Postanowienie SN z 14 stycznia 2005, sygn. III CK 251/04
Najważniejsze informacje
W skrócie
Wynik
oddalono kasację
Przedmiot
o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości przez zasiedzenie
Typ sprawy
sprawa nieprocesowa
Etap
postępowanie kasacyjne przed Sądem Najwyższym
Tryb
rozprawa
Role w sprawie
zamawiający / strona powodowa
Skarb Państwa
biegły
wnioskodawca
Data orzeczenia
14 stycznia 2005
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Cywilna, Wydział III
Przewodniczący
SSN Iwona Koper
Podstawa prawna
POSTANOWIENIE
Dnia 14 stycznia 2005 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Iwona Koper (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Zbigniew Kwaśniewski
SSN Kazimierz Zawada
w sprawie z wniosku J. G., L. G., Z. G., M. G., A. G., J. G., P. G., D. G., M. G., I. G., M.
L., M. G., T. R., Z. R. i K. R.
przy uczestnictwie Gminy K., M. H., J. C., A. R., S. B., W. J., A. N., M. K., J. H., Z. H., Z.
N., S. P., H. P., B. J. i B. B.
o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości przez zasiedzenie,
po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej na rozprawie w dniu 14 stycznia 2005 r.,
kasacji wnioskodawcy J. G. od postanowienia Sądu Okręgowego w K. z dnia 6
października 2003 r., sygn. akt II Ca (…),
oddala kasację i zasądza od Jacka G. na rzecz M. H. kwotę 1200 (jeden tysiąc
dwieście) zł tytułem kosztów postępowania kasacyjnego.
Uzasadnienie
J. G. i N. G. we wniosku złożonym w dniu 6 marca 1995 r. domagali się
stwierdzenia, że z dniem 1 kwietnia 1994 r. nabyli przez zasiedzenie własność
nieruchomości położonej w K. przy ul L., składającej się z dwóch działek oznaczonych
obecnie numerami (...)/2 (poprzednio (...)/21, (...)/18, (...)/16, (...)/14) o obszarze 0,4381
ha i (...)/1 (poprzednio (...)/20) o obszarze 0,5359 ha.
Twierdzili, że J. G. objął nieruchomość w samoistne posiadanie co do jej części w
1946 r., zaś co do dalszej części w 1958 r. Podali, że te same działki były przedmiotem
postępowania w sprawie z wniosku J. G. o stwierdzenie nabycia własności przez
2
zasiedzenie i wówczas Sąd Powiatowy w K. postanowieniem z dnia 18 stycznia 1974 r.
sygn. akt Ns (...) oddalił wniosek jako przedwczesny przyjmując, że co do części
nieruchomości termin zasiedzenia upłynąłby nie wcześniej niż z końcem 1976 r., zaś co
do pozostałej jej części w dniu 1 stycznia 1985 r. Twierdzili nadto, że po oddaleniu
wniosku byli nadal samoistnymi posiadaczami przedmiotowej nieruchomości, a
wymagany okres dla jej zasiedzenia upłynął z dniem 1 kwietnia 1994 r.
Po śmierci wnioskodawców w ich miejsce w sprawie wstąpili ich następcy prawni.
W związku z częściowym umorzeniem postępowania w następstwie częściowego
cofnięciu wniosku oraz dalszej jego modyfikacji przedmiotem postępowania pozostały
działki nr (...)/1, (...)/2, (...)/3, (...)/5 i (...)/11 zaznaczone na mapie sytuacyjnej przyjętej
do ewidencji Rejonowego Ośrodka Dokumentacji Geodezyjno – Kartograficznej w dniu
14 marca 1977 r., o łącznej powierzchni 1,6741 ha. W obecnej ewidencji działkom (...)/1
i (...)/2 odpowiadają działki (...)/9, (...)/10, działce nr (...)/3 odpowiada działka nr 4(...),
działce (...)/5 odpowiadają działki nr (...)/1 i (...)/4, a działce (...)/11 działka nr (...)/7.
Sąd Rejonowy w K. postanowieniem z dnia 31 października 2001 r. oddalił
wniosek.
Odnośnie do działek nr (...)/9 i (...)/10 wniosek uznał za bezprzedmiotowy, gdyż
działki te wchodzą w skład drogi publicznej – ulicy S., a tym samym są niezdatne do
zasiedzenia. Za bezsporną uznał okoliczność posiadania przez J. G. przedmiotowej
nieruchomości bez tytułu prawnego i w złej wierze. Ustalając stan posiadania spornych
działek przyjął, że północną części nieruchomości, odpowiadająca działce nr (…) na
planie mierniczego przysięgłego S. S. [akta Ns (...)], która między innymi odpowiada
działce (...)/7, obejmującej dawne place nr (...)3, (...)4, (...)5, J. G. objął ją w posiadanie
w 1958 r, natomiast cześć południową obejmującą dawne place nr (...)1, (...)2 i (…)3
objął w posiadanie dopiero w 1968 r. W posiadanie pozostałej części nieruchomości
[działki 4. 5 i 6 - w skład których wchodzą działki nr (...)/4, (...)/1, (...)/10, oraz część
działki nr 4(…)] wchodził sukcesywnie, jednak jego posiadanie datuje się nie wcześniej
niż na rok 1947. W odniesieniu do działek nr (...)/1, (...)/4 i (...)/7 ustalił, że decyzją
Prezydenta Miasta K. z dnia 31 marca 1978 r. wywłaszczone one zostały na rzecz
Skarbu Państwa. Decyzją z dnia 28 marca 1994 r. Wojewoda X. stwierdził nabycie przez
Gminę K. z mocy prawa działek gruntu oznaczonych nr (...)/1 i (...)/2. Gmina nabyła w
tym czasie własność nieruchomości oznaczonej nr 4(...). Odnośnie do wszystkich
działek objętych wnioskiem uznał, że posiadanie J. i N. G. nie miało charakteru
samoistnego, a było posiadaniem zależnym zbliżonym do użytkowania w zastępstwie
3
właściciela. Posiadanie takie nie jest przesłanką zasiedzenia. Odmienne stanowisko w
tym zakresie wyrażone przez Sąd Powiatowy w poprzedniej sprawie o zasiedzenie,
uznał za niewiążące w obecnym postępowaniu z uwagi na oddalenie w niej wniosku.
Stwierdził przy tym, że Sąd Powiatowy badał wówczas przede wszystkim okres
posiadania, a nie jego charakter. Wskazał, że o samoistnym posiadaniu nie może
świadczyć wybudowanie przez J. G. budynku, wprawdzie zasiedlonego, jednak w istocie
będącego wzniesionym bez zezwolenia budynkiem gospodarczym, jedynie
przystosowanym do zamieszkania. Przeciwko odmiennym twierdzeniom wnioskodawcy
przemawia już sam fakt popływania się przez J. G. na zawartą z poprzednim
właścicielem umowę przedwstępną, z której wywodził on prawo do władania gruntem.
Stwierdził, że akty świadczące o tym, iż uważał się za właściciela nieruchomości
wnioskodawca zaczął wykonywać dopiero od 1967 r. Nie był też traktowany jako
właściciel w postępowaniu wywłaszczeniowym.
Postanowienie to zaskarżył apelacją wnioskodawca J. G. w oparciu o zarzut
naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. i 365 § 1 k.p.c. na skutek poczynienia przez Sąd
Rejonowy, odnośnie do charakteru posiadania jego poprzedników prawnych, ustaleń
odmiennych niż przyjęte poprzednio przez Sąd Powiatowy.
Przy rozpoznawaniu apelacji przez Sąd Okręgowy w K. powstało zagadnienie
prawne dotyczące kwestii czy i w jakim zakresie sąd rozpoznający ponowny wniosek o
stwierdzenia zasiedzenia, złożony po zmianie okoliczności sprawy, jest związany
ustaleniami dokonanymi w poprzednim postępowaniu, w którym oddalono wniosek.
Rozstrzygając przedstawione zagadnienie uchwałą z dnia 12 marca 2003 r. (sygn. akt.
III CZP 97/02) Sąd Najwyższy wyraził pogląd, iż prawomocne oddalenie wniosku o
stwierdzenie zasiedzenia nieruchomości nie stoi na przeszkodzie – w wypadku zmiany
okoliczności (art. 523 zd. 2) – wniesieniu ponownego wniosku w tym przedmiocie. W
sprawie wszczętej ponownie sąd ten nie jest związany ustaleniami wynikającymi z
uzasadnienia postanowienia oddającego wniosek w takim zakresie w jakim nie miały
one znaczenia dla rozstrzygnięcia. W uzasadnieniu uchwały Sąd Najwyższy stwierdził
między innymi, że jeżeli sąd oddala wniosek o stwierdzenie zasiedzenia z powodu braku
upływu terminu posiadania, to rozstrzyga jedynie o nieistnieniu tej przesłanki roszczenia,
a nie o tym, czy posiadanie miało charakter samoistny, czy też nie. Nawet jeżeli sąd
dokonuje ustaleń faktycznych dla potrzeb oceny charakteru posiadania, lecz w wyniku
innych ustaleń przyjmuje, że nie upłynął czas niezbędny do zasiedzenia i z tego powodu
4
oddala wniosek, to i tak ustalenia faktyczne służące do oceny charakteru posiadania
okazują się bezprzedmiotowe z punktu widzenia rozstrzygnięcia wniosku.
Kierując się stanowiskiem uchwały Sąd Okręgowy podzielił pogląd Sądu
Rejonowego, iż w toku postępowania nie był on związany wcześniejszymi ustaleniami
Sądu Powiatowego, co do charakteru posiadania J. i N. G.. Sąd Okręgowy
zaakceptował ustalenia Sądu Rejonowego, zgodnie z którymi J. G. obejmował
przedmiotową nieruchomość w posiadanie etapami i dopiero w 1968 r. stał się
posiadaczem całej nieruchomości, za wyjątkiem działek nr (...)/9, (...)/10, 4(...)/1.
Przychylił się do stanowiska Sądu Rejonowego, że J. G. nie był samoistnym
posiadaczem przedmiotowej nieruchomości, ale tylko w odniesieniu do okresu sprzed
1968 r. Ocenę te oparł na uznanych za niewadliwe ustaleniach Sądu pierwszej instancji,
z których wynika, że na podstawie orzeczenia Sądu Grodzkiego w K. i protokołu z 8
lipca 1946 r. Todrys Hersowitz wprowadzony został w posiadanie całej przedmiotowej
nieruchomości. Wymieniony, zamieszkując w Izraelu, interesował się nią także w
późniejszym okresie, w 1962 r. zwracał się do Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w
K. o nadesłanie informacji o jej stanie. J. G. dopiero w lutym 1967 r. zwrócił się o
umieszczenie go w rejestrze podatku gruntowego i do 1968 r. podatków tych nie płacił.
W postępowaniu wywłaszczeniowym uczestniczył jako użytkownik działek nr (...)/5
(dawne (...)/1 i (...)/4) oraz (...)/11 (dawna (...)/7). Z protokołu oględzin biegłego dla
celów tego postępowania z dnia 18 stycznia 1978 r. wynika, że najstarsze nasadzenia
na działce (...)/11 miały wówczas 8 lat, zaś na działce (...)/5 18 lat. Zabudowa działek
została dokonana w latach 70 - tych, bez zezwolenia. Decyzja o jej rozbiórce została
uchylona 24 maja 1978 r. tylko dlatego, że działki nr (...)/5 i (...)/11 zostały
wywłaszczone z dniem 31 marca 1978 r. na rzecz Skarbu Państwa.
Zdaniem Sądu Okręgowego samoistne posiadanie małżonków G. od 1 stycznia
1968 r. nie mogło doprowadzić do zasiedzenia działek nr (...)/5 oraz nr (...)/11 ponieważ
20-letni termin ich zasiedzenia upłynąłby w dniu 1 stycznia 1988 r., a już w 1978 stały
się one własnością Skarbu Państwa. Przepis art. 177 k.c. wprowadził zakaz zasiedzenia
nieruchomości państwowych, który obowiązywał do jego uchylenia w 1990 r.
Małżonkowie G. byli posiadaczami w złej wierze. Zmiana przepisu art. 172 k.c.
dokonana w 1990 r. spowodowała przedłużenie terminu zasiedzenia w złej wierze do 30
lat. W tej sytuacji, termin zasiedzenia liczony od 1990 r. i skrócony do 15 lat - zgodnie z
art. 10 ustawy zmieniającej k.c. - upłynie w 2005 r.
5
Odnośnie do działek nr (...)/9, (...)/10 i 4(...)/1, Sąd Okręgowy podzielił ustalenia
Sądu Rejonowego, że latach 1950 do 1970 część nieruchomości Todrysa Hesowitza
objęta został we władanie przez Skarb Państwa z przeznaczeniem pod rozbudowę ulicy
i infrastruktury. W tej części nieruchomość nie pozostawała w faktycznym władaniu
małżonków G., którzy nie będąc jej posiadaczami, nie mogli jej nabyć na własność przez
zasiedzenie. Działki nr (...)/9 i (...)/10 włączone zostały do ulicy Spokojnej, która
urządzona została w 1994 r, zaś działka nr 4(...)/1 nie ma żadnych urządzeń i nie jest
uprawiana.
Z tych przyczyn Sąd Okręgowy oddalił apelację.
W kasacji wniesionej przez wnioskodawcę J. G. skarżący zarzucił:
- naruszenie prawa materialnego – art. 172 k.c. polegające na jego błędnym
zastosowaniu, skoro posiadanie w przypadku działki (...)/1 rozpoczęło się z końcem
1946 r., zaś co do działki (...)/2 rozpoczęło się 1 stycznia 1958 r.
- naruszenie przepisów postępowania – art. 233 k.p.c. oraz art. 390 § 2 k.p.c.,
jeżeli z uchwały Sądu Najwyższego podjętej w tej sprawie wynika, iż rozstrzygnięcie w
poprzedniej sprawie Ns (...) b. Sądu Powiatowego w K. co do początku biegu
zasiedzenia jest prawomocne.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zasadnie podnosi skarżący, iż na tle przytoczonych motywów rozstrzygnięcia
Sądu pierwszej instancji, występują istotnie różnice w zakresie ustaleń faktycznych
dotyczących daty objęcia w posiadanie przedmiotowej nieruchomości przez J. G., w
stosunku do ustaleń dokonanych przez Sąd Powiatowy w K. w sprawie Ns (...).
Przedmiot obu tych spraw był tożsamy. W sprawie Sądu Powiatowego wniosek został
oddalony częściowo wobec jego bezzasadności, zaś w pozostałej części jako
przedwczesny. W zakresie tego drugiego rozstrzygnięcia Sąd Powiatowy ustalił, że
wnioskodawca objął w posiadanie samoistne przedmiotową nieruchomość, za wyjątkiem
placów nr (...)1, (...)2, 3(…), (...)4 i (...)5 nie wcześniej niż z końcem 1946 r., a termin
zasiedzenia przez niego tej nieruchomości upłynęłaby nie wcześniej niż z końcem 1976
r. Z kolei termin zasiedzenia przez wnioskodawcę placów oznaczonych nr (...)1, (...)2,
(...)3, którego bieg rozpoczął się od objęcia ich w samoistne posiadanie w 1958 r.
upłynąłby 1 stycznia 1985 r. Natomiast zgodnie z ustaleniami jakie zapadły przed
Sądem Rejonowym w obecnej sprawie cześć południową nieruchomości, obejmującą
dawne place nr (...)1, (...)2 i (...)3 w J. G. objął w posiadanie dopiero w 1968 r., a
6
pozostałą jej część nie wcześniej niż w 1947 r. W 1958 r. objął natomiast w posiadanie
place nr (...)4 i (...)5.
Zgodnie z uchwałą Sądu Najwyższego podjętą w niniejszej sprawie, Sąd
rozpoznając obecny wniosek był związany ustaleniami Sądu Powiatowego odnośnie do
daty objęcia w posiadanie przedmiotowej nieruchomości, jako dotyczącymi faktów
stanowiących podstawę poprzedniego rozstrzygnięcia. Dokonana przez Sąd Rejonowy
zmiana ustaleń faktycznych w tym zakresie, z naruszeniem powyższej zasady,
ostatecznie jednak pozostała bez wpływu na treść jego rozstrzygnięcia, gdyż oddalenie
wniosku było następstwem uznania, że posiadanie N. i J. G. nie miało charakteru
samoistnego, a posiadanie zależne nie jest przesłanką zasiedzenia.
Także Sąd Okręgowy podzielając ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji w
omawianym zakresie uchybił wynikającej z art. 390 § 2 k.p.c. zasadzie związania
uchwałą Sądu Najwyższego rozstrzygającą w danej sprawie zagadnienie prawne.
Jednak w świetle motywów zaskarżonego postanowienia o oddaleniu apelacji w części
oddalającej wniosek o stwierdzenie zasiedzenia działek (...)/4, (...)/7, (...)/1 (obecnie
skomunalizowanych) zadecydowała zmiana kwalifikacji posiadania wnioskodawców w
stosunku do przyjętej zarówno przez Sąd Rejonowy jak i w pierwotnym postępowaniu o
zasiedzenie przez Sąd Powiatowy, które Sąd Okręgowy uznał za samoistne dopiero od
1968 r. W jej też następstwie, a nie w konsekwencji zmiany ustaleń faktycznych Sąd ten
przyjął, że bieg terminu zasiedzenia rozpoczął się dopiero od tej daty, a tak liczony
termin nie upłynął w dacie orzekania.
Odnośnie zaś pozostałych działek Sąd Okręgowy ustalił, że najpóźniej w latach
70 - tych przeszły one we władanie Skarbu Państwa i weszły w skład drogi oraz terenu
przeznaczonego na drogę, do tego zaś czasu nie upłynął termin zasiedzenia ich przez
pierwotnych wnioskodawców.
Stanowisko cytowanej uchwały Sądu Najwyższego z dnia 12 marca 2003 r., którą
Sąd Najwyższy jest związany przy rozpoznawaniu kasacji, nie daje równocześnie
podstaw do podważenia, na podstawie sformułowanych w niej zarzutów, przyjętej przez
Sąd Okręgowy kwalifikacji posiadania w okresie do 1968 r. jako zależnego także z
uwagi na odmienną ocenę tej kwestii przez Sąd Powiatowy.
Z powyższych względów orzeczono o oddaleniu kasacji (art. 39312
k.p.c. w zw. z
art. 13 § 2 k.p.c.)..).