Uchwała SN z 5 października 2001, sygn. III CZP 46/01
Data orzeczenia
5 października 2001
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Cywilna, Wydział III
Przewodniczący
SSN Gerard Bieniek
Tagi
Podstawa prawna
Sędzia SN Gerard Bieniek (przewodniczący)
Sędzia SN Marian Kocon (sprawozdawca)
Sędzia SN Hubert Wrzeszcz
Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Franciszka L. przeciwko Fundacji
„Polsko-Niemieckie Pojednanie” o ustalenie, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na
posiedzeniu jawnym w dniu 5 października 2001 r., przy udziale prokuratora
Prokuratury Krajowej Piotra Wiśniewskiego, zagadnienia prawnego
przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Warszawie postanowieniem z dnia 18
kwietnia 2001 r.:
„Czy dopuszczalna jest droga sądowa o ustalenie (art. 189 k.p.c.), że powód
w czasie II wojny światowej wykonywał pracę przymusową na rzecz III Rzeszy”?
podjął uchwałę:
Niedopuszczalna jest droga sądowa do żądania ustalenia, że powód
w czasie II wojny światowej wykonywał pracę przymusową na rzecz III Rzeszy.
Uzasadnienie
Sąd Rejonowy dla m. st. Warszawy postanowieniem z dnia 23 sierpnia 1999 r.
odrzucił pozew Franciszka L. skierowany przeciwko Fundacji „Polsko Niemieckie
Pojednanie” o ustalenie, że praca, którą powód wykonywał w latach 1940-1945,
była pracą przymusową (niewolniczą) wykonywaną na rzecz III Rzeszy, uznając, iż
rozstrzygnięcia pozwanej Fundacji, dotyczące uprawnień ofiar prześladowań
nazistowskich, nie mogą być rozpoznawane w procesie cywilnym.
Przy rozpoznaniu zażalenia powoda na powyższe postanowienie Sądowi
Okręgowemu w Warszawie nasunęło się zagadnienie prawne budzące poważne
wątpliwości, sformułowane w sentencji postanowienia.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Żądanie powoda, pomijając kwestię sposobu jego sprecyzowania, zmierza do
ustalenia w wyroku faktów, których zaistnienie związane jest z uprawnieniem do
uzyskania świadczeń na podstawie niemieckiej ustawy z dnia 2 sierpnia 2000 r.,
o utworzeniu Fundacji „Pamięć, Odpowiedzialność i Przyszłość” (BGBL, I , 38/00,
1263 – dalej "ustawa z dnia 2 sierpnia 2000 r."), która weszła w życie dnia 12
sierpnia 2000 r. Innymi słowy, powodowi chodzi o ustalenie faktów mających
stanowić podstawę do zakwalifikowania powoda do kategorii osób, o których mowa
w § 11 ust. 1 pkt 2 ustawy, uprawnionych do uzyskania świadczeń według tej
ustawy.
Istota przedstawionego zagadnienia prawnego sprowadza się do
rozstrzygnięcia kwestii, czy żądanie przyznania świadczeń, o których mowa
w ustawie, skierowane przeciwko Fundacji „Polsko-Niemieckie Pojednanie”, ma
charakter sprawy cywilnej w znaczeniu, jakie temu terminowi nadaje art. 1 k.p.c.
Ustawodawca niemiecki w ustawie z dnia 2 sierpnia 2000 r. nie przyjął
odpowiedzialności prawnej (cywilnej) Niemiec i niemieckich firm za czyny
popełnione w okresie II wojny światowej (w preambule odwołał się jedynie do
odpowiedzialności historycznej, politycznej i moralnej), w rezultacie czego nie
posłużył się terminologią kodeksu cywilnego niemieckiego, normującą
odpowiedzialność cywilną. Nie mówi się więc w niej o „wynagrodzeniu szkody” (tak,
jak np. w § 249 k.c.n.), czy o odszkodowaniu pieniężnym (np. § 249 zdanie drugie
k.c.n.), a jedynie o uprawnieniu do uzyskania świadczenia (np. § 11).
Ustawa niemiecka powołała do życia Fundację „Pamięć, Odpowiedzialność
i Przyszłość” w celu oddania do dyspozycji za pośrednictwem organizacji
partnerskich środków finansowych na przyznawanie świadczeń dla byłych
robotników przymusowych oraz dla osób, które doznały innych krzywd w okresie
narodowego socjalizmu (§ 2 ustawy). Przekazywanie tych środków następuje
między fundacjami lub innymi instytucjami pozarządowymi. W przypadku Polski jest
nią Fundacja „Polsko-Niemieckie Pojednanie (umowa z dnia 16 lutego 2001 r.
zawarta przez Fundację „Pamięć, Odpowiedzialność i Przyszłość” z Fundacją
„Polsko-Niemieckie Pojednanie”).
Fundacja „Polsko Niemieckie Pojednanie”, zwana dalej „Fundacją”, została
ustanowiona przez Ministra – Szefa Urzędu Rady Ministrów działającego w imieniu
Skarbu Państwa Rzeczypospolitej Polskiej (§ 1 statutu Fundacji). Fundacja wypłaca
świadczenia osobom poszkodowanym, o których mowa w § 11 ustawy z dnia 2
sierpnia 2000 r., oraz § 2 ustawy austriackiej o Funduszu świadczeń humanitarnych
Republiki Austrii dla byłych robotników niewolniczych i przymusowych reżimu
narodowosocjalistycznego, z majątku określonego w § 9 ust. 2 statutu Fundacji (§ 6
ust. 2 ujednoliconego tekstu statutu Fundacji uwzględniającego zmiany fundatora
z dnia 17 stycznia 2001 r.). Fundacja (komisja weryfikacyjna) wydaje
rozstrzygnięcia (§ 6 ust. 3, § 13 i 20 statutu), między innymi sprawdzając
i decydując, czy zostały udowodnione lub uwiarygodnione warunki uprawnienia do
uzyskania świadczeń (§ 5 umowy). Od tych rozstrzygnięć przysługuje zażalenie do
działającej w ramach Fundacji odwoławczej komisji weryfikacyjnej (§ 6 ust. 4, § 13,
22 statutu i § 6 umowy) i jej orzeczenie jest ostateczne (§ 6 ust. 5 statutu, § 6
umowy).
Zgodnie z art. 1 k.p.c., sprawa ma charakter sprawy cywilnej, jeżeli, ujmując
w uproszczeniu, treść łączących strony stosunków rodzi ich wzajemne prawa
i obowiązki albo tworzy stan prawny wprowadzając potrzebę ochrony interesów
podmiotów w nim uczestniczących. Sprawa cywilna wymaga zatem pozostawania
dwóch lub więcej podmiotów w stosunku prawnym regulowanym przepisami
kodeksu cywilnego i innymi ustawami, którego podmioty – na wypadek sporu –
występują jako równoprawni partnerzy. Jeżeli choćby jeden z nich uzyskuje pozycję
organu działającego z mocy swej władzy zwierzchniej, to stosunek taki nie jest
stosunkiem cywilnoprawnym.
Uzyskanie świadczenia z Fundacji, jak przedstawiono, nie rodzi prawa
podmiotowego o obligacyjnym charakterze. Fundacja decyduje, czy zostały
udowodnione lub uwiarygodnione warunki uprawnienia do jego uzyskania, ale nie
jest dłużnikiem osób uprawnionych do uzyskania świadczenia, lecz występuje
wobec nich jako decydent; jej rozstrzygnięcia tworzą dopiero podstawę prawną do
wypłaty świadczeń. Tego rodzaju sytuacja nie występuje w stosunkach
cywilnoprawnych.
Z unormowania zawartego w ustawie z dnia 2 sierpnia 2000 r., a także statutu
Fundacji i umowy z dnia 16 lutego 2001 r., wynika jednoznacznie, że skierowane
przeciwko Fundacji „Polsko Niemieckie Pojednanie” żądanie przyznania
przewidzianych ustawą z dnia 2 sierpnia 2000 r. świadczeń nie ma charakteru
sprawy cywilnej w znaczeniu, jakie temu terminowi nadaje art. 1 k.p.c., a co za tym
idzie, nie może być dochodzone na drodze sądowej.
Powstaje pytanie, czy i jaki wpływ na kwestię dopuszczalności drogi sądowej
ma okoliczność, że powód nie domaga się zasądzenia świadczeń z ustawy z dnia 2
sierpnia 2000 r., lecz ustalenia w wyroku faktów, których zaistnienie związane jest
z uprawnieniem do uzyskania owych świadczeń. Należy na nie odpowiedzieć
negatywnie. Pomijając to, czy sformułowane przez powoda żądanie można
traktować jako powództwo o ustalenie istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego
lub prawa, przyjąć trzeba, że dopuszczalność drogi sądowej stanowi ogólną
przesłankę procesową odnosząc się do wszelkich powództw, a więc również do
powództw o ustalenie. Innymi słowy, ochronie w procesie cywilnym podlegają tylko
stosunki prawne, o których mowa w art. 1 k.p.c., i do tej ogólnej zasady należy
odnieść treść użytego w art. 189 k.p.c. określenia „stosunek prawny lub prawo”.
Podkreślić przy tym należy, że stanowisko takie reprezentowane
jest od dawna w orzecznictwie sądowym (por. np. orzeczenie Sądu Najwyższego
z dnia 2 maja 1950 r. ŁC 373/50, OSN 1951, nr 1, poz. 8, którego teza zachowała
aktualność pod rządem obowiązującego kodeksu postępowania cywilnego).
Postępowanie sądowe o ustalenie nie może bowiem być środkiem do uzyskania
dowodów, które mogłyby być wykorzystane w innym postępowaniu (podobnie Sąd
Najwyższy np. w wyroku z dnia 4 listopada 1971 r., I PR 344/71, OSNCP 1972, nr
5, poz. 89, wyroku z dnia 1 grudnia 1983 r., I PRN 189/83, OSNCP 1984, nr 7, poz.
121, uchwale z dnia 17 czerwca 1987 r., III PZP 19/87, OSNCP 1988, nr 10 poz.
132, uchwale z dnia 3 listopada 1994 r., I PZP 45/94, OSNAPUS 1995, nr 6 poz. 74,
wyroku z dnia 17 grudnia 1997 r., I PKN 434/97, OSNAPUS 1998, nr 21, poz. 627,
wyroku z dnia 23 lutego 1999 r., I PKN 597/98, OSNAPUS 2000, nr 8, poz. 301).
Mając powyższe na względzie, Sąd Najwyższy, na podstawie art. 390 k.p.c.,
rozstrzygnął przedstawione zagadnienie prawne, jak w uchwale.