Wyrok - I SA/Wa 818/24 - Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie - z dnia 24 lipca 2024
Teza
Uchylono decyzję I i II instancji. Pomoc społeczna. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Magdalena Durzyńska, Sędziowie sędzia WSA Agnieszka Jędrzejewska-Jaroszewicz (spr.), asesor WSA Justyna Wtulich-Gruszczyńska, Protokolant starszy referent Aleksandra Cymerska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 lipca 2024 r. sprawy ze skargi J. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z dnia 23 lutego 2024 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję WUchylono decyzję I i II instancji. Pomoc społeczna. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Magdalena Durzyńska, Sędziowie sędzia WSA Agnieszka Jędrzejewska-Jaroszewicz (spr.), asesor WSA Justyna Wtulich-Gruszczyńska, Protokolant starszy referent Aleksandra Cymerska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 lipca 2024 r. sprawy ze skargi J. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z dnia 23 lutego 2024 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję W
Data orzeczenia
24 lipca 2024
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Przewodniczący
Agnieszka Jędrzejewska-Jaroszewicz
Podstawa prawna
Rozstrzygnięcie
Uchylono decyzję I i II instancji
UZASADNIENIE
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie decyzją z 23 lutego 2024 r. nr KOA/528/Sr/24 utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy [...] z 28 grudnia 2023 r. nr [...] odmawiającą przyznania J. W. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudniania lub innej pracy zarobkowej w związku z konicznością sprawowania opieki nad żoną E. W..Powyższa decyzja wydana została w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy:J. W. wnioskiem z 13 listopada 2023 r. wystąpił o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudniania lub innej pracy zarobkowej w związku z konicznością sprawowania opieki nad żoną E. W..Wójt Gminy [...] decyzją z 28 grudnia 2023 r. odmówił przyznania prawa do wnioskowanego świadczenia wskazując, że nie zostały spełnione przesłanki, o których mowa w art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 390), gdyż niepełnosprawność osoby, nad którą jest sprawowana opieka powstała w wieku dorosłym, jak również nie przysługuje ono małżonkowi osoby, nad którą sprawowana jest opieka.J. W. wniósł odwołanie od powyższej decyzji.Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie rozpoznając sprawę wskazało, że w myśl art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:1) matce albo ojcu;2) opiekunowi faktycznemu dziecka;3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej;4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności5) jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.Organ zaznaczył, że do wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego załączono kopię orzeczeń lekarza orzecznika ZUS nr [...] z [...] września 2022 r. oraz z [...] października 2023 r., z których wynika, że E. W. jest niezdolna do samodzielnej egzystencji do [...] września 2026 r., a data powstania niezdolności do samodzielnej egzystencji to data złożenia wniosku o wydanie orzeczenia (sierpień 2022 r.). Z oświadczenia J. W. wynika, że sprawuje on opiekę nad niepełnosprawną żoną. Sprawowanie opieki potwierdził również przeprowadzony wywiad środowiskowy. E. W. choruje przewlekle - zwyrodnienia wielostawowe i kręgosłupa, zniedołężnienie ruchowe w związku z monstrualną otyłością, nadciśnienie tętnicze oraz cukrzyca i z tego powodu ma ograniczoną możliwość przemieszczania się, nie jest w stanie sama się ubrać, wykąpać. Porusza się po mieszkaniu przy pomocy kul łokciowych, balkonika lub wózka inwalidzkiego.Z kwestionariusza wywiadu środowiskowego z 27 listopada 2023 r. wynika, że J. W. jest osobą bierną zawodowo, aktualnie jest zarejestrowany w powiatowym urzędzie pracy jako osoba bezrobotna, bez prawa do zasiłku. W 2022 r. nie miał on żadnych dochodów. Z oświadczenia wnioskodawcy wynika ponadto, że wraz z żoną mają czwórkę dorosłych dzieci, które nie mogą pomóc w opiece nad matką z uwagi na własne zobowiązania rodzinno-zawodowe. Wnioskodawca pomaga żonie w podstawowych czynnościach dnia codziennego i czynnościach pielęgnacyjnych.SKO w Warszawie stwierdziło, że prawidłowo organ I instancji odmówił przyznania świadczenia, ale nie przysługuje ono z innych przyczyn niż wskazane w uzasadnieniu decyzji 28 grudnia 2023 r.Organ odwoławczy przytoczył stosowne orzecznictwo sądowoadministracyjne odnoszące się do przesłanek określonych w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych podkreślając, że podstawową przesłanką, jaką musi spełnić osoba ubiegająca się oświadczenie pielęgnacyjne, należąca do kręgu osób zobowiązanych do alimentacji, jest rezygnacja z pracy zarobkowej spowodowana koniecznością sprawowania permanentnej opieki nad osobą bliską o określonym stopniu niepełnosprawności. Na równi z rezygnacją z zatrudnienia należy traktować niepodejmowanie pracy.Świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, nie jest bowiem przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, gdyż wynika ona z obowiązku prawnego (zgodnie z regulacjami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy, Dz. U. z 2020 r. poz. 1359) i moralnego skarżącego względem żony, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania.Kolegium zaznaczyło, że świadczenie pielęgnacyjne nie może być traktowane jako zastępcze źródło dochodu. Przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest formą wynagrodzenia przez Państwo osoby, na której ciąży obowiązek alimentacyjny względem osoby niepełnosprawnej, w zamian za rezygnację albo niepodejmowanie zatrudnienia w związku z koniecznością opieki nad tą osobą niepełnosprawną. Jest kompensacją strat materialnych. Przepis art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których - zakres opieki - wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Chodzi tu zatem o sprawowanie stałej, ciągłej opieki wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Świadczenie to bowiem ma być rekompensatą za rezygnację z pracy z uwagi na konieczność opieki nad osobą bliską, która jej wymaga.Istotne jest jednak, że opieka taka musi - w sposób oczywisty - stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej. Zatem związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem), a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły. Przy czym zakres opieki wyznaczony jest niepełnosprawnością osoby, która tej opieki wymaga. Trzeba mieć na uwadze potrzeby danej osoby niepełnosprawnej, wynikające z posiadanych przez nią konkretnych schorzeń.SKO w Warszawie podkreśliło, że z ustalonego przez organ I instancji stanu faktycznego wynika, że brak jest związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy sprawowaniem przez skarżącego opieki nad żoną, a rezygnacją z zatrudnienia lub jego niepodejmowaniem.Poza sporem pozostaje, że J. W. wspomaga żonę w codziennym funkcjonowaniu. Jednak z akt sprawy wynika, że jest osobą bierną zawodowo i nie wykazał, że konieczność rezygnacji z zatrudnienia wynikała właśnie z konieczności opieki nad żoną.W ocenie SKO w Warszawie, mając na uwadze całokształt okoliczności, trudno uznać, że skarżący obecnie nie podejmuje zatrudnienia lub pracy zarobkowej tylko ze względu na konieczność sprawowania opieki nad żoną. Żona skarżącego jest osobą niezdolną do samodzielnej egzystencji, a co za tym idzie, wymaga opieki sprawowanej przez inne osoby, jednak nie można dać wiary twierdzeniom skarżącego, że nie podejmuje zatrudnienia ze względu na konieczność opieki nad żoną. Wobec tego przesłanka z art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych w rozpatrywanej sprawie nie zachodzi. Brak jest bezpośredniego i ścisłego związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy sprawowaniem przez skarżącego opieki nad żoną a niepodejmowaniem przez niego zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.Organ odwoławczy zaznaczył ponadto, że z akt sprawy wynika, że E. W. ma czwórkę dzieci. Niemożność sprawowania osobistej opieki przez dzieci osoby niepełnosprawnej z uwagi na zatrudnienie czy inne okoliczności osobiste i rodzinne, nie zwalnia z obowiązku alimentacyjnego, którego celem jest dostarczanie środków niezbędnych do egzystencji osoby uprawnionej. Przy czym obowiązek alimentacyjny może polegać albo na świadczeniu określonych sum pieniężnych, albo na dostarczaniu w naturze określonych rzeczy, albo na osobistych staraniach.SKO w Warszawie podkreśliło, że skarżący ani w toku postępowania administracyjnego, ani w odwołaniu nie wskazał okoliczności, które mogłyby uzasadniać zwolnienie dzieci z obowiązku alimentacyjnego wobec matki. Nie rozważył żadnego innego scenariusza opieki nad żoną, z uwzględnieniem dzieci zobowiązanymi do alimentacji. Nie może zatem oczekiwać udzielenia pomocy i wsparcia od Państwa, skoro nie wykorzystał innych dostępnych możliwości w zakresie zapewnienia opieki żonie - to jest świadczeń alimentacyjnych od dzieci, jak również usług opiekuńczych. W związku z powyższym nie jest możliwe przyznanie wnioskowanego świadczenia.J. W. wniósł skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie zarzucając błąd w ustaleniach faktycznych, polegający na uznaniu, że nie istnieje związek przyczynowo - skutkowy między sprawowaną opieką nad żoną a brakiem podjęcia zatrudnienia. Skarżący podkreślił, że wydana decyzja jest krzywdząca, bowiem sprawowana opieka obejmuje 24 godziny na dobę. Ponadto aktywnie poszukiwał on pracy, którą mógłby pogodzić ze sprawowaną opieką, jednak nieskutecznie. Skarżący opisał stan zdrowia żony i zaznaczył, że niemożliwe jest sprawowanie opieki przez dzieci z uwagi na ich sytuację zdrowotna i rodzinną. W tej sytuacji wniósł o uchylenie decyzji i przyznanie wnioskowanego świadczenia.Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie w odpowiedzi na skargę wniosło o jej oddalenie podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:Zaskarżona decyzja została wydana na podstawie przepisów ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 390), zwanej dalej "ustawą" lub "ustawą o świadczeniach rodzinnych".Zgodnie z art.17 ust. 1 tej ustawy świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.W pierwszej kolejności jako prawidłowe Sąd ocenił stanowisko organu odwoławczego w zakresie dotyczącym uznania za wadliwe rozstrzygnięcia organu pierwszej instancji odmawiającego przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z powodu niespełnienia przesłanki określonej w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych. Rozważania Kolegium w tej części znajdują bowiem potwierdzenie w treści wyroku Trybunału Konstytucyjnego sygn. K 38/13 oraz w ugruntowanym orzecznictwie sądów administracyjnych.Sąd ocenia jednakże jako przedwczesne stanowisko organu odwoławczego, który przyjął, że w rozpoznawanej sprawie skarżący nie spełnia przesłanki wynikającej z art. 17 ust. 1 ustawy, to jest przesłanki istnienia związku przyczynowego pomiędzy zapewnieniem przez skarżącego opieki niepełnosprawnej żonie a rezygnacją z pracy lub koniecznością niepodejmowania przez niego zatrudnienia.Jak wskazano wyżej, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje wówczas gdy osoba uprawniona rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.W niniejszej sprawie organ odwoławczy niespornie ustalił, że skarżący faktycznie stale opiekuje się niepełnosprawną żoną E. W., która nie jest zdolna do samodzielnej egzystencji bez jego pomocy z powodu swojego stanu zdrowia.Kolegium wskazało jednoczesnie, że z wywiadu środowiskowego z 27 listopada 2023r. wynika, że Skarżący jest bierny zawodowo, zarejestrowany jako bezrobotny bez prawa do zasiłku, w 2022r. nie osiągnął żadnego dochodu.W tej sytuacji organ uznał, że brak jest związku pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia, a sprawowaną opieką. Zdaniem Kolegium, skarżący nie wykazał bowiem aby zrezygnował z zatrudnienia z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.Zdaniem sądu w składzie orzekającym, niepodejmowanie wcześniej przez skarżącego zatrudnienia, bezpośrednio przed wystąpieniem z wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, a więc brak aktywności zawodowej, nie może być uznane za rozstrzygające o braku związku przyczynowego pomiędzy sprawowaną przez niego opieką nad żoną, a niemożnością podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Ocena bowiem niepodejmowania zatrudnienia powinna być dokonywana w czasie występowania z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Nie ma więc znaczenia wcześniejszy brak aktywności zawodowej. Art. 17 ust. 1 ustawy nie wprowadza żadnych ram czasowych co do wykazania niepodejmowania zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania opieki. Jest to świadczenie przyznawane na wniosek i to od wnioskodawcy zależy, czy i w jakim czasie po wystąpieniu przesłanek do przyznania świadczenia o nie wystąpi. Brak jest zatem podstaw do kwestionowania prawa strony do wyboru momentu, w którym chce wystąpić z wnioskiem o przyznanie przedmiotowego świadczenia (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 3 kwietnia 2023 r., I SA/Wa 2583/22, Lex nr 3581258).Skarżący w niniejszej sprawie jest osobą obiektywnie zdolną do pracy co wynika z jego wieku oraz braku orzeczenia o niezdolności do pracy, czy niepełnosprawności. Brak aktywności zawodowej sam w sobie nie wyklucza przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Skarżący może bowiem zatrudnienie podjąć w każdym momencie, lecz go nie podejmuje z powodu sprawowania opieki nad niepełnosprawną żoną. Sprawowanie opieki stanowi więc ewidentną przeszkodę w podejmowaniu zatrudnienia. Zauważyć należy, że w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 5 listopada 2015 r. sygn. akt I OSK 758/14 trafnie przyjęto, że pojęcie rezygnacji z zatrudnienia należy rozumieć jako niewykonywanie pracy zarobkowej z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad członkiem rodziny, który tego wymaga. Wprawdzie powołany wyrok dotyczył specjalnego zasiłku opiekuńczego, to jednak przesłanki uzyskania tego świadczenia zostały ukształtowane identycznie z przesłankami uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.Bez wpływu na powyższą ocenę pozostaje argumentacja Kolegium odnośnie prawnego obowiązku opieki ze strony dorosłych dzieci skarżącego nad chorą matką. Z akt sprawy wprost bowiem wynika, że to na skarżącym jako w pierwszej kolejności zobowiązanym do opieki wobec małżonki, spoczywa faktyczny ciężar opieki nad nią.Wskazana ocena prowadzi do wniosku, że organ I instancji wydał decyzję z naruszeniem art. 17 ust. 1b i art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Kolegium natomiast rozstrzygnęło w sprawie z naruszeniem art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., które doprowadziło do naruszenia prawa materialnego art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.Ponownie rozpoznając sprawę organ weźmie pod uwagę przyjętą przez Sąd w uzasadnieniu niniejszego wyroku oceną prawną oraz wykładnię przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych i ponownie rozpozna wniosek skarżącego o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego uwzględniając okoliczność, że w przedmiotowej sprawie zastosowanie znajdzie art. 63 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym a w konsekwencji zastosowanie mają w sprawie regulacje u.ś.r. w brzmieniu sprzed 1 stycznia 2024 r.Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2024 r. poz. 935 ze zm.), orzekł jak w sentencji.., które doprowadziło do naruszenia prawa materialnego art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.Ponownie rozpoznając sprawę organ weźmie pod uwagę przyjętą przez Sąd w uzasadnieniu niniejszego wyroku oceną prawną oraz wykładnię przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych i ponownie rozpozna wniosek skarżącego o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego uwzględniając okoliczność, że w przedmiotowej sprawie zastosowanie znajdzie art. 63 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym a w konsekwencji zastosowanie mają w sprawie regulacje u.ś.r. w brzmieniu sprzed 1 stycznia 2024 r.Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2024 r. poz. 935 ze zm.), orzekł jak w sentencji.