Wyrok z 28 kwietnia 2026, sygn. II AKa 56/26

Przewodniczący - sędzia

SA Agnieszka Pawłowska (sprawozdawca)

Sędziowie:

SA Leszek Pietraszko

SO del. do SA Artur Achrymowicz

Protokolant

st. sekretarz sądowy Magdalena Pucer

.............................................

SSA Leszek Pietraszko

............................................

SSA Agnieszka Pawłowska

..............................................

SSO del. Artur Achrymowicz

Formularz UK 2

Sygnatura akt

II AKa 56/26

Załącznik dołącza się w każdym przypadku. Podać liczbę załączników:

1.  CZĘŚĆ WSTĘPNA

1.1. Oznaczenie wyroku sądu pierwszej instancji

Wyrok Sądu Okręgowego w Radomiu z dnia 9 grudnia 2025 roku

Sygn. akt II Ko 55/25

1.2. Podmiot wnoszący apelację

☐ oskarżyciel publiczny albo prokurator w sprawie o wydanie wyroku łącznego

☐ oskarżyciel posiłkowy

☐ oskarżyciel prywatny

☐ obrońca

☐ oskarżony albo skazany w sprawie o wydanie wyroku łącznego

☒ pełnomocnik w sprawie o zadośćuczynienie

1.3. Granice zaskarżenia

1.3.1. Kierunek i zakres zaskarżenia

☒ na korzyść

☐ na niekorzyść

☒ w całości

☐ w części

☐co do winy

☐co do kary

☐co do środka karnego lub innego rozstrzygnięcia albo ustalenia

1.3.2. Podniesione zarzuty

Zaznaczyć zarzuty wskazane przez strony w apelacji

☐art. 438 pkt 1 k.p.k. – obraza przepisów prawa materialnego w zakresie kwalifikacji prawnej czynu przypisanego oskarżonemu

☒art. 438 pkt 1a k.p.k. – obraza przepisów prawa materialnego w innym wypadku niż wskazany w art. 438 pkt 1 k.p.k., chyba że pomimo błędnej podstawy prawnej orzeczenie odpowiada prawu

☐art. 438 pkt 2 k.p.k. – obraza przepisów postępowania, jeżeli mogła ona mieć wpływ na treść orzeczenia

☐art. 438 pkt 3 k.p.k. – błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę orzeczenia,
jeżeli mógł on mieć wpływ na treść tego orzeczenia

☐art. 438 pkt 4 k.p.k. – rażąca niewspółmierność kary, środka karnego, nawiązki lub niesłusznego zastosowania albo niezastosowania środka zabezpieczającego, przepadku lub innego środka

☐art. 439 k.p.k.

☐brak zarzutów

1.4. Wnioski

☒uchylenie

☐zmiana

.  STANOWISKO SĄDU ODWOŁAWCZEGO WOBEC ZGŁOSZONYCH ZARZUTÓW i wniosków

Lp.

Zarzut

obraza prawa materialnego, tj.

a) art. 8 ust. 4 w zw. z art. 8 ust. i ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (dalej zwana ustawę lutową), polegającego na niezasadnym przyjęciu, że wcześniejsze zasądzenie zadośćuczynienia i odszkodowania na rzecz E. Ł. na podstawie ustawy lutowej wytworzyło stanu rzeczy osądzonej (res iudicata) i uniemożliwiało, na zasadzie słuszności, zasądzenie na rzecz wnioskodawców uzupełniającego zadośćuczynienia za krzywdę, podczas gdy prawidłowa wykładnia art. 8 ust. 4 ustawy lutowej prowadzi do wniosku, że ma on zastosowania w przypadku wcześniejszego zasądzenia rekompensaty na podstawie przepisów tej ustawy, tym bardziej, że takie zadośćuczynienie zostało już prawomocnie zasądzone wyrokiem Sądu Okręgowego w Radomiu z dnia 31 lipca 2024 r. na rzecz jednego z synów E. Ł. z równoczesnym zabezpieczeniem kwoty należnej pozostałym uprawnionym;

b) art. 8 ust. 4 w zw. z art. 8 ust, 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego polegającego na niezasadnym przyjęciu, że wcześniejsze zasądzenie zadośćuczynienia i odszkodowania na rzecz ojca wnioskodawców na podstawie ustawy lutowej wytworzyło stanu rzeczy osądzonej (res iudicata) i uniemożliwiało, na zasadzie słuszności, zasądzenie na rzecz wnioskodawców uzupełniającego zadośćuczynienia za krzywdę, podczas gdy Sąd nie wziął pod uwagę faktu, że na mocy nowelizacji ustawy lutowej z dnia 29 października 2019 roku, ustawodawca wprowadził zmianę polegającą na możliwości ubiegania się odszkodowanie i zadośćuczynienie nie tylko za szkody i krzywdy wynikłe z wydania orzeczenia, ale wynikłe z jego wydania lub wykonania, zatem roszczenie wnioskodawców ma szerszy zakres i jako oparte na przepisach obowiązujących obecnie powinno zostać rozpoznane jako zakresowo szersze, bo obejmujące krzywdę E. Ł. wynikłą również z wykonania wobec niego orzeczenia i wszystkich tego skutków;

☐ zasadny

☐ częściowo zasadny

☒ niezasadny

Zwięźle o powodach uznania zarzutu za zasadny, częściowo zasadny albo niezasadny

Wbrew podniesionym w wywiedzionym środku odwoławczy zarzutom, Sąd Okręgowy nie dopuścił się obrazy wskazanego w nich przepisu prawa materialnego, ani żadnego innego, które to naruszenie mogłoby doprowadzić do zmiany wydanego w sprawie orzeczenia. Nie sposób także uznać, by u podstaw zaskarżonego postanowienia legł także jakikolwiek błąd w ustaleniach faktycznych. Dokonana przez Sąd Apelacyjny kontrola odwoławcza zaskarżonego orzeczenia prowadzi do wniosku, że w niniejszej sprawie istotnie zaistniała negatywna przesłanka procesowa z art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k. obligująca do umorzenia postępowania. Wskazać w tym miejscu ponownie należy, że kwestia zasądzenia odszkodowania i zadośćuczynienia na rzecz E. Ł. w związku z jego pozbawieniem wolności, związanym z działalnością na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego, była już uprzednio przedmiotem rozważań Sądu. Postanowieniem z dnia 6 maja 1998 roku Sądu Wojewódzkiego w Radomiu na mocy art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego przyznano mu wszak kwotę 84 612 złotych.

Wbrew nadto stanowisku skarżącego, Sąd Okręgowy słusznie uznał, że w sprawie niniejszej nie zachodzi wyjątek od reguły res iudicata przewidziany przez przepis art. 8 ust. 4 ustawy z dnia 23 lutego 1991 roku o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalności na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (dalej jako ustawa lutowa), w którym ustawodawca wprost wprowadził możliwość ponownego rozpoznania sprawy, mimo że wcześniej zapadło już rozstrzygnięcie w warunkach identyczności stron i tożsamość przedmiotu procesu. Regulacja powyższa nie mogła stanowić podstawy do ubiegania się przez R. Ł., U. Ł., R. R., B. Ł. oraz S. Ł. o ponowne zadośćuczynienie, gdyż nie zostały spełnione przewidziane w niej przesłanki. Jedynie bowiem w sytuacji, gdy wcześniejsze prawomocne zasądzenie zadośćuczynienia nastąpiło w wyniku rewizji nadzwyczajnej, kasacji lub wznowienia postępowania, nie zachodzi przeszkoda w postaci powagi rzeczy osądzonej w zakresie zasądzenia kwoty dodatkowego odszkodowania czy zadośćuczynienia za związane z niesłusznym skazaniem z powodu działalności na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego, bowiem przepis art. 8 ust. 4 ustawy lutowej wprost dopuszcza taką możliwość (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 7 kwietnia 2022 r. sygn. I KZ 57/21, LEX nr 3419495, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 lipca 2008 r., sygn. WA 26/08, LEX nr 531918 oraz z dnia 23 stycznia 2019 r., V KK 111/18, wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 19 lutego 2009 r. sygn. II Aka 21/09, LEX nr 493296, postanowienie Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 12 lutego 2008 r. sygn. II Akz 42/06, LEX nr 393001, wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 21 kwietnia 2021 r., II AKa 28/21). Tym samym podkreślenia wymaga fakt, że treść przepisu art. 8 ust. 4 ustawy lutowej generalnie respektuje zasadę powagi rzeczy osądzonej, wprowadzając od niej jedynie wąski zakresowo wyjątek. Jest nim istnienie względów słuszności przemawiających za przyznaniem odszkodowania „uzupełniającego", o ile pierwotnie zasądzenie odszkodowania nastąpiło w wyniku rewizji nadzwyczajnej, kasacji lub wznowienia postępowania (zob. postanowienie Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 4 kwietnia 1995 r., II AKz 48/95). Z taką zaś sytuacją nie mamy do czynienia w niniejszej sprawie. Dostrzeżenia przy tym wymaga, że nawet w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 18 maja 2022 r. w sprawie V KK 499/21 wyraźnie wskazano, iż przepis art. 8 ust. 4 ustawy lutowej dotyczy takich tylko sytuacji, gdy przed wejściem w życie ustawy lutowej osoba uzyskała prawomocnie odszkodowanie w wyniku rewizji nadzwyczajnej, kasacji lub wznowienia postępowania, a względy słuszności przemawiają za przyznaniem jej dodatkowego odszkodowania na podstawie art. 8 ust. 1 (V KK 499/21, LEX nr 3439128). Ewidentne jest zatem, że w niniejszej sprawie taka sytuacja nie zachodzi. Przepis art. 8 ust. 4 ustawy lutowej, stanowiący podstawę prawną wniosku o zadośćuczynienie w niniejszej sprawie, znajduje zastosowanie tylko w sytuacji, gdy uprzednio w wyniku rewizji nadzwyczajnej, kasacji lub wznowienia postępowania, prawomocnie zasądzono już odszkodowanie - i to zarówno przed wejściem w życie ustawy lutowej, przede wszystkim w oparciu o przepisy Rozdziału 50 Kodeksu postępowania karnego z 1969 r. (na podstawie art. 487 d.k.p.k.), jak i wtedy, gdy o roszczeniu rozstrzygnięto na podstawie przepisów Kodeksu cywilnego lub w oparciu o przepis art. 552 Kodeksu postępowania karnego z 1997 r. (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 21 listopada 2023 r., III KK 143/23). Ponownie podkreślić należy, że przepis ten stanowi wyłom w zasadzie res iudicata, lecz zamiarem ustawodawcy było umożliwienie osobom represjonowanym dochodzenia dodatkowego odszkodowania i zadośćuczynienia wówczas, gdy zostało już ono wprawdzie wcześniej zasądzone, ale na podstawie innych przepisów, a za takim roszczeniem uzupełniającym przemawiają względy słuszności (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 września 2024 roku, sygn. akt I KK 318/23).

W świetle wyżej wskazanych okoliczności na akceptację nie zasługuje stanowisko, że na podstawie art. 8 ust. 4 ustawy lutowej możliwe jest ubieganie się ponownie o odszkodowanie i zadośćuczynienie ze względów słuszności także wówczas, gdy poprzednio zasądzone zostało już odszkodowanie na postawie tejże ustawy. Podzielenie tego rodzaju wniosku pominęłoby literalnie zapisany w tym przepisie wymóg wcześniejszego zasądzenia odszkodowania i zadośćuczynienia „w wyniku rewizji nadzwyczajnej, kasacji lub wznowienia postępowania”, poprzedzający ewentualne rozważenie względów słuszności, których Sąd z uwagi na brak formalnych podstaw czynić nie musiał, co czyni bezpodstawnymi zarzuty obrazy prawa materialnego, które skarżący wywodzi z nieprzeanalizowania przez Sąd Okręgowy materiału dowodowego pod tym kątem.

Dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy, pomimo przywołanego zarzutu odnośnie uprzedniego zasądzenia jednemu z synów ponownego zadośćuczynienia, fakt ten pozostaje całkowicie irrelewantny, nie została bowiem spełniona podstawowa przesłanka takiego orzeczenia. Jasny jest w tym zakresie wyrok SN Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 września 2024 r. sygn. akt I KK 318/23 gdzie wskazano, że negatywna przesłanka procesowa w postaci powagi rzeczy osądzonej (art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k.) zachodzi, gdy wnioskodawca uzyskał wcześniej na podstawie przepisów ustawy lutowej (np. art. 8 ust. 1) rekompensatę za represje, jakie go dotknęły z tytułu takiej działalności, a następnie wystąpił o zasądzenie uzupełniającego odszkodowania i zadośćuczynienia na podstawie art. 8 ust. 4 tej ustawy, przy braku nowego (innego) tytułu prawnego. Reguła res iudicata nie ma natomiast zastosowania do tych przypadków, gdy o roszczeniu z tytułu odszkodowania i zadośćuczynienia orzeczono na innej podstawie niż wynikająca z art. 8 ust. 1 ustawy lutowej (a więc w sytuacjach, gdy o tych roszczeniach rozstrzygnięto prawomocnie poprzez ich zasądzenie w następstwie wcześniejszego orzeczenia rehabilitacyjnego będącego wynikiem rewizji nadzwyczajnej, kasacji lub wznowienia postępowania). Tymczasem nie budzi wątpliwości, że podstawę obecnie kierowanego roszczenia ponownie stanowi przepis tej samej normy art. 8 ust. 1 cyt. ustawy. Powyższa okoliczność przesądza z kolei o tożsamości podmiotowo-przedmiotowej obydwu postępowań oraz w konsekwencji o trafności odwołania się przez Sąd Okręgowy do negatywnej przesłanki procesowej z art. 17 § 1 pkt.7 k.p.k. Res iudicata jest ujemnym warunkiem procesu, więc aby postępowanie mogło być dopuszczalne, konieczne byłoby uchylenie skutków poprzedniego orzeczenia w drodze środków odwoławczych o charakterze nadzwyczajnym, o ile oczywiście zaistnieją przewidziane w ustawie ku temu przesłanki.

Odnosząc się do zawartych w uzasadnieniu apelacji uwag dotyczących tego, że w postępowaniu Sądu Wojewódzkiego w Radomiu sygn. akt II Ko 28/98 pominięto okoliczności konieczne dla ustalenia wysokości należnego wnioskodawcy zadośćuczynienia. W tym zakresie wskazano fakt, że E. Ł. po wyjściu na wolność odczuwał cierpienia fizyczne związane z odbywaniem kary więzienia, a bicie i torturowanie go w toku śledztwa spowodowały poważną i stałą utratę zdrowia. Ponadto fakt, że w związku ze skazaniem zachorował na astmę, chorobę wieńcową, owrzodzenie dwunastnicy i reumatyzm, a także to, że pobyt E. Ł. w więzieniu i represje po jego opuszczeniu odbiły się negatywnie na jego psychice. Natomiast po odbyciu kary E. Ł. był w dalszym ciągu represjonowany, przy czym robiono mu utrudnienia w pracy, uniemożliwiano mu naukę na kursach technicznych celem podniesienia kwalifikacji, jak również był stale inwigilowany ze strony organów bezpieczeństwa. W odniesieniu do wskazanych okoliczności podkreślenia wymaga fakt, że z chwilą uprawomocnienia się wyroku dochodzi do prekluzji materiału faktycznego sprawy, w której wyrok został wydany. Oznacza to, że jeżeli określone okoliczności i oparte na nich zarzuty lub wypływające z nich wnioski istniały i dały się sformułować w chwili zamknięcia rozprawy, lecz strona ich skutecznie nie podniosła lub nie przytoczyła, a w związku z tym nawet nie zostały spożytkowane przez Sąd przy wydaniu wyroku, podlegają prekluzji, czyli wykluczającemu działaniu prawomocności oraz powagi rzeczy osądzonej. Skutek ten jest niezależny od tego, czy strona ponosi winę zaniechania przytoczenia określonych okoliczności lub podniesienia właściwych zarzutów, jak stwierdził Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 15 listopada 2012 r., V CSK 541/11, z także w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 11 września 2024 roku, sygn. akt I KK 318/23, z którymi to orzeczeniami należy się w pełni zgodzić. Słusznie wskazuje się ponadto, że "prekluzja materiału dotyczy zarówno faktów i dowodów powołanych, jak i niepowołanych przez strony do uzasadnienia żądania i podejmowanej obrony, przy czym obojętny jest sposób, w jaki Sąd odniósł się do wywodów stron" (zob. P. Grzegorczyk (w:) Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Tom II. Postępowanie rozpoznawcze, wyd. V, red. T. Ereciński, Warszawa 2016, komentarz do art. 365 i art. 366, teza 24). W kontekście tych niezaprzeczalnie słusznych argumentów nie budzi wątpliwości, że zarówno fakty związane z odczuwaniem cierpień fizycznych będących konsekwencją odbywania kary więzienia, czy bicie i torturowanie E. Ł. w toku śledztwa, co spowodowało poważną i stałą utratę zdrowia, czy też fakt, że w związku ze skazaniem miał zachorować na różnego rodzaju dolegliwości, a także to, że przeżycia związane z osadzeniem odbiły się negatywnie na jego psychice, istniały w czasie, w którym wystąpiono z wnioskiem w sprawie Sądu Wojewódzkiego w Radomiu sygn. akt II Ko 28/98. Z tych względów nie mogły już stanowić ponownie podstawy rozstrzygnięcia Sądu orzekającego w sprawie.

Jednocześnie skarżący zdaje się niewłaściwie rozumieć stosowanie w niniejszym postępowaniu zasad słuszności, które zgodnie z treścią art. 8 ust 4 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego powiązane zostały z możliwością ponownego uzupełniającego zasądzenia należności, ale jedynie w przypadku gdy uprzednio w wyniku rewizji nadzwyczajnej, kasacji lub wznowienia postępowania prawomocnie zasądzono już odszkodowanie/zadośćuczynienie. W konsekwencji przyjąć należy, że jedynie wówczas możliwe byłoby ponowne, dodatkowe uwzględnienie roszczenia, o ile przemawiałyby za tego rodzaju decyzją zasady słuszności (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 27 listopada 2024 r. sygn. akt III KK 510/24). Mając na uwadze powyższe, Wyrok Sądu Okręgowego w Radomiu z dnia 31 lipca 2024 r., dotyczący ponownego zasądzenia zadośćuczynienia F. Ł. nigdy zatem nie powinien był zapaść.

Jednocześnie zadośćuczynienie na podstawie ustawy lutowej może być przyznane jedynie za okres pozbawienia wolności E. Ł. związanego z jego działalnością niepodległością i ewentualnych konsekwencji bezpośrednio powiązanych z tą okolicznością. Ustawa z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego nie daje podstawy do domagania się zadośćuczynienia za to, że po wyjściu na wolność osoba, która prowadziła działalność niepodległościową, była nękana przez funkcjonariuszy Urzędu Bezpieczeństwa lub później Służby Bezpieczeństwa czy dotknęły ją inne negatywne przeżycia związane z postrzeganiem jej osoby przez ówcześnie rządzącą partię komunistyczną i jej aparat represji (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 22 września 2025 r. II AKa 93/25).

Słusznie zatem Sąd I instancji uznał, że w niniejszej sprawie zaktualizowała się przesłanka powagi rzeczy osądzonej, a w konsekwencji wydał orzeczenie merytoryczne, bowiem zgodnie z art. 8 ust. 3 ustawy lutowej w zw. z art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k., postępowanie powinno być umorzone.

Wniosek

uchylenie zaskarżonego orzeczenia i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w Radomiu do ponownego rozpoznania.

☐ zasadny

☐ częściowo zasadny

☒ niezasadny

Zwięźle o powodach uznania wniosku za zasadny, częściowo zasadny albo niezasadny.

Niezasadność zarzutów determinowała nieuwzględnienie wniosku apelacyjnego.

5.  ROZSTRZYGNIĘCIE SĄDU ODWOŁAWCZEGO

5.1. Utrzymanie w mocy wyroku sądu pierwszej instancji

1.

Przedmiot utrzymania w mocy

Utrzymano zaskarżony wyrok w mocy.

Zwięźle o powodach utrzymania w mocy

j.w.

6.  Koszty Procesu

P unkt rozstrzygnięcia z wyroku

Przytoczyć okoliczności

O kosztach postępowania odwoławczego orzeczono na podstawie art. 13 ustawy z dnia 23 lutego 1991 roku o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (Dz.U.2021.1693 t.j.).

7.  PODPIS

SA Leszek Pietraszko SA Agnieszka Pawłowska SO del. Artur Achrymowicz