Uchwała SN z 24 września 2003, sygn. III CZP 56/03
Data orzeczenia
24 września 2003
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Cywilna, Wydział III
Przewodniczący
SSN Henryk Pietrzkowski
Tagi
Podstawa prawna
Pokaż pozostałe podstawy prawne (2)
Sędzia SN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący)
Sędzia SN Mirosław Bączyk
Sędzia SN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca)
Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Jerzego G. przy uczestnictwie Marii B. o
podział majątku dorobkowego, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu
jawnym w dniu 24 września 2003 r., przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej
Piotra Wiśniewskiego zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd
Okręgowy w Jeleniej Górze postanowieniem z dnia 17 kwietnia 2003 r.:
"1. Czy w sprawach o podział wspólnego prawa najmu (podział majątku
wspólnego) byli małżonkowie są lokatorami (współlokatorami) w rozumieniu art. 2
ust. 1 pkt 1 (pkt 3) ustawy dnia z 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów
(Dz.U. Nr 71 poz. 733)
a jeśli tak, to:
2. Czy przepisy tej ustawy, a w szczególności – jej art. 14 i 15 mają
odpowiednie zastosowanie w tego rodzaju sprawach w sytuacji, gdy Sąd orzeka o
obowiązku wydania lokalu będącego dotychczas przedmiotem wspólnego prawa
najmu jednego z byłych małżonków na rzecz drugiego, któremu to prawo przypadło
w wyniku podziału stosując (per analogiam) art. 624 zdanie drugie k.p.c.
czy też
3. w aktualnym stanie prawnym, tj. z uwzględnieniem powołanych wyżej
regulacji ustawy o ochronie praw lokatorów utraciły walor aktualności zgodne
dotychczas poglądy doktryny i judykatury o stosowaniu (per analogiam) w tego
rodzaju sprawach art. 624 zdanie drugie k.p.c."
podjął uchwałę:
W sprawie o podział majątku wspólnego po ustaniu wspólności
majątkowej małżeńskiej, w skład którego wchodzi prawo najmu lokalu
mieszkalnego, sąd przyznając w wyniku podziału to prawo jednemu z byłych
małżonków, będących współlokatorami w rozumieniu art. 2 ust. 1 pkt 3
ustawy z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym
zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego (Dz.U. Nr 71 poz. 773 ze zm.) i
nakazując drugiemu wydanie lokalu (art. 624 w związku z art. 688 i 567 § 3
k.p.c.) orzeka o uprawnieniu tego małżonka do otrzymania lokalu socjalnego
bądź o braku takiego uprawnienia.
Zobowiązany do wydania lokalu jest w takiej sprawie tylko były
małżonek, któremu nie przyznano prawa najmu.
Właściwa gmina powinna brać udział w postępowaniu jako
zainteresowana wówczas, gdy sąd ma orzec o wydaniu lokalu przez jednego z
byłych małżonków.
Uzasadnienie
Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne
powstało w sprawie o podział majątku wspólnego byłych małżonków Jerzego G. i
Marii B., w skład którego wchodzi m.in. prawo najmu lokalu mieszkalnego nr 2 w Z.
przy ul. L. nr 11E. Postanowieniem z dnia 30 stycznia 2003 r. Sąd Rejonowy w
Zgorzelcu, dokonując podziału majątku wspólnego, przyznał to prawo uczestniczce
postępowania i nakazał wnioskodawcy, aby opuścił i wydał uczestniczce przedmiot
najmu, nie orzekając o uprawnieniu, bądź o braku uprawnienia wnioskodawcy do
lokalu socjalnego.
Rozpoznając apelację wnioskodawcy, w której m.in. zakwestionował on
przyznanie prawa najmu uczestniczce i wnosił o przyznanie go jemu, Sąd
Okręgowy powziął poważne wątpliwości prawne przedstawione Sądowi
Najwyższemu do rozstrzygnięcia w zagadnieniu prawnym.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
W ramach przedstawionych zagadnień prawnych należy rozróżnić dwie
kwestie, na które zwrócił uwagę Sąd Okręgowy w uzasadnieniu. Pierwsza, w ocenie
Sądu Okręgowego najistotniejsza, dotyczy obowiązku stosowania przez sąd w
sprawie o podział majątku wspólnego, w skład którego wchodzi prawo najmu lokalu
mieszkalnego, przepisu art. 624 zdanie drugie k.p.c. i orzekania o obowiązku
wydania lokalu przez małżonka, któremu nie przyznano w wyniku podziału prawa
do lokalu. Druga natomiast, która aktualizuje się jedynie w razie stwierdzenia
istnienia wyżej wskazanego obowiązku, dotyczy stosowania w takim wypadku
przepisów ustawy z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów,
mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie kodeksu cywilnego (Dz.U. Nr 71, poz.
773 ze zm. – dalej: "u.o.p.l.") a w szczególności przepisów art. 14 i 15 tej ustawy.
Rozstrzygnięcie pierwszego zagadnienia zdeterminowane jest kompleksowym
charakterem regulacji odnoszących się do postępowania o podział majątku
wspólnego po ustaniu wspólności ustawowej, a także obowiązującymi w tym
względzie przepisami prawa materialnego, które tę regulację uzasadniają.
Przedmiotem tego postępowania może być podział majątku wspólnego pomiędzy
byłych małżonków lub ich następców prawnych, dział spadku, wzajemne rozliczenia
z tytułu posiadania rzeczy i wszystkie pozostałe kwestie związane ze
współwłasnością i jej zniesieniem. Jako zasadnicza jest w tym postępowaniu
rozstrzygana kwestia sposobu podziału majątku pomiędzy małżonków lub ich
następców prawnych. W tym zakresie, ze względu na odesłanie do przepisów art.
211 i 212 k.c., zawarte w art. 46 k.r.o. w związku z art. 1035 k.c. może dojść w
postępowaniu o podział majątku wspólnego zarówno do podziału rzeczy wspólnych
jak i do zarządzenia ich sprzedaży oraz do przyznania poszczególnych rzeczy lub
praw wchodzących w skład majątku wspólnego jednemu z byłych małżonków z
obowiązkiem spłaty na rzecz drugiego. W takiej sytuacji, zgodnie z art. 567 § 3 w
związku z art. 688 k.p.c., sąd obowiązany jest stosować art. 624 k.p.c. i
odpowiednio do regulacji zawartej w jego zdaniem drugim orzec o nakazaniu
wydania rzeczy przyznanej jednemu współwłaścicielowi przez pozostałych
współwłaścicieli, którym rzeczy nie przyznano. Przepis powyższy jest stosowany w
postępowaniu o podział majątku wspólnego nie per analogiam, jak przyjmuje Sąd
Okręgowy, lecz odpowiednio, zgodnie z odesłaniem ustawowym (por. uchwała
składu Całej Izby Sądu Najwyższego z dnia 30 listopada 1974 r., III CZP 1/74,
OSNCP 1995, nr 3, poz. 37 oraz uchwała Sądu Najwyższego z dnia 13 marca
1985 r., III CZP 4/85, OSNCP 1985, nr 11, poz. 172). Z woli ustawodawcy
wyrażonej w art. 567 § 3 k.p.c. w związku z art. 688 k.p.c. sąd obowiązany jest w
sprawie o podział majątku wspólnego stosować odpowiednio art. 624 k.p.c., wobec
czego w razie przyznania w wyniku podziału majątku rzeczy lub prawa jednemu z
byłych małżonków, obowiązany jest z urzędu orzec o obowiązku drugiego małżonka
wydania tej rzeczy lub prawa małżonkowi, któremu zostały przyznane.
Nie ulega wątpliwości, że prawa wynikające ze stosunku najmu uzyskane w
czasie trwania małżeństwa stanowią dorobek wchodzący w skład majątku objętego
wspólnością ustawową i mogą stanowić przedmiot postępowania o podział majątku
wspólnego (por. m.in. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 czerwca 1967 r., III CR
107/67, OSNCP 1968, nr 4, poz. 66, uchwała składu siedmiu sędziów z dnia 31
sierpnia 1974 r., mająca moc zasady prawnej, III CZP 8/74, OSNCP 1975, nr 4,
poz. 51 i postanowienie z dnia 19 kwietnia 1996 r., I CRN 55/96, OSNC 1996, nr 9,
poz. 123). W sytuacji zatem, gdy sąd w wyniku podziału majątku wspólnego
przyzna prawo najmu lokalu mieszkalnego jednemu z byłych małżonków,
obowiązany jest, stosownie do wskazanych wyżej zasad, orzec z urzędu o
obowiązku drugiego małżonka opuszczenia tego lokalu i wydania go drugiemu
małżonkowi, któremu prawo do lokalu przyznano.
W takiej sytuacji powstaje drugie z przedstawionych Sądowi Najwyższemu do
rozstrzygnięcia zagadnień prawnych, dotyczące stosowania przepisów ustawy o
ochronie praw lokatorów, a konkretnie art. 14 i 15 tej ustawy, bowiem orzeczenie o
obowiązku opuszczenia i wydania lokalu mieszkalnego jest równoznaczne z
orzeczeniem eksmisji i wywołuje takie same skutki faktyczne i prawne, a zgodnie z
art. 3 ustawy, jej przepisy należy stosować zawsze wówczas, gdy ochrona praw
lokatorów w innych przepisach jest mniej korzystna dla lokatorów.
O tym, że małżonkowie, którym przysługuje prawo najmu lokalu mieszkalnego,
są współlokatorami w rozumieniu przepisów ustawy, przesądza treść art. 2 ust. 1
pkt 3 w związku z pkt 1. Małżonkowie tacy są bowiem współnajemcami lokalu, o
czym stanowiły przepisy kolejno obowiązujących ustaw dotyczących prawa najmu,
a obecnie art. 6801
k.c. Po ustaniu małżeństwa wspólność łączna prawa najmu
staje się prawem, które przysługuje byłym małżonkom w częściach ułamkowych,
podobnie jak cały pozostały majątek dorobkowy. Każdy z byłych małżonków
zachowuje status współnajemcy z racji tego, że przysługuje mu udział w majątku
wspólnym, w skład którego wchodzi prawo najmu lokalu. Każdy z byłych
małżonków spełnia zatem kryteria art. 2 ust. 1 pkt 1 ustawy niezbędne do uznania
go za lokatora w stosunkach z wynajmującym, jak również spełnia kryteria art. 2
ust. 1 pkt 3 ustawy niezbędne do uznania go za współlokatora, w stosunku do
drugiego byłego małżonka.
Z tych przyczyn mają do niego zastosowanie przepisy omawianej ustawy, a
zatem w sprawie o jego eksmisję sąd obowiązany byłby do stosowania art. 14 i 15
ustawy.
Stwierdzić jednak trzeba, że sprawa o podział majątku wspólnego nie jest
sprawą o eksmisję w ścisłym rozumieniu, poza tym powołane przepisy ustawy, ze
względu na używaną w nich terminologię, taką jak „wyrok”, „powództwo o
nakazanie przez sąd eksmisji” i inne, mogą być rozumiane jako odnoszące się
wyłącznie do procesu i nie mające zastosowania w postępowaniu nieprocesowym.
Zagadnienie to było już przedmiotem rozpoznania i rozstrzygnięcia Sądu
Najwyższego, który w dwóch uchwałach z dnia 13 czerwca 2003 r., III CZP 36/03
(OSNC 2004, nr 4, poz. 52) i z dnia 13 czerwca 2003 r., III CZP 40/03 (OSNC 2004,
nr 6, poz. 89) stwierdził, że w sprawie o podział majątku wspólnego po ustaniu
wspólności majątkowej, w skład którego wchodzi spółdzielcze lokatorskie prawo do
lokalu mieszkalnego, sąd nakazując jednemu z małżonków wydanie lokalu,
obowiązany jest orzec o uprawnieniu tego małżonka do otrzymania lokalu
socjalnego, bądź o braku takiego uprawnienia. Wskazał także, że właściwa gmina
jest zainteresowana w sprawie wówczas, gdy sąd ma orzec o wydaniu lokalu przez
jednego z małżonków oraz, że zobowiązany do wydania lokalu jest tylko małżonek,
któremu nie przyznano spółdzielczego lokatorskiego prawa do tego lokalu.
Stanowisko to, jak również uzasadniające je argumenty, należy podzielić także
w odniesieniu do postępowania o podział majątku wspólnego po ustaniu wspólności
ustawowej, w skład którego wchodzi prawo najmu lokalu mieszkalnego.
Jak stwierdził Sąd Najwyższy w uzasadnieniu powyższych uchwał, celem
ustawy o ochronie praw lokatorów, a w szczególności art. 14, jest zapobieżenie
bezdomności w razie orzeczenia przez sąd eksmisji. Cel ten stanowi realizację art.
75 ust. 2 Konstytucji, co powinno być uwzględnione przy wykładni omawianych
przepisów. Realizacja celu zarówno przepisów ustawy, jak i przepisu Konstytucji
byłaby niepełna, gdyby wyłączyć stosowanie przepisów ustawy w postępowaniu o
podział majątku wspólnego, w którym dochodzi do orzeczenia eksmisji osoby,
będącej lokatorem w rozumieniu ustawy, szczególnie chronionym przez jej
przepisy. Uzależnienie ochrony praw lokatora od trybu postępowania, w jakim
zapadło orzeczenie nakazujące opróżnienie lokalu i pozbawienie takiej ochrony
lokatorów tylko dlatego, że orzeczony wobec nich nakaz opróżnienia lokalu wydany
został w postępowaniu nieprocesowym, stanowiłoby naruszenie konstytucyjnego
wymogu równego traktowania obywateli przez władze publiczne (art. 32 ust. 1
Konstytucji) oraz niedopuszczalne ograniczenie zakresu korzystania z
konstytucyjnie zagwarantowanych praw (art. 31 ust. 3 Konstytucji). Odnosi się to w
szczególności do sytuacji, gdy małżonek zobowiązany do opróżnienia mieszkania
należy do kategorii osób wskazanych w art. 14 ust. 4 ustawy, a jak wynika z
uchwały Sądu Najwyższego z dnia 14 kwietnia 2001 r., III CZP 8/01 (OSNC 2001,
nr 10, poz. 146), po orzeczeniu eksmisji, nie mógłby już zrealizować swojego prawa
do lokalu socjalnego w żadnym innym procesie.
Wprawdzie nie można pomijać, że były małżonek, który w wyniku podziału
majątku wspólnego nie otrzymał prawa najmu do lokalu mieszkalnego, powinien
otrzymać stosowną spłatę lub wyrównanie w postaci innego prawa, co różni jego
sytuację od sytuacji lokatora w razie orzeczenia w procesie eksmisji, jednak ten
argument nie może być decydujący, w świetle tego, co przedstawiono wyżej.
Okoliczność, że małżonek zobowiązany do opuszczenia lokalu otrzymał spłatę lub
inny ekwiwalent majątkowy, powinna być natomiast wzięta pod uwagę przez sąd z
urzędu w ramach wynikającego z art. 14 ust. 3 ustawy obowiązku badania sytuacji
materialnej osób, w stosunku do których orzeka o uprawnieniu bądź braku
uprawnienia do lokalu socjalnego.
Z tych wszystkich względów należy przyjąć, że także w sprawie o podział
majątku wspólnego po ustaniu wspólności ustawowej, w skład którego wchodzi
prawo najmu lokalu mieszkalnego, sąd nakazując, stosownie do art. 624 zdanie
drugie k.p.c. w związku z art. 688 i 567 § 3 k.p.c., opuszczenie lokalu przez jednego
z byłych małżonków, obowiązany jest, na podstawie stosowanego odpowiednio art.
14 u.o.p.l., orzec o uprawnieniu tego małżonka do lokalu socjalnego, bądź o braku
takiego uprawnienia.
W sprawie takiej, jak wskazał Sąd Najwyższy w powoływanych uchwałach z
dnia 13 czerwca 2003 r., właściwa gmina powinna być uznana za zainteresowaną w
rozumieniu art. 510 § 1 k.p.c., stanowiącego odpowiednik art. 15 ust. 2 ustawy. Jak
wynika z art. 14 ust. 1 oraz z art. 15 ust. 3 zdanie ostatnie u.o.p.l., gmina, która ma
obowiązek zapewnienia uprawnionemu lokalu socjalnego, ma z mocy ustawy
interes prawny w braniu udziału w sprawie i nie musi interesu tego wykazywać. Sąd
zatem, także w postępowaniu o podział majątku wspólnego, obowiązany jest na
podstawie art. 510 § 2 k.p.c. wezwać gminę do udziału w sprawie w każdej sytuacji,
jeżeli przewiduje możliwość orzeczenia o nakazaniu wydania lokalu mieszkalnego
przez jednego z byłych małżonków i o jego uprawnieniu do lokalu socjalnego bądź
o braku takiego uprawnienia.
Jakkolwiek gminie uczestniczącej w postępowaniu o podział majątku
wspólnego będą przysługiwać wszystkie uprawnienia uczestnika postępowania, to
jednak należy przyjąć, że będzie ona je mogła realizować tylko w zakresie
wyznaczonym jej interesem w sprawie, ograniczającym się do kwestii istnienia bądź
nieistnienia uprawnienia do otrzymania lokalu socjalnego przez małżonka
zobowiązanego do wydania lokalu.
Bezprzedmiotowe natomiast byłoby odpowiednie stosowanie w sprawie o
podział majątku wspólnego, w której nakazano jednemu z byłych małżonków
wydanie lokalu, przepisu art. 15 ust. 2 u.o.p.l. Stanowiący bowiem podstawę do
wydania w tym postępowaniu orzeczenia nakazującego opuszczenie lokalu
mieszkalnego przepis art. 624 zdanie drugie k.p.c. zobowiązuje do wydania rzeczy
(lokalu) jedynie jej pozostałych współwłaścicieli, którym rzeczy w wyniku podziału
nie przyznano, nie stanowi natomiast podstawy do nakazania wydania rzeczy przez
osobę władającą nią na podstawie innego niż współwłasność tytułu prawnego (por.
postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 27 czerwca 1969 r., III CRN 226/69,
OSNCP 1970, nr 3, poz. 51).
Obowiązek wydania lokalu może być zatem w postępowaniu o podział
majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej nałożony tylko na byłego
małżonka, któremu przysługiwało wspólne prawo najmu lokalu, utracone przez
niego w wyniku podziału majątku wspólnego. Obowiązek taki w tym postępowaniu
nie może być nałożony ani nie może obejmować żadnej innej osoby, która lokal
zajmuje i używa na podstawie innego tytułu lub bez żadnego tytułu.
Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy, na podstawie art. 390 k.p.c.
rozstrzygnął przedstawione zagadnienia prawne, jak w uchwale.