Uchwała SN z 31 stycznia 2001, sygn. III CZP 51/00
Data orzeczenia
31 stycznia 2001
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Cywilna, Wydział III
Przewodniczący
SSN Jacek Gudowski
Tagi
Podstawa prawna
art. 13
kpc
art. 34
kp
art. 390
kpc
art. 394
kpc
art. 518
kpc
art. 612
kpc
art. 615
kpc
art. 636
kpc
Pokaż pozostałe podstawy prawne (2)
Przewodniczący: Sędzia SN Jacek Gudowski (sprawozdawca)
Sędzia SN Mirosława Wysocka, Sędzia SA Andrzej Niedużak
Sąd Najwyższy przy udziale Prokuratora Prokuratury Krajowej Iwony
Kaszczyszyn w sprawie z wniosku Haliny W. z udziałem Ireny W. o ustanowienie
zarządcy nieruchomości, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym w dniu 31
stycznia 2001 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w
Katowicach postanowieniem z dnia 10 listopada 2000 r., do rozstrzygnięcia w trybie
art. 390 § 1 k.p.c.:
„Czy postanowienie zatwierdzające lub odmawiające zatwierdzenia
sprawozdania zarządcy wydane w trybie art. 937 § 2 k.p.c. w związku z art. 615
k.p.c. jest postanowieniem orzekającym co do istoty sprawy w rozumieniu art. 518
zdanie pierwsze k.p.c., od którego przysługuje apelacja ?”
podjął następującą uchwałę:
Od postanowienia w przedmiocie zatwierdzenia sprawozdania zarządcy,
wydanego na podstawie art. 937 § 2 w związku z art. 615 k.p.c., przysługuje
apelacja.
Uzasadnienie
Rozpoznając zażalenie wnioskodawczyni Haliny W. na postanowienie Sądu
Rejonowego w Dąbrowie Górniczej z dnia 7 września 2000 r., odmawiające
sporządzenia i doręczenia uzasadnienia postanowienia tego Sądu z dnia 22
sierpnia 2000 r., zatwierdzającego sprawozdania zarządcy za trzeci i czwarty
kwartał 1999 r., Sąd Okręgowy w Katowicach powziął poważne wątpliwości prawne,
którym dał wyraz w przedstawionym Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia
zagadnieniu prawnym, przytoczonym na wstępie.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 611 i nast. w związku z art. 13 § 1 k.p.c., sprawy dotyczące
zarządu związanego ze współwłasnością i użytkowaniem podlegają rozpoznaniu
w postępowaniu nieprocesowym. Wiele tych spraw dotyczy wyznaczenia zarządcy
oraz sprawowania zarządu, jednak ze względu na fakt, że status zarządcy i jego
czynności są normowane przepisami kodeksu postępowania cywilnego o egzekucji
z nieruchomości (art. 921 i nast.), ustawodawca postanowił odesłać do ich
odpowiedniego stosowania (art. 615), nie dublując poszczególnych regulacji
i unikając tym samym zbędnych, niekorzystnych dla systematyki kodeksu
powtórzeń. Podobnie uczynił w wypadku zarządu tymczasowego w ramach
zabezpieczenia spadku (art. 636 k.p.c. w związku z § 9 rozporządzenia Ministra
Sprawiedliwości z dnia 1 października 1991 r. w sprawie szczegółowego trybu
postępowania przy zabezpieczaniu spadku i sporządzaniu spisu inwentarza, Dz.U.
Nr 92, poz. 411) oraz w wypadku zarządu spadkiem nie objętym (art. 667 § 2
zdanie drugie k.p.c.). W ten sposób doszło do normatywnego ujednolicenia
instytucji zarządu, regulowanej w okresie poprzedzającym uchwalenie kodeksu
postępowania cywilnego z 1964 r. kilkoma odrębnymi aktami prawnymi (art. 772-
802 d.k.p.c. według tekstu jednolitego z 1950 r., art. 7, 21 oraz 82-84 dekretu z dnia
8 listopada 1946 r. o postępowaniu spadkowym, Dz.U. Nr 63, poz. 346 ze zm., a
także art. 2-16 dekretu z dnia 8 listopada 1946 r. o postępowaniu niespornym
z zakresu prawa rzeczowego, Dz.U. Nr 63, poz. 345 ze zm.).
U podłoża zagadnienia prawnego przedstawionego do rozstrzygnięcia
w niniejszej sprawie leży pytanie, czy zawarte w art. 615 k.p.c. odesłanie do
stosowania przepisów o postępowaniu egzekucyjnym obejmuje wszystkie kwestie
procesowe związane z wyznaczeniem zarządcy i sprawowaniem zarządu,
a w szczególności, czy i w jakim zakresie dotyczy także zaskarżania orzeczeń.
Odpowiedź na to pytanie ma, oczywiście, bardzo doniosłe znaczenie, gdyż systemy
środków odwoławczych w postępowaniu nieprocesowym i w postępowaniu
egzekucyjnym znacznie się różnią. W postępowaniu nieprocesowym, zgodnie z art.
518 k.p.c., od postanowień orzekających co do istoty sprawy przysługuje apelacja,
a na pozostałe – w wypadkach wskazanych w ustawie – zażalenie, natomiast
w postępowaniu egzekucyjnym jedynym środkiem odwoławczym od postanowień
sądu jest zażalenie, które przysługuje tylko w wypadkach wskazanych w ustawie
lub gdy postanowienie sądu kończy postępowanie egzekucyjne (art. 767 § 3
w związku z art. 394 § 1 k.p.c.; por. też uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 28
listopada 1969 r., III CZP 83/69, OSNCP 1970, nr 6, poz. 105 oraz postanowienie
Sądu Najwyższego z dnia 15 kwietnia 1986 r., III CRN 40/86, OSNCP 1987, nr 7,
poz. 102).
Nie ulega wątpliwości, że postanowienie w przedmiocie zatwierdzenia
sprawozdania zarządcy nieruchomością wspólną jest orzeczeniem co do istoty
sprawy, rozstrzyga bowiem w sposób merytoryczny i stanowczy – między
współwłaścicielami – kwestię materialnoprawną z zakresu współwłasności rzeczy
(por. też uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 10 stycznia 2000 r., III
CZP 30/99, OSNC 2000, nr 6, poz. 106). Gdyby uznać, że odesłanie przewidziane
w art. 615 k.p.c. obejmuje środki odwoławcze, czy – szerzej – środki zaskarżenia
przysługujące w postępowaniu egzekucyjnym, to należałoby dojść do wniosku, że
wymienione postanowienie jest niezaskarżalne, bo przepisy normujące tok
egzekucji z nieruchomości nie przewidują w tym zakresie zażalenia ani innego
środka zaskarżenia. Wniosek taki jest jednak nie do przyjęcia już tylko z tej
przyczyny, że dostarcza rozwiązania, które pozostaje w kolizji z konstytucyjną
zasadą dwuinstancyjności postępowania, wymagającą istnienia środka zaskarżenia
od każdego orzeczenia wydanego w postępowaniu w pierwszej instancji, które
rozstrzyga sprawę merytorycznie (lub kończy ją postanowieniem formalnym) (art.
176 ust. 1 w związku z art. 78 Konstytucji; por. też uzasadnienie postanowienia
Sądu Najwyższego z dnia 3 października 2000 r., I CZ 97/00, OSNC 2001, nr 3,
poz. 45).
Konieczne jest zatem inne podejście do analizowanego zagadnienia
prawnego. Punktem odniesienia może być rozumowanie przeprowadzone przez
Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały z dnia 23 września 1999 r., III CZP 25/99
(OSNC 2000, nr 3, poz. 45), w której trafnie wskazano, że przepis art. 518 k.p.c.,
mimo braku w jego treści stosownych zastrzeżeń, nie normuje sposobu zaskarżania
postanowień wydawanych w postępowaniu nieprocesowym w sposób kompleksowy
i jednolity, albowiem w kodeksie postępowania cywilnego – w księdze drugiej części
pierwszej – są przepisy regulujące tę kwestię samodzielnie. Chodzi o przepisy art.
551 § 2, art. 5861
, 612 § 2, art. 635 § 6 i art. 648 § 2, w myśl których na
postanowienia co do istoty sprawy przysługuje nie apelacja, lecz zażalenie. Zresztą
także wśród przepisów pozakodeksowych znaleźć można takie wypadki (np. art. 27
§ 4 ustawy z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i
przeciwdziałaniu alkoholizmowi, Dz.U. Nr 35, poz. 230 ze zm., art. 80 ust. 2 ustawy
z dnia 27 września 1990 r. o wyborze Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, jedn.
tekst: Dz.U. z 2000 r., Nr 47, poz. 544, albo art. 61 ust. 3 i art. 72 ust. 3 ustawy
z dnia 16 lipca 1998 r. – Ordynacja wyborcza do rad gmin, rad powiatów i sejmików
województw, Dz.U. Nr 95, poz. 602 ze zm.). Płynie stąd wniosek, że skoro wyjątki
w określeniu środka zaskarżenia na postanowienia co do istoty sprawy wydawane
w postępowaniu nieprocesowym wynikają z przepisów ulokowanych poza
kodeksem postępowania cywilnego, to tym bardziej mogą wynikać z przepisów tego
kodeksu, do których odpowiedniego stosowania ustawodawca odsyła – w tym
wypadku do przepisów o egzekucji z nieruchomości.
Można więc, wracając na grunt rozstrzyganego zagadnienia, postawić tezę, że
w sytuacji, gdy w sprawach dotyczących wyznaczenia zarządcy oraz sprawowania
zarządu, o których mowa w art. 615 k.p.c., przepisy regulujące tok egzekucji
z nieruchomości przewidują zażalenie na postanowienie sądu o charakterze
merytorycznym, to ten właśnie środek odwoławczy będzie – na zasadzie wyjątku od
reguły określonej w art. 518 k.p.c. – środkiem właściwym. W konsekwencji,
zażalenie – a nie apelacja – przysługuje na postanowienie w przedmiocie zmiany
osoby zarządcy (art. 931 § 2 i 3 oraz art. 932 w związku z art. 615 k.p.c.; por. też
powołaną uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 23 września 1999 r.), w przedmiocie
pozbawienia współwłaściciela lub użytkownika możności używania rzeczy (art. 612
§ 2 k.p.c.) oraz w przedmiocie przyznania zarządcy wynagrodzenia oraz zwrotu
wydatków lub pokrywania jego potrzeb własnych i rodziny (art. 939 w związku z art.
615 k.p.c.).
Jeżeli natomiast przepisy o egzekucji z nieruchomości, do których odsyła art.
615 k.p.c., nie przewidują zażalenia na postanowienie co do istoty sprawy,
uczestnikom przysługuje – na zasadach ogólnych określonych w art. 518 k.p.c. –
apelacja. Będzie tak w wypadku postanowień, których przedmiotem jest
np. udzielenie zezwolenia zarządcy na czynności przekraczające zakres zwykłego
zarządu oraz na wydzierżawienie nieruchomości (art. 935 § 3 i art. 936 w związku z
art. 615 i 518 k.p.c.) oraz w występującym w niniejszej sprawie wypadku
postanowień dotyczących zatwierdzenia lub odmowy zatwierdzenia sprawozdania
zarządcy (art. 937 § 2 w związku z art. 615 k.p.c.).
Przedstawione wyżej różnice w zakresie zaskarżania orzeczeń sądu, jak też
przesłanki doboru środka zaskarżenia na postanowienie sądu w przedmiocie
zatwierdzenia sprawozdania zarządcy, mają swą genezę w kodeksie postępowania
niespornego – dekrecie z dnia 18 lipca 1945 r. (Dz.U. Nr 27, poz. 169 ze zm.);
zgodnie z art. 34 tego dekretu (według tekstu pierwotnego), na postanowienia sądu
kończące postępowanie przysługiwało zażalenie, z tym że zaskarżenie zażaleniem
postanowienia przedstanowczego było dopuszczalne tylko w wypadkach
przewidzianych w ustawie. Stosownie do art. 8 ust. 3 cytowanego dekretu z dnia
8 listopada 1946 r. o postępowaniu niespornym z zakresu prawa rzeczowego,
postanowienie sądu dotyczące „uznania” sprawozdań zarządcy było takim właśnie
postanowieniem przedstanowczym, na które przysługiwało zażalenie.
Po reformie postępowania cywilnego dokonanej ustawą z dnia 20 lipca 1950 r.
o zmianie przepisów postępowania w sprawach cywilnych (Dz.U. Nr 38, poz. 349),
w związku z odstąpieniem przez ustawodawcę od podziału postanowień na
stanowcze i przedstanowcze, od postanowienia kończącego postępowanie
niesporne lub samodzielną jego część przysługiwała rewizja, ewentualnie
zażalenie, jeżeli przepis ustawy wyraźnie je przewidywał (art. 34 § 1 i 2 k.p.n.
według tekstu z 1950 r.). W związku z tym, po skreśleniu ustępu 3 w art. 8 dekretu
o postępowaniu niespornym z zakresu prawa rzeczowego, przewidującego
zażalenie na postanowienie dotyczące „uznania” sprawozdań zarządcy, właściwym
środkiem zaskarżenia stała się rewizja. Na zasadzie procesowej reminiscencji, ten
sposób zaskarżenia został przeniesiony do kodeksu postępowania cywilnego
z 1964 r. także w odniesieniu do wydanych w postępowaniu nieprocesowym
postanowień dotyczących zatwierdzenia lub odmowy zatwierdzenia sprawozdania
zarządcy.
Należy na koniec podkreślić, że istotne różnice w zakresie zaskarżania
orzeczeń sądu w zależności od tego, czy zapadają w postępowaniu
nieprocesowym, czy w toku egzekucji, są w pełni uzasadnione. Postanowienia
wydawane w sprawach zarządu związanego ze współwłasnością i użytkowaniem
rozstrzygają kolizje między współwłaścicielami w ramach stosunku współwłasności,
w związku z czym jakiekolwiek ograniczenia w zakresie dostępu do środków
odwoławczych są w tym wypadku niedopuszczalne, natomiast postanowienia
podejmowane przez organ egzekucyjny mają na celu szybkie i skuteczne
zrealizowanie tytułu wykonawczego, toteż, podobnie jak w całym postępowaniu
egzekucyjnym, w którym interes publiczny jest równie istotny jak interes
prywatnoprawny, zakres ich zaskarżania może być zredukowany. Tak więc fakt, że
wydane przez sąd egzekucyjny w toku egzekucji z nieruchomości postanowienie
dotyczące zatwierdzenia lub odmowy zatwierdzenia sprawozdania zarządcy jest
niezaskarżalne, nie może w żaden sposób ważyć na rozstrzygnięciu zagadnienia,
czy i jaki środek zaskarżenia przysługuje na podobne postanowienie sądu wydane
w postępowaniu nieprocesowym w sprawie zawisłej między współwłaścicielami.
Po rozważeniu przedstawionych argumentów Sąd Najwyższy podjął uchwałę
o treści przytoczonej na wstępie.