Postanowienie z 11 kwietnia 2016, sygn. II Ca 1569/15

POSTANOWIENIE

Dnia 11 kwietnia 2016 r.

Sąd Okręgowy w Szczecinie Wydział II Cywilny Odwoławczy

w składzie następującym:

Przewodniczący: SSO Tomasz Szaj (spr.)

S.: SO Marzenna Ernest

SO Iwona Siuta

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w dniu 11 kwietnia 2016 r. w S.

sprawy z wniosku Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi

przy udziale Z. P.

o ustanowienie kuratora spadku po T. B.

na skutek apelacji wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Rejonowego w Stargardzie Szczecińskim z dnia 6 sierpnia 2015 r., I Ns 480/15

postanawia:

uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę Sądowi Rejonowemu w S., do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygniecie o kosztach instancji odwoławczej.

SSO Marzenna Ernest SSO Tomasz Szaj SSO Iwona Siuta

Sygn. akt II Ca 1569/15

UZASADNIENIE

Postanowieniem z dnia 6 sierpnia 2015 r. Sąd Rejonowy w Stargardzie Szczecińskim (sygn. akt I Ns 480/15) oddalił wniosek o ustanowienie kuratora spadku po T. B..

W uzasadnieniu stanowiska Sąd wyjaśnił, że dnia 7 grudnia 2000 r. zmarł T. B.. W chwili śmierci był żonaty z Z. B.. Zgodnie z aktem poświadczenia dziedziczenia z dnia 23 lipca 2012 r. spadek po zmarłej Z. B. nabyła w całości Z. P..

Sąd zważył, że zgodnie z treścią przepisu art. 666 § 1 k.p.c., do czasu objęcia spadku przez spadkobiercę sąd czuwa nad całością spadku, a w razie potrzeby ustanawia kuratora spadku. Przepis art. 667 k.p.c. wskazuje zaś, iż kurator spadku powinien starać się o wyjaśnienie, kto jest spadkobiercą, i zawiadomić spadkobierców o otwarciu spadku, na nadto kurator spadku zarządza majątkiem spadkowym pod nadzorem sądu spadku. Do sprawowania zarządu stosuje się odpowiednio przepisy o zarządzie w toku egzekucji z nieruchomości.

Jak oświadczył wnioskodawca w niniejszej sprawie, nie jest znany żaden majątek spadkowy po T. B.. Co więcej znany jest spadkobierca ustawowy T. B., czyli małżonka Z. B. oraz ustalony jest jej następca prawny - Z. P.. Nie ma zatem przeszkód, by każdy zainteresowany wszczął postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku po T. B. z udziałem Z. P.. Brak jest jednocześnie nieobjętego spadku. Spadek uważa się za nie objęty wówczas, jeżeli spadkobierca lub spadkobiercy nie objęli spadku faktycznie w przechowanie, zarząd lub użytkowanie (tak orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 5 kwietnia 1956 r. III CR 566/56, OSNCK 1956/4/115).

Zdaniem Sądu Rejonowego nie sposób stwierdzić, że istnieje nieobjęty spadek, a nadto że zostały spełnione przesłanki konieczności ustanowienia kuratora spadku. Brak jest potrzeby ustalania spadkobierców T. B. i zawiadamiania ich o otwarciu spadku, nadto brak jest majątku spadkowego, który należało by objąć w zarząd.

W tym stanie rzeczy wniosek Sąd oddalił.

Apelację od postanowienia Sądu złożył wnioskodawca i zaskarżając je w całości wniósł o jego uchylenie i przekazanie sprawy Sądowi Rejonowemu w Stargardzie Szczecińskim do ponownego rozpoznania ze względu na nierozpoznanie przez sąd pierwszej instancji istoty sprawy.

Orzeczeniu zarzucił błędne przyjęcie przez Sąd, że nie istnieje żaden majątek spadkowy po zmarłym T. B. i znany jest spadkobierca ustawowy wyżej wymienionego oraz iż brak jest nieobjętego spadku.

W uzasadnieniu podkreślił, że odstawę prawną wniosku o ustanowienie kuratora spadku stanowi art. 30 § 5 k.p.a. Zgodnie z tym przepisem w sprawach dotyczących spadków nieobjętych jako strony działają osoby sprawujące zarząd majątkiem masy spadkowej, a w ich braku – kurator wyznaczony przez sąd na wniosek organu administracji publicznej. Legitymację do wystąpienia z wnioskiem o ustanowienie kuratora spadku posiada organ administracji publicznej, przed którym toczy się dane postępowanie administracyjne. Ponadto, zgodnie z art. 30 § 4 k.p.a., w sprawach dotyczących praw zbywalnych lub dziedzicznych, w razie śmierci strony w toku postępowania na miejsce dotychczasowej strony wstępują jej następcy prawni. Dowodem istnienia tego następstwa prawnego jest dowód w postaci postanowienia właściwego sądu powszechnego o stwierdzeniu nabycia spadku lub sporządzony przez notariusza akt poświadczenia dziedziczenia. Następstwo prawne spowodowane śmiercią strony powstaje zatem z chwilą jej śmierci. Natomiast art. 10 § 1 k.p.a. nakłada na organ administracji publicznej obowiązek „zapewnienia stronom czynnego udziału w każdym stadium postępowania” prowadzonego przez ten organ. Oczywiste zatem jest, że organ administracji publicznej powinien zawiadomić o toczących się postępowaniach spadkobierców zmarłej strony. Pominięcie bowiem osoby, której interesu prawnego dotyczy sprawa będąca przedmiotem postępowania, skutkuje wadliwością dającą podstawę do wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 4 k.p.a.).

T. B., jako właściciel jednego z przejętych gospodarstw rolnych, był stroną postępowania toczącego się przed Naczelnikiem Gminy w P.. Tym samym skutki rozstrzygnięcia ww. postępowania administracyjnego prowadzonego przed Ministrem Rolnictwa i Rozwoju Wsi, będą dotyczyć następców prawnych T. B., w miejsce którego, wobec nieujawnienia kręgu następców, jako strona działać musi osoba sprawująca zarząd majątkiem masy spadkowej, w niniejszej sprawie – kurator wyznaczony przez sąd. Wbrew ocenie Sądu Rejonowego, dane zebrane w toku postępowania administracyjnego prowadzonego przez organ nie pozwoliły na stwierdzenie, że nie jest znany żaden majątek spadkowy po zmarłym T. B., ani też że majątek ten został objęty przez spadkobierców. W sprawach dotyczących nieruchomości przechodzących na własność Państwa na podstawie decyzji administracyjnych, stroną postępowania jest dawny właściciel nieruchomości lub jego następca prawny. Nie ulega wątpliwości, że skutki stwierdzenia nieważności decyzji o przejęciu nieruchomości na własność Państwa dotykają sfery praw podmiotowych byłych i obecnych właścicieli bądź ich następców prawnych.

Apelujący nie zgodził się też z twierdzeniem Sądu, iż nie jest znany żaden majątek spadkowy po zmarłym T. B., gdyż częścią tego majątku są właśnie prawa następców prawnych byłego właściciela do roszczeń z tytułu przejęcia na własność Państwa jego gospodarstwa rolnego.

Zdaniem skarżącego postanowienie narusza ponadto przepis prawa procesowego. Uchybienie to wyraża się w wadliwym niezastosowaniu art. 666 § 1 k.p.c. skutkującym oddaleniem wniosku Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Apelujący zważył, że art. 666 § 1 k.p.c. kwestię objęcia spadku odnosi tylko i wyłącznie do spadkobierców. Tymczasem, brak jest podstaw do kategorycznego stwierdzenia, iż Z. B. posiadała status spadkobiercy po ww. T. B., bowiem nie została w tym zakresie przeprowadzona stosowna procedura przewidziana przepisami prawa i nie jest znany krąg jego ustawowych spadkobierców.

Ponadto, wbrew twierdzeniom Sądu, nie udało się ustalić, czy po ww. zmarłym T. B. spadek został objęty – nie są znane żadne dane spadkobierców ustawowych i testamentowych, w toku postępowania nie uzyskano także informacji, czy którykolwiek z potencjalnych spadkobierców sprawuje nad spadkiem faktyczną pieczę poprzez podejmowanie jakichkolwiek decyzji cywilnoprawnych dot. praw podmiotowych wynikających z byłej własności nieruchomości rolnej.

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:

Apelacja okazała się zasadna, doprowadzając tym samym do uchylenia postanowienia Sądu pierwszej instancji i przekazania mu sprawy do ponownego rozpoznania. W ocenie Sądu Odwoławczego Sąd Rejonowy nie rozpoznał istoty sprawy, co skutkowało wydaniem orzeczenia kasatoryjnego stosownie do brzmienia art. 386 § 4 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.

Pojęcie „istota sprawy” w rozumieniu art. 378 § 2 k.p.c. to materialny aspekt sporu. (...) zaś to rozważenie oraz ocena poddanych przez strony pod osąd żądań i twierdzeń, a w konsekwencji - załatwienie sprawy w sposób merytoryczny lub formalny, w zależności od okoliczności i procesowych uwarunkowań konkretnej sprawy. Rozpoznanie istoty sprawy oznacza więc zbadanie materialnej podstawy żądania pozwu/ wniosku oraz merytorycznych zarzutów. Do nierozpoznania istoty sprawy dochodzi zatem, gdy sąd rozstrzygnął nie o tym, co było przedmiotem sprawy, zaniechał w ogóle zbadania materialnej podstawy żądania, pominął całkowicie merytoryczne zarzuty zgłoszone przez stronę, rozstrzygnął o żądaniu na innej podstawie faktycznej i prawnej niż zgłoszona w pozwie/ wniosku, nie uwzględnił wszystkich zarzutów dotyczących kwestii faktycznych czy prawnych rzutujących na zasadność roszczenia (postanowienie z dnia 26 listopada 2012 r., III SZ 3/12, Lex nr 1232797). Oceny czy sąd I instancji rozpoznał istotę sprawy dokonuje się na podstawie analizy żądań pozwu i przepisów prawa materialnego stanowiących podstawę rozstrzygnięcia, nie zaś na podstawie ewentualnych wad postępowania wyjaśniającego.

Wedle art. 30 § 5 kodeksu postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2016 r. poz. 23) w sprawach dotyczących spadków nieobjętych jako strony działają osoby sprawujące zarząd majątkiem masy spadkowej, a w ich braku – kurator wyznaczony przez sąd na wniosek organu administracji publicznej. Powołany przepis daje osobom w nim wymienionym wyłącznie legitymację procesową w postępowaniu administracyjnym w sprawach dotyczących spadków nie objętych. Z przepisu tego nie wynikają jednak dla tych osób jakiekolwiek uprawnienia materialnoprawne, których zakres regulowany jest przepisami prawa materialnego, na ogół przepisami prawa cywilnego. Jeśli chodzi o zarząd spadku nie objętego, to sposób jego sprawowania uregulowany jest przede w przepisach art. 666-668 ¹ k.p.c. Z przepisów tych wynika, że do czasu objęcia spadku sąd czuwa nad całością spadku, a w razie potrzeby ustanawia kuratora spadku. Kurator spadku zarządza majątkiem spadkowym pod nadzorem sądu spadku. Do sprawowania zarządu stosuje się odpowiednio przepisy o zarządzie w toku egzekucji z nieruchomości.

W świetle powyższego przedmiotem tego postępowania było ustalenie czy spadek po zmarłym T. B. został objęty przez spadkobiercę czy też nie.

Odnotować jeszcze należy, że spadek według prawa polskiego jest nie objęty nie wtedy, kiedy spadkobiercy jeszcze nie złożyli oświadczenia do spadku i kiedy nie nastąpiło jeszcze prawomocne stwierdzenie praw do spadku, ale wtedy, kiedy spadkobierca czy spadkobiercy nie objęli spadku faktycznie w przechowanie, zarząd czy użytkowanie. W braku odrębnego podmiotu prawa nie objętego spadku ustanowiony przez sąd kurator spadku nie jest zastępcą tego nieistniejącego podmiotu prawa, lecz jedynie zarządcą majątku należącego już do określonych osób, choćby nawet nieznanych (orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 5 kwietnia 1956 r. III CR 566/56).

Zdaniem Sądu Okręgowego ocena Sądu I instancji, jakoby spadek został objęty, bez poczynienia przez Sąd żadnych ustaleń z tym zakresie, jest nieuprawniona i dowolna. Już zwłaszcza nie znajduje oparcia w materiale dowodowym, który nota bene nie został zgromadzony w tej sprawie w stopniu dostatecznym. Błędne jest również ustalenie Sądu jakoby nie był znany majątek spadkowy po T. B.. Twierdzenie przeciwne wynika już z samego wniosku inicjującego to postępowania. Mało tego majątek ten jest przedmiotem postępowania toczącego się przed Ministrem Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Niezależnie od tego, okoliczność, że znany jest spadkobierca ustawowy T. B., czyli małżonka Z. B. oraz ustalony jest jej następca prawny – Z. P. nie implikuje automatycznie twierdzenia, że Z. P. spadek po T. B. faktycznie objęła. Okoliczność ta winna stać się przedmiotem postępowania dowodowego a następnie oceny Sądu Rejonowego w zależności od jego wyników. Sąd ten dysponował danym umożliwiającymi wezwanie Z. P. celem jej przesłuchania i uzyskania dostatecznych informacji w tej kwestii. Przydatne w tym zakresie mogły być również informacje dotyczące ponoszenia opłat z tytułu podatku od nieruchomości. Zbadania tych okoliczności Sąd Rejonowy zaniechał. Nadto jak słusznie twierdzi apelujący art. 666 § 1 k.p.c. kwestię objęcia spadku odnosi tylko i wyłącznie do spadkobierców. Tymczasem, brak jest podstaw do stwierdzenia, iż Z. B. posiadała status spadkobiercy po T. B., bowiem nie została w tym zakresie przeprowadzona stosowna procedura przewidziana przepisami prawa.

W efekcie brak dokonania ustaleń faktycznych powoduje, że za co najmniej przedwczesną uznać należy ocenę tegoż Sądu jakoby wniosek inicjujący to postępowanie nie zasługiwał na uwzględnienie.

Wobec powyższego stwierdzić trzeba, że Sąd Rejonowy nie rozpoznał istoty sprawy a także wydanie rozstrzygnięcia wymaga przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości. W takiej sytuacji Sąd Okręgowy uchylił postanowienie i sprawę przekazał Sądowi Rejonowemu w S. do ponownego rozpoznania pozostawiając temu sądowi rozstrzygnięcie o kosztach instancji odwoławczej.

Nie przesądzając przyszłego rozstrzygnięcia w sprawie obowiązkiem Sądu Rejonowego będzie, z uwzględnieniem uwag poczynionych powyżej, ponowne przeprowadzenia postępowania dowodowego, w szczególności przesłuchanie uczestniczki (o ile będzie to możliwe). Po zgromadzeniu i przeanalizowaniu dowodów w sprawie, Sąd Rejonowy zobligowany będzie dokonać oceny zgromadzonego w sprawie materiału i na tej podstawie wysnuć ustalenia faktyczne. Mając to wszystko na uwadze orzeczono jak w sentencji.

SSO Marzenna Ernest SSO Tomasz Szaj SSO Iwona Siuta