Wyrok SN z 7 maja 2015, sygn. WA 3/15
Data orzeczenia
7 maja 2015
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Wojskowa, Wydział Odwoławczo-Kasacyjny
Przewodniczący
SSN Wiesław Błuś
Tagi
Podstawa prawna
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 7 maja 2015 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Wiesław Błuś (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Jerzy Steckiewicz
SSN Andrzej Tomczyk
Protokolant : Marcin Szlaga
przy udziale prokuratora Wojskowej Prokuratury Okręgowej delegowanego do
Naczelnej Prokuratury Wojskowej ppłk. Tomasza Narłowskiego
w sprawie z wniosku Z. M., po rozpoznaniu w Izbie Wojskowej na rozprawie w dniu
7 maja 2015 r. apelacji, wniesionej przez prokuratora oraz pełnomocnika
wnioskodawczyni od wyroku Wojskowego Sądu Okręgowego w W. z dnia 12
stycznia 2015 r.,
1. uchyla zaskarżony wyrok w części oddalającej wniosek o
odszkodowanie i w tym zakresie przekazuje sprawę Wojskowemu
Sądowi Okręgowemu w W. do ponownego rozpoznania, a w
pozostałej części utrzymuje go w mocy;
2. kosztami sądowymi postępowania odwoławczego obciąża
Skarb Państwa.
2
UZASADNIENIE
Wyrokiem z dnia 19 marca 1982 r. Wojskowy Sąd Garnizonowy w K. uznał Z.
M. za winną popełnienia przestępstwa określonego w art. 305 k.k. z 1969 r. i skazał
ją na karę 10 miesięcy pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej
wykonania na okres 2 lat próby oraz wymierzył jej grzywnę w wysokości 10 000 zł,
na poczet której zaliczył okres tymczasowego aresztowania od dnia 5 lutego 1982 r.
do dnia 22 lutego 1982 r. oraz zasądził na rzecz Skarbu Państwa opłatę w kwocie
3800 zł oraz koszty postępowania w wysokości 2930 zł. Orzeczenie to nie było
zaskarżone i uprawomocniło się przed sądem pierwszej instancji.
Wojskowy Sąd Okręgowy w W. wyrokiem z dnia 30 maja 2012 r. wznowił
postępowanie sądowe, uchylił opisane wyżej orzeczenie i uniewinnił oskarżoną od
popełnienia czynu zarzuconego jej aktem oskarżenia, to jest popełnienia
przestępstwa określonego w art. 305 k.k. z 1969 r.
W dniu 6 czerwca 2013 r. do Wojskowego Sądu Okręgowego w W. wpłynęło
pismo procesowe, w którym pełnomocnik Z.M. wniósł o:
„zasądzenie od Skarbu Państwa na rzecz wnioskodawczyni w związku z
niesłusznym jej aresztowaniem w dniach 5 lutego 1982 r. – 22 lutego 1982 r. na
podstawie art. 1 i 8 dekretu z dnia 8 grudnia 1981 r. o postępowaniach
szczególnych w sprawach o przestępstwa i wykroczenia w czasie obowiązywania
stanu wojennego następujących kwot:
- 250.000 zł tytułem odszkodowania,
- 100.000 zł tytułem zadośćuczynienia”.
Wyrokiem z dnia 12 stycznia 2015 r. Wojskowy Sąd Okręgowy, na podstawie
art. 552 § 1 i § 4 k.p.k., zasądził od Skarbu Państwa na rzecz wnioskodawczyni
tytułem odszkodowania za poniesioną szkodę - kwotę 33.232,50 zł, a tytułem
zadośćuczynienia za doznaną krzywdę - kwotę 100.000 zł, wraz z ustawowymi
odsetkami liczonymi od daty prawomocności wyroku, jednocześnie oddalił wniosek
w pozostałym zakresie.
Powyższe orzeczenie zostało zaskarżone w drodze dwóch apelacji.
3
Prokurator Wojskowej Prokuratury Okręgowej wniósł środek odwoławczy na
niekorzyść Z. M., zaskarżając wyrok Wojskowego Sądu Okręgowego w części
dotyczącej orzeczenia o wysokości przyznanego wnioskodawczyni
zadośćuczynienia za doznaną krzywdę wynikłą z zastosowania wobec niej
tymczasowego aresztowania w okresie od 5 do 22 lutego 1982 r. i orzeczeniu temu
zarzucił:
„1. obrazę przepisu postępowania - art. 202 § 1 k.p.k. - która miała wpływ na treść
orzeczenia, poprzez powołanie przez sąd w postanowieniu z dnia
21 sierpnia 2013 r. „biegłego lekarza psychiatry” celem stwierdzenia m.in. „czy Z. M.
przed tymczasowym aresztowaniem (05.02.1982 r.) cierpiała na jakieś schorzenia
psychiczne, jeżeli tak to na jakie” oraz „czy fakt tymczasowego aresztowania (w
okresie 05 - 22 02. 1982 r.) wpłynął na pogorszenie się stanu zdrowia (w tym
psychofizycznego) Z. M., a jeśli tak, to w jakim zakresie” i oparcie przez sąd
orzeczenia na treści opinii zespołu biegłych z udziałem jednego lekarza psychiatry,
podczas, gdy zgodnie z powołanym przepisem w celu wydania opinii o stanie
zdrowia psychicznego oskarżonego sąd powołuje co najmniej dwóch biegłych
lekarzy psychiatrów;
2. błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę orzeczenia, mający
wpływ na treść zaskarżonego wyroku, polegający na dokonaniu przez sąd dowolnej
oceny ustalonych w sprawie istotnych faktów poprzez nadanie zbyt dużego
znaczenia subiektywnym odczuciom wnioskodawczyni co do skutków
tymczasowego aresztowania oraz niewłaściwą ocenę innych dowodów
świadczących o tym, że obecny stan jej zdrowia nie jest wyłączną konsekwencją
zastosowania tymczasowego aresztowania, co spowodowało przyjęcie, że krzywda,
jakiej doznała Z. M. na skutek oczywiście niesłusznego tymczasowego
aresztowania w okresie 17 dni, tj. w dniach 5-22 lutego 1982 r. uzasadnia
zasądzenie zadośćuczynienia w kwocie 100.000 zł (stu tysięcy zł), przy
jednoczesnym zminimalizowaniu pozostałych okoliczności związanych zarówno z
przebiegiem izolacji, takich, jak okres tymczasowego aresztowania, sposób jego
wykonywania dla osadzonej, jak i z ówczesną konstrukcją psychiczną
wnioskodawczyni, co prowadzi do wniosku, że orzeczona kwota zadośćuczynienia
jest rażąco niewspółmiernie wysoka w stosunku do doznanej krzywdy i sprzeczna z
4
funkcją kompensacyjną zadośćuczynienia, co w konsekwencji doprowadziło do
osiągnięcia nadmiernych, nieadekwatnych korzyści finansowych przez
wnioskodawczynię”.
Podnosząc te zarzuty skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i
przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji.
Drugą apelację wniósł pełnomocnik wnioskodawczyni, który zaskarżył wyrok
Wojskowego Sądu Okręgowego w punkcie 1, w części dotyczącej zasądzonego
odszkodowania za poniesioną szkodę. Zaskarżonemu orzeczeniu zarzucił:
naruszenie przepisów postępowania, a to art. 7 k.p.k. w zw. z art. 410 k.p.k. mające
wpływ na treść zaskarżonego orzeczenia, a to poprzez:
a. pominięcie części wniosków opinii biegłych z Zakładu Medycyny Sądowej
Uniwersytetu Jagiellońskiego Collegium Medicum w Krakowie sporządzonej w dniu
6 października 2010 r.,
b. dowolne i wybiórcze uwzględnienie wniosków powyższej opinii oraz dokonanie
dowolnej oceny tych wniosków,
c. pominięcie części zebranego w sprawie materiału dowodowego, a to
dokumentacji lekarskiej załączonej do wniosku,
d. nieuzasadnione i nieoparte na zebranym w sprawie materiale dowodowym
ustalenia, że wnioskodawczyni jedynie hipotetycznie mogła nieprzerwanie
pracować i uzyskiwać dochody do chwili obecnej, a to z uwagi na inne niezwiązane
z aresztowaniem czynniki,
e. przyjęcie, że nie istnieje adekwatny związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy
całością zgłoszonej przez wnioskodawczynię szkody, a niesłusznie zastosowanym
wobec niej tymczasowym aresztowaniem.
W konkluzji wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i zasądzenie na rzecz
wnioskodawczyni odszkodowania za poniesioną szkodę w pełnej wysokości
wskazanej we wniosku.
W toku rozprawy apelacyjnej prokurator Wojskowej Prokuratury Okręgowej
delegowany do Naczelnej Prokuratury Wojskowej wniósł o nieuwzględnienie
apelacji pełnomocnika wnioskodawczyni oraz o uwzględnienie apelacji prokuratora
w zakresie zarzutu opisanego w pkt 2 tego środka odwoławczego, i w związku z
powyższym o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez zasądzenie zadośćuczynienia
5
na rzecz Z. M. w kwocie 27000 zł, a w pozostałym zakresie utrzymanie w mocy
zaskarżonego orzeczenia. Z kolei, pełnomocnik wnioskodawczyni wniósł o
uwzględnienie swojej apelacji.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje.
Przed szczegółowym rozważeniem wniosków i zarzutów podniesionych w
obu apelacjach Sąd Najwyższy pragnie zwrócić uwagę na treść wniosku
pełnomocnika wnioskodawczyni, w którym wprawdzie domaga się on
odszkodowania i zadośćuczynienia za niesłuszne tymczasowe aresztowanie, to
jednak uzasadniając te roszczenia wykazuje, że zarówno szkoda jak i krzywda jakie
spotkały wnioskodawczynię, spowodowane zostały w swojej istocie zarówno na
skutek niesłusznego tymczasowego aresztowania jak i wydania wyroku
skazującego. Konstatacja ta jest o tyle istotna, że w sprawach o odszkodowanie za
niesłuszne skazanie, tymczasowe aresztowanie lub zatrzymanie stosuje się
wprawdzie przepisy Kodeksu postępowania cywilnego, to jednak z zastrzeżeniem,
iż tylko w kwestiach nieuregulowanych w Kodeksie postępowania karnego (art.558
k.p.k.). Tak więc regulacja ta nie wyłącza stosowania w tym postępowaniu art.118 §
1 k.p.k. Zatem wniosek pełnomocnika Z. M. odczytany powinien zostać, zważywszy
na treść uzasadnienia tego pisma procesowego, jako przysługujące oskarżonej,
która w wyniku wznowienia postępowania została uniewinniona, żądanie
zasądzenia od Skarbu Państwa odszkodowania za poniesioną szkodę oraz
zadośćuczynienia za doznaną krzywdę, wynikłe z wykonania względem niej w
całości kary, której nie powinna była ponieść obok wyraźnie wskazanego we
wniosku roszczenia wynikającego z niewątpliwie niesłusznego tymczasowego
aresztowania.
Odnosząc się do wniosków i zarzutów apelacji prokuratora należy stwierdzić,
że są one niezasadne. Zważywszy na to, że prokurator w swoim ustnym
wystąpieniu w toku rozprawy apelacyjnej w sposób klarowny, poparty szeregiem
argumentów, wspartych treścią wielu orzeczeń najwyższej instancji sądowej oraz
poglądami doktryny, nie podzielił zarzutów autora apelacji zawartych w punkcie 1
tej skargi prokuratora, a Sąd Najwyższy stanowisko to w pełni akceptuje, nie ma
potrzeby odnoszenia się do tej części apelacji.
6
Za nietrafny trzeba także uznać drugi zarzut apelacji prokuratora. Wysokość
kwoty zadośćuczynienia za doznaną krzywdę wynikającą nie tylko z niesłusznego
tymczasowego aresztowania, ale również z wykonania w całości wobec
wnioskodawczyni kary, której nie powinna była ponieść, nie jest łatwa do
precyzyjnego ustalenia. Słusznie Sąd pierwszej instancji przytoczył orzecznictwo
Sądu Najwyższego wskazujące na granice zadośćuczynienia określone przepisem
art. 445 § 1 i 2 k.c. Ustalając wysokość zadośćuczynienia za szkody niematerialne
nie można opierać się na jednoznacznych, porównywalnych kryteriach, które mogą
być stosowane przez różne sądy, w odmiennych stanach faktycznych, a jednak tak
samo ocenianych w każdym wypadku. Jest rzeczą oczywistą, że takich kryteriów
nie można wypracować i wprowadzić do stosowania przez niezawisłe sądy. Kwoty
zadośćuczynienia zasądzone w innych sprawach mogą stanowić jedynie
niewiążącą wskazówkę dla sądu rozpoznającego dane roszczenie. Orzeczenia
sądowe nie są źródłem prawa, a zatem na ich podstawie sądy nie orzekają.
Nie ulega także wątpliwości, że przyznane zadośćuczynienie powinno być
odpowiednie. Ma ono zatem odzwierciedlać rozmiar doznanej krzywdy, a jego
kwota powinna stanowić realną wartość ekonomiczną, niebędącą jednakże
wartością nadmierną. Wysokość przyznanego zadośćuczynienia musi także
uwzględniać aktualną stopę życiową społeczeństwa i dochody poszkodowanego.
Wykonanie kary pozbawienia wolności, orzeczonej nawet z warunkowym
zawieszeniem jej wykonania w powiązaniu z wcześniejszym tymczasowym
aresztowaniem wiąże się z ograniczeniem praw obywatelskich, jak i koniecznością
poddania się przez skazanego rygorom wynikającym z zastosowania tego środka
zapobiegawczego, a później z samego wykonania kary. Zadośćuczynienie za
niewątpliwie niesłuszne tymczasowe aresztowanie obejmuje zatem także
dolegliwości wynikające z zastosowania tego środka, będących jednocześnie jego
istotą oraz skutki wykonania kary, której oskarżona nie powinna była odbyć.
Ocena intensywności stosowania ustawowych przepisów porządkowych
dotyczących wykonywania tymczasowego aresztowania oraz kary pozbawienia
wolności , także tej warunkowo zawieszonej mieści się zatem w sumie
zadośćuczynienia przyznanego z wymienionych tytułów.
7
W świetle przytoczonych rozważań nie można zgodzić się z twierdzeniem
skarżącego, że orzekając o wysokości zadośćuczynienia Sąd dopuścił się błędu w
ustaleniach faktycznych dokonując dowolnej oceny istotnych faktów poprzez
nadanie zbyt dużego znaczenia subiektywnym odczuciom wnioskodawczyni.
Pamiętać przecież należy, że przyznane zadośćuczynienie dotyczące dóbr ściśle
osobistych ma stanowić rekompensatę za cierpienia psychiczne dla niesłusznie
aresztowanego. Analiza akt sądowych bezsprzecznie uprawnia do stwierdzenia, że
u wnioskodawczyni tymczasowe aresztowanie spowodowało trwałe stany
depresyjne, które miały bezpośredni wpływ na jej dalsze życie. W tej kwestii Sąd
pierwszej instancji słusznie oparł się na opinii biegłych, z której jasno wynika, że
chociaż czas tymczasowego aresztowania Z. M. był stosunkowo niedługi (17 dni),
to jednak fakt odizolowania wywołał u niej następstwa trwające do dnia dzisiejszego,
upośledzające byt społeczny i zawodowy przez cały okres po uchyleniu
tymczasowego aresztowania. Uzasadnienie wyroku Wojskowego Sądu
Okręgowego w części odnoszącej się do wysokości kwoty zadośćuczynienia
zasądzonej wnioskodawczyni jest szeroko uargumentowane, w sposób logiczny i
przekonywający wskazuje na powody, które doprowadziły ten Sąd do takiej właśnie
decyzji procesowej. Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym tę sprawę w pełni
podziela stanowisko Sądu pierwszej instancji w tej części.
Jak wspomniano, wyroki wydane w sprawach dotyczących zadośćuczynienia
za niewątpliwie niesłuszne tymczasowe aresztowanie nie są wiążące dla innych
sądów. Autor apelacji odwołał się do spraw innych osób pozbawionych wolności, z
których żadna nie uzyskała od sądu zadośćuczynienia w podobnej wysokości.
Ponownie przypomnieć trzeba, że każda sprawa o zadośćuczynienie krzywdy jest
specyficzna i indywidualna, gdyż każdy człowiek inaczej reaguje na krzywdy
ponieważ stanowi złożoną osobowość i różne są warunki w jakich żyje.
Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy uznał, że udowodnione
okoliczności w sprawie pozwalają przyjąć, że kwota 100 000 zł zadośćuczynienia
spełni swoje zadania w zakresie wynagrodzenia krzywd wyrządzonych Z. M.
Podana wysokość zadośćuczynienia, w ocenie Sądu Najwyższego, stanowi kwotę
odpowiednią i godziwą. Uwzględnia ona bowiem realia materialne społeczeństwa,
poziom życia wnioskodawczyni i nie jest nadmierna.
8
Za zasadną należy uznać apelację pełnomocnika wnioskodawcy.
Sąd pierwszej instancji ustalając wysokość odszkodowania przyjął, że czas
za jaki należy je obliczyć obejmuje tylko okres w jakim stosowano wobec
wnioskodawczyni tymczasowe aresztowanie. Na poparcie tej tezy przywołał opinię
biegłych, z której wynika, że: „tymczasowe aresztowanie nasiliło u Z. M.
występujące już wcześniej zaburzenia osobowości”. Zgodzić się trzeba z
pełnomocnikiem wnioskodawcy, iż Sąd pierwszej instancji całkowicie pominął w
swoich rozważaniach inne stwierdzenie zawarte w opinii biegłych, tj.:„(…)
tymczasowe aresztowanie spowodowało wystąpienie zaburzeń adaptacyjnych o
charakterze depresyjno-lękowym w okresie bezpośrednio związanym z
tymczasowym aresztowaniem”. Nie można też zapominać o tej części opinii (pkt 3 ),
z której jasno wynika, że stwierdzone u wnioskodawczyni zaburzenia depresyjno-
lękowe „powstają w związku z faktem tymczasowego jej aresztowania”
stanowiącego „czynnik spustowy” przyczyniający się w istotny sposób do „nasilenia
występujących już zaburzeń osobowości i problemów z socjalizacją i adaptacją (pkt
1). Te wnioski opinii, niekwestionowane przez żadną ze stron postępowania, w
powiązaniu z faktem, że wnioskodawczyni po zwolnieniu z aresztu śledczego
podjęła pracę zawodową, tylko z obawy przed zarządzeniem wykonania kary
pozbawienia wolności, a po zakończeniu okresu próby pozostawała długi czas bez
pracy, właśnie z powodów występujących u niej zaburzeń zdrowia psychicznego
nakazują konieczność ponownego rozpoznania sprawy w części oddalającej
wniosek o odszkodowanie.
Odszkodowanie powinno zatem zrekompensować Z. M. każdy uszczerbek w
jej mieniu pozostający w związku przyczynowym z pozbawieniem wolności i to
zarówno w zakresie poniesionej straty jak i utraconych przez wnioskodawczynię
korzyści. Fakt, że szkoda powstała na skutek pozbawienia wolności powinna
wynikać bezpośrednio z wykonania orzeczenia nie oznacza ograniczenia
wysokości szkody do skutków powstałych w wyniku fizycznego pozbawienia
wolności i tylko w czasie jego trwania, a skutki te mogą wykraczać poza moment
zwolnienia wnioskodawcy nie tracąc przymiotu bezpośredniości. Zasadnie Sąd
Apelacyjny w Katowicach w wyroku z dnia 13 listopada 2008 r., sygn.: II AKa
239/08 (Biul.SA Ka 2009, z. 1, poz. 12) wywiódł, że każda szkoda ma charakter
9
dynamiczny i obok pierwotnego uszczerbku mogą się pojawiać dalsze, pozostające
w normalnym związku przyczynowym ze zdarzeniem rodzącym odpowiedzialność
odszkodowawczą, uszczerbki majątkowe zarówno o charakterze utraconych
korzyści jak i poniesionych strat. Zważywszy na cywilnoprawny charakter tego
odszkodowania Skarb Państwa ponosi odpowiedzialność tylko za normalne
następstwa działania lub zaniechania, z którego szkoda wynikła i w tych granicach
uprawniony może dochodzić naprawienia szkody obejmującej poniesione straty
oraz utracone korzyści, które mógł osiągnąć gdyby szkoda nie wystąpiła. Oznacza
to konieczność wykazania normalnego związku przyczynowego pomiędzy
zdarzeniem rodzącym odpowiedzialność odszkodowawczą, a szkodą powstałą na
skutek tego zdarzenia.
W sprawie będącej przedmiotem apelacji Sąd pierwszej instancji te kwestie
rozważał w sposób błędny. Przecież już we wniosku o odszkodowanie, a później w
toku rozprawy zebrany materiał dowodowy, a w szczególności opinia biegłych oraz
dołączone do wniosku zaświadczenia lekarskie, wprost wskazywały na to, że to
właśnie tymczasowe aresztowanie wywołało u Z. M. zaburzenia tego rodzaju, które
wpłynęły na pogorszenie jej stanu psychicznego oraz na życie osobiste i zawodowe.
Zaznaczyć przy tym trzeba, że podjęta po okresie tymczasowego
aresztowania praca w „N.”, a później otwarta działalność gospodarcza była
wynikiem wyłącznie ochrony przed wykonaniem orzeczonej kary pozbawienia
wolności, a następnie stanowiła rodzaj terapii lekarskiej, a ze względu na problemy
zdrowotne była świadczona tylko okresowo, co znacznie pogorszyło status życiowy
Z. M. Nie można przy tym przyjąć, tak jak uczynił to Sąd pierwszej instancji, że Z. M.
mogłaby się znaleźć w takiej samej sytuacji zawodowej nawet bez zastosowania
wobec niej tymczasowego aresztowania. Słusznie bowiem pełnomocnik
wnioskodawczyni w swojej apelacji zaznaczył, że Z. M. do momentu tymczasowego
aresztowania pracowała bez żadnych odchyleń i to pomimo wcześniej
występujących u niej problemów zdrowotnych.
Z tych wszystkich względów należało uchylić zaskarżony wyrok Wojskowego
Sądu Okręgowego w części oddalającej wniosek o odszkodowanie, a konieczność
poczynienia nowych ustaleń faktycznych dotyczących dokładnego wyliczenia
odszkodowania za poniesioną szkodę spowodowała przekazanie sprawy w tej
10
części do ponownego rozpoznania przez Sąd pierwszej instancji. Ustalając kwotę
odszkodowania należną wnioskodawczyni Sąd będzie miał na względzie także
wysokość renty otrzymywanej przez Z. M.