przyznanie prawa do emerytury z rekompensatą z tytułu wykonywania pracy w warunkach szczególnych. Decyzją z 16 sierpnia 2024 roku – po rozpoznaniu wniosku z 5 lipca 2024 - Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w S. przyznał ubezpieczonemu zaliczkę na poczet emerytury, począwszy od 1 lipca 2024 r., tj. od miesiąca, w którym zgłoszono wniosek. W decyzji organ nie orzekł o prawie do rekompensaty. Decyzją z 14 października 2024– po rozpoznaniu wniosku z 5 lipca 2024 roku Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w S. przyznał Z. W. emeryturę począwszy od 1 lipca 2024 roku, tj. od miesiąca, w którym zgłoszono wniosek; organ nie orzekł o prawie do rekompensaty.
Ubezpieczony w dniu 28 października 2024 roku złożył odwołanie od decyzji z 14 października 2024 roku, domagając się przyznania prawa do rekompensaty z tytułu pracy w warunkach szczególnych. Zakład Ubezpieczeń Społecznych odwołanie powyższe potraktował jako wniosek o rekompensatę i w rozpoznaniu tego wniosku decyzją z 15 listopada 2024 - zaskarżoną w niniejszym postępowaniu - odmówił prawa do rekompensaty z tytułu pracy w szczególnych warunkach.
Sąd Okręgowy uwzględnił odwołanie.
Sąd Okręgowy wyjaśnił, że instytucja rekompensaty z tytułu zatrudnienia w warunkach szczególnych, o którą ubiegał się ubezpieczony, została wprowadzona do polskiego porządku prawnego przepisami Odwołując się do przepisów ustawy z 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych (tekst jednolity Dz. U. z 2024 r., poz. 1696 - w brzmieniu obowiązującym w dacie wyrokowania). Zgodnie z art. 2 pkt 5 ustawy, rekompensata rozumiana jest jako odszkodowanie za utratę możliwości nabycia prawa do wcześniejszej emerytury z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze dla osób, które nie nabędą prawa do emerytury pomostowej. Z kolei w art. 21 ust. 1 ustawy wskazano, że rekompensata przysługuje ubezpieczonemu, jeżeli ma okres pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze w rozumieniu przepisów ustawy o emeryturach i rentach z FUS, wynoszący co najmniej 15 lat. Stosownie zaś do ust. 2 cytowanego wyżej art. 21, rekompensata nie przysługuje osobie, która ma ustalone decyzją prawomocną prawo do emerytury na podstawie przepisów ustawy o emeryturach i rentach z FUS lub przepisów odrębnych. Zgodnie z art. 23 ustawy, rekompensata przyznawana jest w formie dodatku do kapitału początkowego.
Sąd pierwszej instancji miał na uwadze, że spór sprowadzał się wyłącznie do ustalenia, czy ubezpieczony legitymował się co najmniej 15-letnim stażem pracy w szczególnych warunkach, przebytym przed 1 stycznia 2009 r. Przy ustalaniu okresu pracy w szczególnych warunkach stosuje się analogiczne zasady, jak dla wcześniejszej emerytury, określone w art. 32 ustawy emerytalnej, który to przepis w ust. 2 stanowi, że dla celów ustalenia uprawnień do wcześniejszej emerytury za pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach uważa się pracowników zatrudnionych przy pracach o znacznej szkodliwości dla zdrowia oraz o znacznym stopniu uciążliwości lub wymagających wysokiej sprawności psychofizycznej ze względu na bezpieczeństwo własne lub otoczenia. Z kolei w myśl art. 32 ust. 4 tej ustawy, wiek emerytalny, rodzaje prac lub stanowisk oraz warunki ustala się na podstawie przepisów dotychczasowych, to jest na podstawie rozporządzenia Rady Ministrów z 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego dla pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze zm.). W wykazie A stanowiącym załącznik do wskazanego wyżej rozporządzenia, w dziale II – „ W energetyce” wskazano, że za prace w szczególnych warunkach uważa się „ prace przy wytwarzaniu i przesyłaniu energii elektrycznej i cieplnej oraz przy montażu, remoncie i eksploatacji urządzeń elektroenergetycznych i cieplnych”. W myśl § 2 ust. 2 cytowanego rozporządzenia, okresy pracy w szczególnych warunkach, na podstawie posiadanej dokumentacji, stwierdza zakład pracy w świadectwie wykonywania prac w szczególnych warunkach lub w świadectwie pracy. Dla oceny, czy pracownik pracował w szczególnych warunkach, nie ma istotnego znaczenia nazwa zajmowanego przez niego stanowiska, tylko rodzaj powierzonej mu pracy. Praca w szczególnych warunkach to praca wykonywana stale (codziennie) i w pełnym wymiarze czasu pracy (przez 8 godzin dziennie, jeżeli pracownika obowiązuje taki wymiar czasu pracy) w warunkach pozwalających na uznanie jej za jeden z rodzajów pracy wymienionych w wykazie stanowiącym załącznik do rozporządzenia z 7 lutego 1983 roku w sprawie wieku emerytalnego oraz wzrostu emerytur i rent dla pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub szczególnym charakterze (tak: wyrok Sądu Najwyższego z 8 czerwca 2011 roku, I UK 393/10).
Sąd Okręgowy, mając powyższe na uwadze, na okoliczność wykonywania przez ubezpieczonego w spornym okresie pracy w warunkach szczególnych w czasie zatrudnienia w Przedsiębiorstwie (...), przeprowadził dowód z dokumentacji zawartej w aktach organu rentowego, z dokumentów znajdujących się w aktach osobowych ubezpieczonego, a także z zeznań świadków M. D. i Z. H. oraz ubezpieczonego Z. W.. Autentyczność dokumentów nie była przez strony kwestionowana i nie budziła wątpliwości sądu. Zostały one sporządzone w sposób zgodny z przepisami prawa, przez uprawnione do tego osoby, w ramach ich kompetencji oraz w sposób rzetelny, stąd też zostały uznane za miarodajne. Walor wiarygodności Sąd Okręgowy przyznał także zeznaniom świadków, które uznał za logiczne i spójne, a także znajdujące pokrycie w dostępnej dokumentacji. Oceniając zeznania świadków Sąd miał na względzie, że pracowali oni z ubezpieczonym w spornym okresie, na tych samych co on obiektach - dysponowali zatem bezpośrednią i szczegółową wiedzą na temat charakteru wykonywanej pracy. Za wiarygodne Sąd Okręgowy uznał także przesłuchanie ubezpieczonego, które w całości pokrywało się z ustaleniami dokonanymi na podstawie innych środków dowodowych.
Sąd Okręgowy uznał, iż analiza tak zebranego i ocenionego materiału dowodowego dawała podstawę do ustalenia, że ubezpieczony w okresie od 3 września 1975 do 31 marca 1996, tj. przez ponad 15 lat, stale i w pełnym wymiarze czasu pracy – zajmując się wykonywaniem prac termoizolacyjnych na terenie elektrociepłowni - wykonywał pracę w szczególnych warunkach.
W ocenie sądu pierwszej instancji w okresie powyższym, ubezpieczony jako monter izolacji termicznej, zajmował się wyłącznie remontami, montażem i demontażem instalacji termicznych na urządzeniach elektroenergetycznych i cieplnych, co było w pełni zgodne z posiadanym przez niego i wyuczonym zawodem montera - blacharza izolacji termicznej. Opisana powyżej praca jest pracą, którą należy zaliczyć do prac wymienionych w dziale II wykazu A stanowiącego załącznik do wymienianego wcześniej rozporządzenia Rady Ministrów z 7 lutego 1983 r., tj. pracą w energetyce - przy montażu, remoncie i eksploatacji urządzeń elektroenergetycznych i cieplnych.
Nadto, Sąd Okręgowy miał na uwadze, iż stanowisko montera izolacji cieplnej (izolera) zostało wymienione zostało w załączniku nr 1 do zarządzenia Nr 17 Ministra Górnictwa i Energetyki z dnia 12 sierpnia 1983 r. w sprawie określenia stanowisk pracy w resorcie górnictwa i energetyki, na których są wykonywane prace w szczególnych warunkach w Dziale II, pod pozycją 1 w punkcie 28. Wprawdzie zarządzenia resortowe – jak podkreśla Sąd Najwyższy w swym orzecznictwie – mają jedynie charakter informacyjny, techniczno-porządkujący i uściślający i nie stanowią obecnie obowiązującego prawa (tak: np. wyrok SN z 25 lutego 2010 roku, II UK 218/2009 i z 22 kwietnia 2011 roku, I UK 3351/2010), to jednak w sprawach o prawo do rekompensaty mają to znaczenie, że ułatwiają identyfikację określonego stanowiska pracy jako stanowiska pracy w warunkach szczególnych, w szczególności, jeżeli w wykazie stanowiącym załącznik do rozporządzenia nie wymienia się konkretnych stanowisk, tylko operuje się pojęciem ogólnym.
Zaliczenie kwestionowanego przez organ rentowy okresu pracy w przedsiębiorstwie (...) spowodowało konieczność przyjęcia, że ubezpieczony wykazał, że przez okres ponad 15 lat wykonywał pracę w warunkach szczególnych. W konsekwencji okazało się zatem, iż spełnia wszystkie wymagane prawem warunki do uzyskania prawa do rekompensaty z tytułu pracy w warunkach szczególnych. Sąd Okręgowy przyznał ubezpieczonemu prawo do rekompensaty od 1 lipca 2024 r., tj. od miesiąca, w którym złożył w tej sprawie wniosek w organie rentowym, a zarazem od daty, od której przyznano mu prawo do emerytury.
Apelację od powyższego wyroku wywiódł organ rentowy. Zaskarżając wyrok w całości, zarzucił: 1 - naruszenie przepisu prawa materialnego, tj.: art. 21 ustawy z 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych (Dz. U. z 2023 r., poz. 164 tj. ze zm.) przez jego zastosowanie polegające na błędnym uznaniu, że ubezpieczony spełnił warunki do przyznania mu prawa do rekompensaty, a w szczególności, że spełnił warunek 15 lat stażu pracy w szczególnych warunkach; art. 184 ust. 1 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tj. Dz. U. 2023 poz. 1251 ze zm.) w związku z § 2 rozporządzenia Rady Ministrów z 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz. U. Nr 8, poz. 43 ze zm.) - przez jego zastosowanie polegające na błędnym uznaniu, że praca faktycznie wykonywana przez ubezpieczonego polegała wyłącznie na montowaniu instalacji termicznych, podczas gdy takiej pracy ubezpieczony nie wykonywał stale i w pełnym wymiarze czasu pracy;
2 - naruszenie przepisów prawa procesowego, które mogło mieć wpływ na rozstrzygnięcie, a w szczególności art. 233 k.p.c. przez dowolne i wybiórcze ustalenie stanu faktycznego polegające na wskazaniu, że ubezpieczony wykonywał wyłącznie prace polegające na montażu izolacji, podczas gdy ubezpieczony zatrudniony był również jako blacharz, zatem obok prac monterskich wykonywał także prace blacharskie.
Apelujący wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku przez oddalenie odwołania.
Sąd Apelacyjny rozważył sprawę i uznał, że apelacja jest zasadna.
W ocenie Sądu Apelacyjnego, organ rentowy celnie wypunktował uchybienia Sądu Okręgowego, źródłem których jest sprzeczność istotnych ustaleń sprawy ze zgromadzonymi dowodami. Sąd Okręgowy bowiem błędnie dokonał ustaleń, kluczowych z punktu widzenia przesłanek materialnoprawnych, na podstawie dowodów osobowych – zeznań świadków, współpracowników ubezpieczonego i przesłuchania ubezpieczonego – uznając, bez wnikliwszej analizy wiarygodność tego materiału dowodowego, i nie dostrzegając wątpliwości, jakie nasuwała treść zeznań, w kontekście stanowiska zajmowanego przez ubezpieczonego i dokumentacji pracowniczej ubezpieczonego.
Tytułem wprowadzenia, należy przypomnieć, że organ odmówił ubezpieczonemu prawa do rekompensaty na podstawie art. 21 ustawy z 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych z tytułu co najmniej 15-letniego okres pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, uznając brak udokumentowania wykonywania pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze w rozumieniu ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Fundusz Ubezpieczeń Społecznych (j.t. Dz.U. 2021 poz. 291).
Sąd pierwszej instancji, po przeprowadzeniu postępowania dowodowego oraz ocenie dowodów uznał, że ubezpieczony wykazał 15 lat pracy w szczególnych warunkach i w rezultacie uwzględnił okres od 3 września 1975 r. do 31 marca 1996 r., jako okres pracy w szczególnych warunkach w zakresie wykonywania prac termoizolacyjnych na terenie elektrociepłowni, a więc prac wymienionych w dziale II wykazu A stanowiącego załącznik do wymienianego wcześniej rozporządzenia Rady Ministrów z 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. 1983 nr 8 poz.43), tj. prac w energetyce - przy montażu, remoncie i eksploatacji urządzeń elektroenergetycznych i cieplnych.
Sąd Apelacyjny, po analizie ustaleń sprawy dokonanej przez Sąd pierwszej instancji i wobec własnej oceny dowodów stwierdził, że ubezpieczony nie udowodnił pracy w warunkach szczególnych. Ubezpieczony od 3 września 1975 r. do 30 czerwca 1977 r. jako uczeń Przyzakładowej Dokształcającej (...) Szkoły Zawodowej w G. w zawodzie monter - blacharz izolacji termicznej, w ramach praktycznej nauki zawodu był zatrudniony w Przedsiębiorstwie (...), w pełnym wymiarze czasu pracy dla pracownika młodocianego. Następnie w okresie od 1 lipca 1977 r. do 31 marca 1996 r. był zatrudniony w tym samym przedsiębiorstwie już na zasadzie umowy o pracę. Przez cały okres tego zatrudnienia pracował na stanowisku blacharza – montera izolacji termicznej - w angażach pracodawca posługiwał się zamiennie także nazwą stanowiska blacharz, monter - blacharz izolacji termicznej. W międzyczasie, w okresie od 24 października 1979 r. do 6 kwietnia 1982 r., odbył zasadniczą służbę wojskową, po zakończeniu której powrócił do tego samego pracodawcy. W aktach osobowych ubezpieczonego nie zachował się pisemny zakres obowiązków na stanowiskach: blacharza – montera izolacji termicznej, czy blacharza. Czynności te Sąd Okręgowy ustalił wyłącznie na podstawie wyjaśnień samego ubezpieczonego oraz przesłuchanych w sprawie świadków – współpracowników ubezpieczonego. Wg tych ustaleń, ubezpieczony miał zajmować się demontażem starych izolacji termicznych i montażem nowych. Czynności, te miały polegać na pomiarów rurociągów i innych urządzeń, izolowaniu rur, kotłów parowych i zbiorników, turbin, kanałów spalin watą szklaną lub wełną mineralną, a następnie zabezpieczaniu izolacji poprzez ułożenie na niej płaszcza z blachy. Ubezpieczony miał także pracować ze sznurem azbestowym (wykonanym z włókien azbestowych). Prace te wykonywane miały być głównie na wysokości, bowiem większość rurociągów przesyłających gorącą wodę usytuowana była na wysokości. Prace te miały być wykonywane na terenach elektrowni (...), S., S. P. oraz w elektrowniach, do których ubezpieczony był wysyłany do pracy w ramach delegacji, tj. elektrowni (...), B., K., w B., w Hucie (...) oraz na budowach eksportowych.
Sąd Apelacyjny jednak rozważył, że zakres powyższych czynności oraz to, że ubezpieczony miał je wykonywać stale i w pełnym wymiarze czasu pracy – nie znalazło odzwierciedlenia w dokumentacji pracowniczej. Co więcej, pracodawca nie wystawił ubezpieczonemu (ani jego współpracownikom) świadectwa wykonywania pracy w warunkach szczególnych lub w szczególnym charakterze. Jednocześnie uwadze Sądu Apelacyjnego nie uszło, iż w aktach personalnych ubezpieczonego ze spornego okresu zatrudnienia znajduje się zakres czynności ubezpieczonego na stanowisku brygadzisty. Sąd Okręgowy ten fakt pominął, tymczasem już tylko z przesłuchania ubezpieczonego wynikało, że w istocie taki zakres czynności został mu powierzony. W związku z powyższym Sąd Apelacyjny dodatkowo ustalił, że od 1 lutego 1984 r. – na mocy umowy o pracę brygadzisty, stanowiącej załącznik do umowy o pracę z dnia 1 lipca 1977 r. - ubezpieczonemu powierzono kierowanie pracą brygady blacharzy, za co otrzymywał stosowny dodatek. Z dokumentu określającego zakres czynności brygadzisty wynikało, że na ubezpieczonym spoczywał obowiązek:
wyznaczania podległym pracownikom stanowisk pracy, przydzielanie narzędzi i materiałów, sprawdzanie stanu sprzętu,
sprawdzania warunków na poszczególnych stanowiskach od strony bhp i p.poż.,
zabezpieczania wykonawstwa robót zgodnie z obowiązującą technologią i pilnowanie jakości robót,
pracowania razem z brygadą,
prowadzenia list obecności, kontrolowania obecności pracowników,
odbierania materiałów z magazynu budowy i przygotowywania ich do rozdziału na stanowiska pracy,
urządzania podręcznego warsztatu pomocniczego – w ramach potrzeb na przydzielonych odcinkach budowy,
udzielania instruktażu w zakresie wykonawstwa robót, przypominania o przestrzeganiu warunków bhp i p.poż. oraz nadzorowania przestrzegania ich w ciągu pracy,
przestrzegania i dbania o właściwe wykorzystanie dnia roboczego oraz o atmosferę pracy,
dbania o pełną sprawność narzędzi, sprzętu pomocniczego i ochronnego,
przestrzegania norm zużycia materiałów wg obowiązującej technologii i zapobiegania niszczeniu lub marnotrawstwu materiałów, narzędzi i innych środków produkcji,
dbania o codzienne utrzymywanie porządku w miejscu pracy, a po zakończeniu robót – zabezpieczania materiałów, sprzętu i narzędzi przed kradzieżą i p.poż.,
w razie wypadku – udzielania pomocy pokrzywdzonemu, powiadamiania przełożonych, brania udziału w dochodzeniu o podejmowania środków zaradczych przeciwdziałających wypadkowi,
wykonywania innych czynności zleconych przez przełożonego.
Ponadto, w aktach osobowych ubezpieczonego znajduje się zakres obowiązków i uprawnień majstra, obowiązujący ubezpieczonego od 1 lipca 1991 r., z którego wynikają obowiązki m.in.:
organizowania pracy zespołu pracowników w sposób zapewniający należyte wykorzystanie maszyn i urządzeń oraz planowe i terminowe wykonywanie zadań,
nadzorowanie stosowanie przez pracowników bezpiecznych metod pracy, przestrzegania przepisów bhp prawidłowego posługiwania się sprzętem ochronnym i zabezpieczającym oraz postępowania zgodnego z przepisami przeciwpożarowymi,
nadzorowania prawidłowości obsługi, eksploatacji i należytej konserwacji wszystkich maszyn, urządzeń, narzędzi pracy i przyrządów przez pracowników kierowanego zespołu,
czuwania nad regularnym i odpowiednim zaopatrzeniem wszystkich stanowisk pracy w potrzebne surowce, materiały, narzędzia oraz sprawdzania właściwego ich użytkowania i przechowywania,
pilnowania i utrzymywania porządku i czystości na stanowiskach pracy i w pomieszczeniach,
weryfikowania w porozumieniu z odpowiednimi służbami Oddziału S. dokumentacji projektowo-kosztorysowej powierzonej budowy,
opracowywania projektów organizacji robót, technologii robót, zapotrzebowani na materiały, siłę roboczą, sprzęt oraz narzędzia i przesyłanie tych dokumentów w terminie ustalonym dla Oddziału,
dokonywania pomiarów podejmowanych robót dla celów normowania pracy, obmiarów robót wykonywanych do celów fakturowania i rozliczania zużytych materiałów,
prowadzenia dokumentacji płacowo-finansowej budowy, obliczania zarobków pracowników,
terminowego usuwania usterek stwierdzonych w protokole odbioru lub występujących w okresie gwarancyjnym,
rozliczania budowy po jej zakończeniu, łącznie z przekazaniem do magazynu materiałów niezabudowanych, zwrotu, uporządkowania terenu z pozostałościami po własnym działaniu,
podejmowanie działań mających na celu utrzymania ładu i porządku na budowie oraz zapobiegania marnotrawstwu, niegospodarności i nadużyciom,
czuwania nad bieżącym i prawidłowym ewidencjonowaniu ruchu osobowego pomiędzy jednostkami Oddziału.
Obowiązki ubezpieczonego nie sprowadzały się zatem wyłącznie do czynności fizycznych w zakresie wykonywania prac termoizolacyjnych, zważywszy że w zakresie jego obowiązków były czynności organizacyjno-nadzorcze jako brygadzista oraz majster. Ubezpieczony wykonywał zatem czynności administracyjne i organizacyjne związane z rozpoczęciem prac, z realizacją przedsięwzięć i jego zakończeniem, jak też związane z organizacją pracy całego zespołu. Dokumenty w aktach sprawy wskazują, że ubezpieczony był zobowiązany wykonywać szereg czynności ogólnoadministracyjnych związanych z organizacją pracy zespołu blacharzy, jak też wiele czynności administracyjnych, technicznych i organizacyjnych, które wymagały zarówno obecności na w miejscu wykonywania robót, w celu kontrolowania ich przebiegu, jak też kontrolowania wszystkich pracowników mu podległych pod kątem zakresu i jakości prac, przestrzegania bhp i zaopatrzenia sprzętowego, ale również przebywania poza miejscem wykonywania robót - w sytuacji konieczności odbierania materiałów z magazynu budowy. Sąd Okręgowy nie uwzględnił tych faktów i nie poczynił w tym zakresie ustaleń. Powyższe ustalenia co do rodzaju czynności pracowniczych natomiast wykluczają możliwość uwzględnienia wyjaśnień ubezpieczonego w zakresie, w jakim wskazywał, że jako brygadzista wykonywał takie same czynności, jak podlegli mu pracownicy, stale i w pełnym wymiarze czasu pracy. W ocenie Sądu drugiej instancji fakt, że ubezpieczony był brygadzistą oraz majstrem, wyklucza możliwość uznania, że sprawował nadzór oraz organizował pracę i jednocześnie stale i w pełnym wymiarze godzin pracy wykonywał czynności, jak podlegli mu blacharze/ blacharze – monterzy izolacji termicznych oraz pracował stale, w pełnym wymiarze godzin pracy w takich samych warunkach środowiskowych jak szeregowi pracownicy .
Idąc dalej, Sąd Apelacyjny wziął pod uwagę, iż w umowach dotyczących wykonywania przez ubezpieczonego prac na budowach eksportowych każdorazowo wskazywano stanowisko pracy – blacharz (nie blacharz – monter izolacji termicznej), zaś w odniesieniu do warunków płacy odnoszono się do układów zbiorowych budownictwa, a nie do branży energetyka i ciepłownictwo. Pozostaje więc wątpliwość, która pozwala na wniosek, że praca blacharza nie była tożsama z pracą blacharza-montera izolacji termicznych.
W ocenie Sądu Apelacyjnego, Sąd pierwszej instancji również nietrafnie ustalił, że okres pobierania nauki w szkole przyzakładowej (od 3 września 1975 r. do 30 czerwca 1977 r.) jest wliczany do stażu pracy jako okres pracy w warunkach szczególnych. Sąd Okręgowy w szczególności uznał, że ubezpieczony był zatrudniony w ramach praktycznej nauki zawodu. Brak jednak podstaw do uwzględnienia takiego okresu, ponieważ nauka ta nie była traktowana jako praca w stosunku pracy - stała i w pełnym wymiarze czasu pracy. Rekompensata z tytułu pracy w szczególnych warunkach nie przysługuje za okres nauki w szkole przyzakładowej, ponieważ nauki nie traktuje się jako pracy w warunkach szczególnych. Już przez wzgląd na powyższe ustalenia Sądu Okręgowego, błędne było zaliczenie ubezpieczonemu okresu od 3 września 1975 r. do 30 czerwca 1977 r. do stażu pracy w szczególnych warunkach.
Odnosząc się zaś do późniejszego okresu, a mianowicie od 1 lipca 1977 r. do 31 marca 1997 r., kiedy to ubezpieczony pracował już na podstawie umowy o pracę, Sąd Apelacyjny rozważył, że roboty termoizolacyjne i antykorozyjne nie mogą być zakwalifikowane do działu energetyka, ponieważ takie prace są klasyfikowane jako specjalistyczne roboty budowlane związane z montażem i wykończeniem, a nie bezpośrednio z wytwarzaniem lub przesyłem energii elektrycznej i cieplnej. Roboty termoizolacyjne i antykorozyjne dotyczą montażu i zabezpieczania konstrukcji budowlanych, co jest głównym obszarem działalności firm budowlanych. Według Polskiej Klasyfikacji Działalności ( (...)) tego typu prace przypisuje się co do zasady do grup związanych z pozostałymi specjalistycznymi robotami budowlanymi, a nie zaś przemysłem energetycznym. Wyjaśnienia bowiem wymaga, że energetyka zajmuje się produkcją, przesyłem i dystrybucją energii elektrycznej i cieplnej, w sytuacji gdy budownictwo zajmuje się wznoszeniem, konserwacją i remontowaniem obiektów budowlanych, co także obejmuje izolację i zabezpieczenia antykorozyjne. Przy czym jako prace w szczególnych warunkach w energetyce kwalifikuje się również prace z pogranicza budownictwa specjalistycznego, polegające na montażu, remoncie i eksploatacji urządzeń elektroenergetycznych i cieplnych – wg załącznika Wykazu A; Dział II w energetyce . Niemniej wykładnia językowa regulacji zawartej w wykazie A, Dział II, przy uwzględnieniu przyjętej przez rozporządzenie kwalifikacji branżowo-stanowiskowej oraz systematyki przepisów, nie pozwala na kwalifikowanie a priori pracy wykonywanej przez blacharzy – monterów izolacji termicznych, wykonujących pracę w resorcie budowlanym, jako pracy w szczególnych warunkach w energetyce. Zatem, chociaż czynności, które ubezpieczony wykonywał jako blacharz – monter izolacji termicznych, mogły być świadczone również dla obiektów energetycznych (np. elektrowniach i elektrociepłowniach), to sama charakterystyka tych robót jest z definicji budowlana, i dla zmiany tej charakterystyki wymagane są dowody niewątpliwie, czego w sprawie zabrakło. W szczególności brak dowodu na to, że przez cały uwzględniony okres od 3 września 1975 do 31 marca 1996 ubezpieczony pracował jako blacharz – monter izolacji termicznych, stale i w pełnym wymiarze czasu pracy jedynie przy montażu i remoncie urządzeń elektroenergetycznych i cieplnych, związanych z przesyłem energii elektrycznej i cieplnej. Tej okoliczności przeczą wyżej opisane fakty, dotyczące pracy jako uczeń zawodu, jak też w późniejszym okresie pracy na stanowisku brygadzisty i majstra oraz na budowach eksportowych. Nadto z akt osobowych wynika, że już w umowie o pracę z 1 lipca 1977 r. wskazano, że w czasie trwania umowy obywatel będzie otrzymywał wynagrodzenie płatne w sposób i na warunkach przewidzianych w UZP dla budownictwa. Premie i dodatki na zasadach i warunkach określonych w przepisach określonych w przepisach i układzie zbiorowym dla budownictwa. Podobny sposób wynagradzania – powiązanego właśnie z resortem budowniczym – wskazano w piśmie z dnia 30 maja 1979 r. Także w piśmie z dnia 2 listopada 1983 r. wskazano, że ubezpieczony wynagradzany będzie zgodnie z obowiązującym Taryfikatorem Kwalifikacyjnym Robotników Budowlanych. Zatem pracodawca jednoznacznie identyfikował prowadzoną przez siebie działalność z branżą budowlaną, nie z energetyką.
Co więcej, w oparciu o dane z Krajowego Rejestru Sądowego Sąd Apelacyjny dodatkowo ustalił, że jako przedmiot przeważającej działalności Przedsiębiorstwa (...) (aktualnie "w likwidacji") wskazano: produkcję konstrukcji metalowych i ich części ( (...) 25.11.Z). Tymczasem (...) (Produkcja konstrukcji metalowych i ich części) należy do podklasy C – (...) przemysłowe. Jako przedmiot pozostałej działalności przedsiębiorcy wskazano:
45.32.Z - specjalistyczne roboty izolacyjne w energetyce zawodowej,
45.32.Z - specjalistyczne roboty izolacyjne w ochronie środowiska,
45.32.Z - specjalistyczne roboty izolacyjne w budownictwie mieszkaniowym,
45.44.A - specjalistyczne roboty antykorozyjne w energetyce zawodowej,
45.44.A - specjalistyczne roboty antykorozyjne w ochronie środowiska,
45.44.A - specjalistyczne roboty antykorozyjne w budownictwie mieszkaniowym,
45.25.E - wykonywanie specjalistycznych robót antykorozyjnych w energetyce zawodowej, ochronie środowiska i budownictwie,
45.32.Z - wykonywanie robót izolacyjnych w energetyce zawodowej, ochronie środowiska i budownictwie,
45.25.A - montaż i dystrybucja rusztowań,
43.29.Z - specjalistyczne roboty izolacyjne w energetyce zawodowej,
43.29.Z - specjalistyczne roboty izolacyjne w ochronie środowiska,
43.29.Z - specjalistyczne roboty izolacyjne w budownictwie mieszkaniowym,
43.33.Z - specjalistyczne roboty antykorozyjne w energetyce zawodowej,
43.33.Z - specjalistyczne roboty antykorozyjne w ochronie środowiska,
43.33.Z - specjalistyczne roboty antykorozyjne w budownictwie mieszkaniowym,
43.99.Z - wykonywanie specjalistycznych robót antykorozyjnych w energetyce zawodowej, ochronie środowiska i budownictwie,
43.29.Z - wykonywanie robót izolacyjnych w energetyce zawodowej, ochronie środowiska i budownictwie,
43.99.Z - montaż i dystrybucja rusztowań,
25.61.Z - obróbka metali i nakładanie powłok na metale,
42.13.Z - roboty związane z budową mostów i tuneli,
41.20.Z - roboty budowlane związane ze wznoszeniem budynków mieszkalnych i niemieszkalnych,
42.99.Z - roboty związane z budową pozostałych obiektów inżynierii lądowej i wodnej, gdzie indziej niesklasyfikowane,
43.22.Z - wykonywanie instalacji wodno-kanalizacyjnych, cieplnych, gazowych i klimatyzacyjnych,
43.29.Z - wykonywanie pozostałych instalacji budowlanych,
43.34.Z - malowanie i szklenie,
43.39.Z - wykonywanie pozostałych robót budowlanych wykończeniowych,
43.99.Z - pozostałe specjalistyczne roboty budowlane, gdzie indziej niesklasyfikowane.
Działalność przedsiębiorstwa była więc wszechstronna i nie ograniczała się jedynie do branży energetyki i ciepłownictwa. Nie było zatem podstaw faktycznych by przyjąć, że przedsiębiorstwo, w którym pracował ubezpieczony prowadziło działalność tylko i wyłącznie na rzecz branży energetycznej i ciepłownictwa.
W kontekście powyższych ocen, Sąd Apelacyjny nie kwestionuje, że ubezpieczony pracując w Przedsiębiorstwie (...) wykonywał czynności w zakurzeniu, pyle, czy w kontakcie z materiałami szkodliwymi – jak np. sznur azbestowy, spalona wełna izolacyjna, czy też wykonywał prace na wysokościach. Zatem ubezpieczony niewątpliwie bywał narażony na szkodliwe warunki. Jednak okoliczność, że wnioskodawca mógł być narażony na uciążliwe warunki pozostaje bez wpływu na treść rozstrzygnięcia sądu drugiej instancji. Praca w warunkach szkodliwych nie jest bowiem tożsama z pracą w szczególnych warunkach. W świetle art. 32 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych ustawodawca wymaga równocześnie pracy o znacznej uciążliwości, a takie zostały rodzajowo wymienione w załączniku do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze. Oznacza to, że w rozumieniu ustawowym, pracą o znacznej szkodliwości dla zdrowia i o znacznym stopniu uciążliwości dla osoby, która nie wykonuje jako podstawowych prac wymienionych w wykazie A, stanowiącym załącznik do ww. rozporządzenia, są wyłącznie czynności zgodne z wykazem, nie zaś wykonywanie jakichś innych prac, choćby w tych samych szkodliwych warunkach (por. wyrok Sądu Najwyższego z 10 kwietnia 2014 r., I UK 388/13, LEX nr 1464690). Twierdzenie ubezpieczonego, że wykonywał prace, będące pracami ciężkimi oraz w ciężkich warunkach, nie są wystarczające do uznania takiej pracy za pracę w szczególnych warunkach w rozumieniu przepisów cyt. rozporządzenia. Jak bowiem powyżej wskazano, praca blacharza, czy montera izolacji termicznych jako taka nie jest pracą zaliczaną do pracy w warunkach szczególnych, a jednocześnie brak dowodów na wykonywanie tych prac tylko na rzecz branży energetyki elektrycznej lub cieplnej. Już z uwagi na powyższe Sąd Apelacyjny nie uznał pracy ubezpieczonego w spornym okresie za pracę w warunkach szczególnych.
Sąd Apelacyjny, podobnie jak organ rentowy, duże znaczenie dowodowe przypisał okoliczności braku wystawienia ubezpieczonemu świadectwa pracy w warunkach szczególnych lub szczególnym charakterze przez zakład pracy. Co więcej, zauważył, że świadek M. D. wskazał, że nie wie dlaczego likwidator nie chce wydawać świadectw pracy w warunkach szczególnych. Stąd też ustalenie, że ubezpieczony w spornym okresie wykonywał prace w warunkach szczególnych wyłącznie w oparciu o zeznania ubezpieczonego oraz przesłuchanych w sprawie świadków - współpracowników, którzy również zainteresowani są uzyskaniem rekompensaty – byłoby niemiarodajne. Sąd Okręgowy oparł ustalenia sprawy wyłącznie na dowodzie z zeznań ubezpieczonego i świadków, podczas gdy nie były to dowody wiarygodne, skoro wszystkie te osoby – bezpośrednio lub pośrednio – zainteresowane są korzystnym rozstrzygnięciem przedmiotowego postępowania.
Sąd Apelacyjny nie zgadza się z ustaleniem Sądu Okręgowego, że w okres zatrudnienia ubezpieczonego w Przedsiębiorstwie (...) należy zaliczyć jako okres pracy w szczególnych warunkach w zakresie wykonywania prac termoizolacyjnych na terenie elektrociepłowni, a więc prac wymienionych w dziale II wykazu A stanowiącego załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. 1983 nr 8 poz.43), tj. prac w energetyce - przy montażu, remoncie i eksploatacji urządzeń elektroenergetycznych i cieplnych. Ubezpieczony nie wykonywał tego rodzaju pracy stale, w pełnym wymiarze czasu pracy i przez cały sporny okres, zatem nie spełnił przesłanki przyznania rekompensaty, ponieważ nie legitymuje się okresem 15 lat pracy w warunkach szczególnych. Tym samym uzasadniona była odmowa przyznania świadczenia.
W rezultacie, Sąd Apelacyjny na podstawie art. 386 § 1 k.p.c., orzekając co do istoty sprawy, zmienił zaskarżony wyrok w całości i oddalił odwołanie.
SSA Jolanta Hawryszko