Uchwała SN z 20 listopada 2003, sygn. III CZP 77/03
Data orzeczenia
20 listopada 2003
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Cywilna, Wydział III
Przewodniczący
SSN Jan Górowski
Tagi
Podstawa prawna
Sędzia SN Jan Górowski (przewodniczący, sprawozdawca)
Sędzia SN Tadeusz Domińczyk
Sędzia SN Marian Kocon
Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Romany B. przeciwko Miastu
Stołecznemu W. o ustalenie wstąpienia w stosunek najmu, po rozstrzygnięciu w
Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 20 listopada 2003 r., przy udziale
prokuratora Prokuratury Krajowej Jana Szewczyka, zagadnienia prawnego
przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Warszawie postanowieniem z dnia 17
czerwca 2003 r.:
"Czy sprawa o ustalenie wstąpienia w stosunek najmu lokalu mieszkalnego w
miejsce zmarłego najemcy jest sprawą wymienioną w art. 505-1
pkt 1 k.p.c., to jest
sprawą rozpoznawaną w postępowaniu uproszczonym?"
podjął uchwałę:
Sprawa o ustalenie wstąpienia w stosunek najmu lokalu mieszkalnego w
miejsce zmarłego najemcy podlega rozpoznaniu w postępowaniu "zwykłym".
Uzasadnienie
Przedstawione do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne powstało przy wykładni
art. 505-1
k.p.c. i dotyczy kwestii, czy sprawa o ustalenie wstąpienia w stosunek
najmu po zmarłym najemcy jest sprawą podlegającą rozpoznaniu w postępowaniu
uproszczonym. Sąd Okręgowy powziął tę wątpliwość, rozpoznając apelację
powódki od wydanego w postępowaniu uproszczonym wyroku Sądu pierwszej
instancji, oddalającego powództwo o ustalenie wstąpienia w stosunek najmu.
Zauważył, że roszczenia objęte hipotezą art. 505-1
pkt 1 k.p.c. nie zostały zwężone
do świadczeń pieniężnych, gdyż dotyczą także wydania przedmiotu umowy,
wymiany wadliwej rzeczy, jak i ustalenia istnienia bądź nieistnienia stosunku
umownego albo jego ukształtowania (np. na podstawie art. 357-1
i 358-1
k.c.).
Argumentował, że skoro w tym przepisie mowa o roszczeniu, a nie o świadczeniu
wynikającym z umowy, to brak jest przesłanek do ograniczenia tego pojęcia do
żądania zasądzenia kwoty pieniężnej lub wydania rzeczy. W jego ocenie, za tą
wykładnią przemawia również fakt, że w punkcie drugim tego przepisu wyraźnie
wyodrębniono sprawy o zapłatę określonych świadczeń. Gdyby więc sprawy objęte
hipotezą art. 505-1
pkt 1 k.p.c. miały dotyczyć także jedynie świadczeń, to zostałoby
to wyrażone przez ustawodawcę w inny sposób niż za pomocą ogólnego pojęcia
roszczenia.
Wątpliwość Sądu Okręgowego dotyczy tego, czy do roszczeń, o jakich mowa
w omawianym przepisie, zaliczyć można powództwo o wstąpienie w stosunek
najmu lokalu mieszkalnego oparte na podstawie art. 691 § 1 i 2 k.c., w brzmieniu
nadanym przez art. 26 pkt 12 ustawy z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw
lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie kodeksu cywilnego (Dz.U. Nr
71, poz. 773), ze względu na szczególne następstwo prawne po zmarłym najemcy.
Jego zdaniem, pomimo specyfiki tego rodzaju spraw nie ma przeszkód, aby je
rozpoznawać w postępowaniu uproszczonym.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
W dotychczasowej judykaturze tylko marginalnie rozważano znaczenie
zawartego w art. 505-1
k.p.c. wyrażenia „sprawy o roszczenia wynikające z umów”.
W uzasadnieniu postanowienia z dnia 26 czerwca 2002 r., III CZP 42/02, (OSP
2003, nr 6, poz. 78) Sąd Najwyższy wyraził zapatrywanie, że sprawa dotycząca
żądania waloryzacji świadczenia pieniężnego jest sprawą wynikającą z umowy, to
znaczy, iż powód może zgłosić takie żądanie tylko dlatego, że łączy go umowa z
pozwanym i spełnione zostały przesłanki wskazane w art. 358-1
§ 3 k.c.
Takie ujęcie sugeruje szerokie rozumienie znaczenia sformułowania „sprawy o
roszczenia wynikające z umów”. W każdym razie zawarte w nim wyrażenie „z
umów” pozwala przyjąć, że nie należą do postępowania uproszczonego sprawy, w
których podstawą roszczeń są czyny niedozwolone, bezpodstawne wzbogacenie
oraz fakt istnienia własności rzeczy, współwłasności, lub innych praw rzeczowych,
stanowiący przesłankę obowiązku zapłaty.
Z postępowania uproszczonego niewątpliwie zostały również wyłączone
wszystkie roszczenia wynikające z czynności prawnych innych niż umowy, a więc z
czynności jednostronnych, z prowadzenia cudzych spraw bez zlecenia, z tytułu
zachowku, a także z zobowiązań, których źródłem jest decyzja administracyjna albo
bezpośrednio przepis ustawy. A contrario można więc przyjąć, że w postępowaniu
uproszczonym powinny być rozpoznawane roszczenia, które wynikają z umów w
tym sensie, że mają „przyczynę” w umowie.
Przystępując do szczegółowej analizy przedstawionego zagadnienia
prawnego należy wyjaśnić, czy sprawa o ustalenie wstąpienia w stosunek najmu po
zmarłym najemcy jest sprawą o roszczenie w rozumieniu art. 505-1
pkt 1 k.p.c., oraz
rozważyć, czy chodzi tu o roszczenie wynikające z umowy w rozumieniu tego
przepisu.
Co do pierwszej kwestii podnieść należy, że zakres pojęcia roszczenie zależy
od tego, czy przyjmie się, iż przepis art. 505-1
pkt 1 k.p.c. ma na względzie sprawy,
w których dochodzone jest roszczenie w znaczeniu materialnoprawnym, czy też
termin ten został tu użyty w znaczeniu szerszym, obejmującym każde żądanie
zawarte w powództwie.
W judykaturze zwrócono już uwagą, że żądanie ustalenia wstąpienia w
stosunek najmu nie jest roszczeniem w znaczeniu materialnoprawnym lecz
roszczeniem procesowym o ustalenie istnienia stosunku prawnego (por.
uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 12 lutego 2002 r., I CKN 527/00,
OSNC 2002, nr 12, poz. 159). Także w powołanym postanowieniu z dnia 26
czerwca 2002 r., III CZP 42/02 Sąd Najwyższy podkreślił, że w określonych
wypadkach termin „roszczenie” jest użyty w przepisach kodeksu postępowania
cywilnego w znaczeniu najobszerniejszym tj. jako uprawnienie doznające ochrony
prawnej. W ślad za tym stanowiskiem i zapatrywaniem większości doktryny należy
przyjąć, że powództwo o ustalenie wstąpienia w stosunek najmu po zmarłym
najemcy może być uznane za roszczenie w rozumieniu art. 505-1
k.p.c., co pozwala
przejść do rozważenia drugiej kwestii.
Konstrukcja prawna wstąpienia z mocy prawa w stosunek najmu po śmierci
najemcy lokalu mieszkalnego przez osoby mu bliskie, zwłaszcza spokrewnione z
nim, znana jest prawu polskiemu od okresu międzywojennego (por. art. 13 ust. 1
ustawy z dnia 11 kwietnia 1924 r. o ochronie lokatorów, jedn. tekst: Dz.U. z 1936 r.
Nr 39, poz. 297). Pomimo licznych jej zmian ustawodawczych, które dotyczyły
przede wszystkim zakresu podmiotowego, tj. kręgu osób uprawnionych do
wstąpienia w stosunek najmu, istota omawianej instytucji pozostaje taka sama i
wyraża się w tym, że z chwilą śmierci najemcy lokalu mieszkalnego osoby
spełniające określone kryteria wstępują z mocy prawa w dotychczasowy stosunek
najmu, łączący zmarłego z wynajmującym. Istnienie najmu w chwili otwarcia spadku
pomiędzy zmarłym najemcą a wynajmującym stanowi zatem jedną z podstawowych
przesłanek skuteczności żądania ustalenia wstąpienia w ten stosunek.
W obecnym stanie prawnym źródłem najmu jest zasadniczo umowa stron, tak
więc przy przyjęciu umownego charakteru stosunku najmu i uwzględnieniu, że jego
istnienie jest przesłanką roszczenia – w znaczeniu przyjętym w art. 505-1
pkt 1
k.p.c. – o wstąpienie w ten stosunek przez osobę trzecią po śmierci
dotychczasowego najemcy, można by założyć, iż takie żądanie ma przyczynę w
umowie.
Od razu podnieść jednak należy, że słabością tego rozumowania jest fakt, że
jakkolwiek źródłem najmu jest obecnie umowa, to jednak nadal istnieją stosunki
najmu powstałe wcześniej na innej podstawie, w szczególności w wyniku wydania
decyzji administracyjnej. Trudno zatem przyjąć, aby sprawy o ustalenie wstąpienia
w te stosunki były sprawami o roszczenia wynikające z umów w rozumieniu art.
505-1
pkt 1 k.p.c.
Trzeba także podkreślić, że uprawnienie do wstąpienia w stosunek najmu
wynika wyłącznie z przepisu ustawy i zostało przyznane podmiotowi nie będącemu
dotychczas stroną stosunku najmu, ale pozostającemu w określonym stosunku
prawnym (ściślej – prawnorodzinnym) lub faktycznym ze zmarłym najemcą. Jest to
zatem autonomiczne i szczególne uprawnienie osób wskazanych w ustawie,
którego realizacja następuje z mocy prawa, co oznacza, że celem wstąpienia w
stosunek najmu osoba uprawniona nie musi podejmować żadnych czynności.
Wprawdzie przesłanką tego roszczenia jest istnienie najmu pomiędzy zmarłym
najemcą a wynajmującym, niemniej to nie stosunek najmu, lecz ustawa kreuje to
uprawnienie.
Poza tym niewątpliwie warunkiem kwalifikacji danego roszczenia jako
wynikającego z umowy jest istnienie normatywnego stosunku wynikania pomiędzy
roszczeniem a umową. Przez sformułowanie „roszczenie wynikające z umowy”
należy więc rozumieć sytuację, w której umowa jest normatywnym podłożem
uprawnienia. Nie chodzi przy tym wyłącznie o roszczenia wynikające tylko z samej
treści określonej umowy, lecz także o roszczenia wynikające z reżimu kreowanego
przez ustawę (por. np. art. 56 k.c.). Innymi słowy roszczenia wynikające z umowy,
to zatem uprawnienia wynikające z ogółu praw i obowiązków stron umowy,
regulowanych nie tylko jej treścią ale także przez przepisy ustawowe dotyczące tej
czynności prawnej.
Przy analizie omawianej kwestii należy także zwrócić uwagę na różnicę
pomiędzy sformułowaniem „sprawy o roszczenia wynikające z umów”, użytym w art.
505-1
pkt 1 k.p.c. a wyrażeniem „sprawy o roszczenia ze stosunku pracy lub z nim
związane”, zawartym w art. 476 § 1 pkt 1 k.p.c. To kodeksowe rozróżnienie
pomiędzy określeniem „roszczenia ... z umów” a wyrażeniem „roszczenia ze
stosunków” prowadzi do wniosku, że to pierwsze wyrażenie powinno być rozumiane
w sposób węższy. Innymi słowy, dla zastosowania art. 505-1
pkt 1 k.p.c. musi istnieć
stosunek wynikania pomiędzy roszczeniem a umownym stosunkiem
zobowiązaniowym, podczas gdy według art. 476 § 1 pkt 1 k.p.c., obok stosunku
wynikania roszczenia ze stosunku pracy wystarczające jest istnienie jedynie
związku danego roszczenia z tym stosunkiem.
Mając na względzie powyższe rozważania należy uznać, że sprawa o
ustalenie wstąpienia w stosunek najmu lokalu mieszkalnego w miejsce zmarłego
najemcy na podstawie art. 691 § 1 k.c. nie podlega rozpoznaniu w postępowaniu
uproszczonym.
W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy, na podstawie art. 390 k.p.c. rozstrzygnął
przedstawione zagadnienie prawne, jak w uchwale.