Uchwała SN z 28 lutego 2002, sygn. III CZP 1/02
Data orzeczenia
28 lutego 2002
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Cywilna, Wydział III
Przewodniczący
SSN Antoni Górski
Tagi
Podstawa prawna
Sędzia SN Antoni Górski (przewodniczący)
Sędzia SN Tadeusz Domińczyk (sprawozdawca)
Sędzia SN Maria Grzelka
Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Stefanii S. i Beaty S. przeciwko
R. Zakładowi Energetycznemu S.A. w R., Polskiemu Górnictwu Naftowemu i
Gazownictwu S.A. w W., Regionalnemu Oddziałowi Przesyłu w T. i Skarbowi
Państwa, Staroście S. o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli, po
rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 28 lutego 2002 r.,
przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Jana Szewczyka, zagadnienia
prawnego przedstawionego przez Sąd Apelacyjny w Rzeszowie postanowieniem z
dnia 5 grudnia 2001 r.:
„Czy właścicielowi gruntu, przez którego nieruchomość przeprowadzono
gazociąg i linię energetyczną służy do podmiotów czyniących te nakłady wyłącznie
żądanie z art. 124 ust. 5 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce
nieruchomościami (jedn. tekst: Dz.U. z 2000 r. Nr 46, poz. 543), czy też może
realizować swoje roszczenie na podstawie art. 231 § 2 k.c.”?
podjął uchwałę:
Przepis art. 124 ust. 5 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce
nieruchomościami (jedn. tekst: Dz.U. z 2000 r. Nr 46, poz. 543 ze zm.) jest
przepisem szczególnym w stosunku do art. 231 § 2 k.c.
Uzasadnienie
Powódki Stefania S. i Beata S. domagały się nakazania pozwanym Polskiemu
Górnictwu Naftowemu i Gazownictwu S.A., R. Zakładowi Energetycznemu S.A. i
Staroście S. złożenia oświadczenia woli, którego treścią byłoby nabycie przez
pozwanych nieruchomości o powierzchni 0,48 ha, oznaczonej numerem
ewidencyjnym 370/1, położonej w S.W. Twierdziły, że nieruchomość nie nadaje się
do zabudowy mieszkaniowej wobec przeprowadzenia przez nią, za zezwoleniem
władz administracyjnych, w połowie lat sześćdziesiątych ubiegłego stulecia
gazociągu wysokoprężnego, zaś z końcem lat osiemdziesiątych – linii
energetycznej wysokiego napięcia.
Wyrokiem z dnia 26 lutego 1999 r. Sąd Okręgowy w Tarnobrzegu powództwo
oddalił, przyjmując, że dla oceny, czy w wyniku zainstalowania na nieruchomości
urządzeń infrastruktury technicznej utraciła ona dotychczasowe przeznaczenie,
miarodajna jest data zainstalowania tych urządzeń. Ponieważ nastąpiło to w
okresie, gdy z przeznaczenia nieruchomość miała charakter rolniczy i na ten cel
może być wykorzystywana także obecnie, powódkom nie przysługuje roszczenie
przewidziane art. 124 ust. 5 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce
nieruchomościami (jedn. tekst: Dz.U. z 2000 r. Nr 46, poz. 543 ze zm. – dalej
"u.g.n.").
W wyniku apelacji powódek Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 17 lutego 2000 r.
uchylił wyrok Sądu Okręgowego i sprawę przekazał temu Sądowi do ponownego
rozpoznania, sugerując jej rozpoznanie także w aspekcie uregulowania zawartego
w art. 231 k.c.
Wyrokiem z dnia 12 czerwca 2001 r. Sąd Okręgowy zobowiązał do złożenia
oświadczenia woli o nabyciu udziałów powódek w nieruchomości – R. Zakład
Energetyczny w R. w 109/199 części za kwotę 35 603 zł, a Polskie Górnictwo
Naftowe i Gazownictwo, Regionalny Oddział Przemysłu w T. w 90/199 części za
kwotę 29 397 zł, natomiast w pozostałej części powództwo oddalił.
Rozpoznając apelacje obydwu pozwanych zobowiązanych do złożenia
oświadczenia woli, Sąd Apelacyjny powziął poważną wątpliwość prawną
przytoczoną na wstępie.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: (...)
W warunkach rozwoju cywilizacyjnego granice wyłączności władania rzeczą
przez właściciela oceniane być muszą z uwzględnieniem najogólniej pojętego
interesu publicznego, stąd też we współczesnych ustawodawstwach nie sposób
wskazać takiego uregulowania, które czyniłoby z prawa własności prawo o
charakterze absolutnym. Artykuł 1 Protokołu Nr 1 i Nr 4 do Konwencji o ochronie
praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonego w Paryżu dnia 20 marca
1952 r. oraz sporządzonego w Strasburgu dnia 16 września 1963 r. (Dz.U. z 1995 r.
Nr 36, poz. 175 ze zm.) odzwierciedla jednoznacznie tendencję przeciwną,
przyzwalając jej sygnatariuszom na ustanawianie prawa „jakie uznają za konieczne
do uregulowania sposobu korzystania z własności zgodnie z interesem
powszechnym albo w celu zapewnienia uiszczania podatków lub innych należności
pieniężnych”.
W obszernym katalogu ustaw zawierających ograniczenia w korzystaniu z prawa
własności mieści się ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce
nieruchomościami. W art. 6 pkt 2 tej ustawy uznano, że budowa i utrzymanie
ciągów drenażowych, przewodów i urządzeń służących do przesyłania płynów,
pary, gazów i energii elektrycznej, a także innych obiektów i urządzeń niezbędnych
do korzystania z nich, służy celom publicznym. Taki ich charakter, zgodnie z art.
124 ust. 1 i 6 u.g.n., uzasadnia ingerencję w sferę własności i może przybrać postać
decyzji administracyjnej wydanej przez starostę w postępowaniu wszczętym z
urzędu lub na wniosek zarządu jednostki samorządu terytorialnego oraz innej osoby
i jednostki organizacyjnej – w przypadku, gdy właściciel (użytkownik wieczysty) nie
wyraził zgody na wzniesienie urządzeń albo postać obowiązku znoszenia
uciążliwości związanych z konserwacją oraz usuwaniem awarii ciągów, przewodów
i urządzeń, podlegającego wymuszeniu w drodze decyzji administracyjnej.
Szczególny charakter omawianych ograniczeń sprawia, że krąg podmiotów
uprawionych do ingerowania w prawa właścicielskie i korzystania z nieruchomości
w związku z instalowaniem tam urządzeń infrastruktury technicznej jest zwężony do
jednostek samorządu terytorialnego oraz zakładów i przedsiębiorstw użyteczności
publicznej, powołanych do bieżącego zaspokajania potrzeb zbiorowości lokalnych,
w postaci świadczenia usług publicznych.
Arbitralny charakter omawianych ograniczeń nie pozbawia właściciela
nieruchomości (użytkownika wieczystego) roszczeń, których źródłem są przepisy,
ogólnie rzecz ujmując, o ochronie własności. W myśl art. 124 ust. 5 u.g.n., jeżeli
założenie i przeprowadzenie ciągów, przewodów i urządzeń, o których mowa w
ust. 1, uniemożliwia właścicielowi albo użytkownikowi wieczystemu dalsze
prawidłowe korzystanie z nieruchomości w sposób dotychczasowy albo w sposób
zgodny z jej dotychczasowym przeznaczeniem, właściciel lub użytkownik wieczysty
może żądać, aby starosta wykonujący zadanie z zakresu administracji rządowej lub
występujący z wnioskiem o zezwolenie, o którym mowa w art. 124 ust. 2, nabył od
niego na rzecz Skarbu Państwa, na podstawie umowy, własność albo użytkowanie
wieczyste nieruchomości. Podmiotowe i przedmiotowe cechy tego roszczenia
odróżniają je w sposób zasadniczy od roszczeń przewidzianych w art. 231 k.c.
Podmiot wznoszący na gruncie urządzenia infrastruktury technicznej, o jakich
mowa w art. 124 ust. 1 u.g.n., nie jest posiadaczem. Budynki i inne urządzenia
wzniesione na gruncie właściciela, w rozumieniu art. 231 k.c., stają się częścią
składową nieruchomości, a nie elementem funkcjonowania przedsiębiorstwa
(zakładu) na użytek publiczny (...), co jest istotą treści wyrażonej w art. 124 u.g.n.
Mając powyższe na względzie, Sąd Najwyższy, na podstawie art. 390 k.p.c.,
rozstrzygnął przedstawione zagadnienie prawne, jak w uchwale.