Wyrok SN z 23 września 2004, sygn. III CK 382/03
Data orzeczenia
23 września 2004
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Cywilna, Wydział III
Przewodniczący
SSN Henryk Pietrzkowski
Tagi
Podstawa prawna
Wydanie rzeczy ruchomej stanowiącej przedmiot darowizny może
nastąpić nie tylko przez jej fizyczne przekazanie obdarowemu, ale także
sposobami wskazanymi w art. 348 zdanie drugie oraz art. 349-351 k.c.
Sędzia SN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący, sprawozdawca)
Sędzia SN Irena Gromska-Szuster
Sędzia SN Hubert Wrzeszcz
Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Gminy Miasta B. przeciwko Teatrowi
Ludowemu w K. przy interwencji ubocznej Gminy Miasta K. o wydanie rzeczy, po
rozpoznaniu w Izbie Cywilnej w dniu 23 września 2004 r., na rozprawie kasacji
strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 26 marca
2002 r.
uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu w
Krakowie do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania
kasacyjnego.
Uzasadnienie
Sąd Apelacyjny w Krakowie wyrokiem z dnia 26 marca 2002 r. oddalił apelację
powodowej Gminy od wyroku Sądu Okręgowego w Krakowie, oddalającego
powództwo o nakazanie wydania pozwanemu Teatrowi Ludowemu w K.
szczegółowo wymienionych w pozwie rzeczy ruchomych, które według twierdzeń
podanych w pozwie strona powodowa nabyła na podstawie umowy darowizny
zawartej w zwykłej formie pisemnej w dniu 9 lutego 2000 r. z „Teatrem Ewy D.”.
Sąd Apelacyjny, podzielając stanowisko strony powodowej, że umowa z dnia
9 lutego 2000 r. jest umową darowizny przedmiotów majątkowych opisanych w
dołączonym do niej załączniku, uznał ją za nieważną ze względu na niezachowanie
wymaganej formy aktu notarialnego (art. 73 § 2 zdanie pierwsze w związku z art.
890 § 1 zdanie pierwsze k.c.) i braku jej konwalidacji przez spełnienie
przyrzeczonego świadczenia (art. 890 § 1 zdanie drugie k.c.).
Kasacja strony powodowej oparta została na podstawie naruszenia prawa
materialnego – art. 890 § 1 k.c. przez błędną wykładnię, polegającą na uznaniu, że
spełnienie przyrzeczonego świadczenia mogło nastąpić tylko wskutek fizycznego
przejęcia władztwa nad przyrzeczonymi rzeczami. Skarżąca podniosła, że przez
spełnienie świadczenia należy rozumieć zarówno przypadek, w którym zawarto
umowę o skutkach tylko zobowiązujących i jednocześnie lub później spełniono
świadczenie, jak też przypadek, który miał miejsce w rozpoznanej sprawie, gdy
umowa wywołała podwójne skutki, zarówno zobowiązujący, jak i rzeczowy.
Zdaniem skarżącej, przekazanie rzeczy oznaczonych w załączniku do umowy
darowizny jako rzeczy oznaczonych co do tożsamości nastąpiło w momencie
złożenia oświadczenia o przyjęciu darowizny.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Umowa darowizny ma charakter konsensualny; stanowi czynność prawną
zobowiązującą, która wywierający także inne skutki prawne (art. 155, 156, 510 i
1052 k.c.). Przedmiotem darowizny może być określona kwota pieniężna, rzeczy
ruchome, nieruchomości, zespół rzeczy lub prawa majątkowe; może obejmować
całą rzecz albo jej część ułamkową.
Do ważności umowy darowizny wymagane jest złożenie oświadczenia woli
przez darczyńcę w formie aktu notarialnego (art. 890 § 1 zdanie pierwsze k.c.), a
niezachowanie tej formy powoduje nieważność umowy darowizny (art. 73 § 2 k.c.).
Od tej zasady ustawodawca wprowadził wyjątek, że umowa darowizny zawarta bez
zachowania tej formy staje się ważna, jeżeli przyrzeczone świadczenie zostało
spełnione (art. 890 § 1 zdanie drugie k.c.). W nauce prawa dyskusyjne jest
zagadnienie, czy o spełnieniu świadczenia w rozumieniu art. 890 § 1 k.c. można
mówić w przypadku zawarcia umowy darowizny wywołującej w normalnym obrocie
podwójne skutki (zobowiązujący i rozporządzający). Sąd Najwyższy w wyroku z
dnia 8 grudnia 1980 r., I CR 487/80 (OSNCP 1981, nr 7, poz. 137), uznał, że przez
spełnienie świadczenia należy rozumieć zarówno przypadki, w których zawarto
umowę o skutkach tylko zobowiązujących i jednocześnie lub później spełniono
świadczenie, jak też przypadki, w których zawarto umowę wywołującą podwójne
skutki, tak że rozporządzenie nastąpiło z mocy samej umowy. Sąd Najwyższy w
składzie rozpoznającym niniejszą sprawę podziela ten pogląd. Za trafne uznać
należało także stwierdzenie Sądu Apelacyjnego, że umowa zawarta przez strony
jest „darowizną przedmiotów majątkowych opisanych w załączniku do umowy”, co –
przy bliższej analizie treści tego załącznika, której Sąd Apelacyjny jednak nie
przeprowadził – może prowadzić do wniosku, iż przedmiotem zawartej przez strony
umowy darowizny są rzeczy oznaczone co do tożsamości. Umowa darowizny
rzeczy oznaczonych co do tożsamości, zgodnie z art. 155 § 1 k.c., wywołuje
podwójny skutek, a więc zarówno zobowiązujący, jak i rozporządzający.
Oznaczałoby to, że spełnienie przyrzeczonego świadczenia nastąpiło, a zatem
niezachowanie przez darczyńcę formy notarialnej oświadczenia woli nie zrodziło –
jak przyjął Sąd Apelacyjny – skutku w postaci nieważności umowy.
Gdyby nawet uznać, że przedmiotem darowizny były rzeczy oznaczone tylko
co do gatunku rozważenia wymagała – w zakresie szerszym niż to uczynił Sąd
Apelacyjny – kwestia, czy zostały one wydane obdarowanej Gminie. Wbrew
stanowisku przyjętemu przez Sąd Apelacyjny, o wydaniu obdarowanemu
przyrzeczonej rzeczy można mówić nie tylko wówczas, gdy doszło do fizycznego jej
transferu (art. 348 zdanie pierwsze k.c.). Z fizycznym wydaniem rzeczy ustawa,
zgodnie z art. 348 zdanie drugie k.c., zrównuje wydanie dokumentów, które
umożliwiają rozporządzenie rzeczą (np. listu przewozowego). W rozpoznawanej
sprawie przypadek ten nie występuje i nie zachodziła potrzeba rozważenia
możliwości zastosowania tego przepisu. Do ustalonego stanu faktycznego nie będą
miały zastosowania także sposoby przeniesienia posiadania rzeczy wskazane w
art. 350 k.c. oraz w art. 351 k.c. (traditio brevi manu).
Wydanie rzeczy obdarowanemu następuje także w przypadku przeniesienia
posiadania uregulowanego w art. 349 k.c. (constitutum possessorium), a zatem
wtedy, gdy dotychczasowy posiadacz samoistny rezygnuje z takiego posiadania na
rzecz innej osoby, ale chce dalej z rzeczy korzystać na podstawie innego stosunku
prawnego, albo nabywca posiadania chce, aby dotychczasowy posiadacz
wykonywał jego posiadanie jako dzierżyciel. W tym przypadku przeniesienie
posiadania samoistnego następuje w drodze porozumienia stron, bez dokonywania
zmian w stanie faktycznego władania rzeczą. Z § 3 umowy wynika, że obdarowana
Gmina „przekazuje nieodpłatnie w użytkowanie” darczyńcy przedmioty stanowiące
przedmiot darowizny do dnia wykreślenia darczyńcy z rejestru instytucji kultury. Z
punktu widzenia przeniesienia posiadania (wydania przedmiotu darowizny),
przewidzianego w art. 349 k.c., treść § 3 umowy darowizny nie jest więc bez
znaczenia.
Z przytoczonych względów należało orzec, jak w sentencji (art. 39313
§ 1 i art.
108 § 2 w związku z art. 39319
i 391 § 1 k.p.c.).