Wyrok - III OSK 234/25 - Naczelny Sąd Administracyjny - z dnia 27 czerwca 2025
Teza
Oddalono skargę kasacyjną. Ubezpieczenie społeczne, Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku. Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Przemysław Szustakiewicz Sędziowie sędzia NSA Ewa Kwiecińska (spr.) sędzia del. WSA Mariusz Kotulski Protokolant starszy asystent sędziego Joanna Ukalska po rozpoznaniu w dniu 27 czerwca 2025 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 7 listopada 2024 r., sygn. akt II SA/Wa 695/24 w sprawie ze skargi M. N. na decyzję PrezeOddalono skargę kasacyjną. Ubezpieczenie społeczne, Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku. Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Przemysław Szustakiewicz Sędziowie sędzia NSA Ewa Kwiecińska (spr.) sędzia del. WSA Mariusz Kotulski Protokolant starszy asystent sędziego Joanna Ukalska po rozpoznaniu w dniu 27 czerwca 2025 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 7 listopada 2024 r., sygn. akt II SA/Wa 695/24 w sprawie ze skargi M. N. na decyzję Preze
Najważniejsze informacje
W skrócie
Wynik
oddalono skargę
Przedmiot
skarga administracyjna / kontrola aktu administracyjnego
Typ sprawy
sprawa administracyjna / kontrola aktu administracyjnego
Etap
postępowanie administracyjne sądowe / skarga na decyzję lub akt
Tryb
rozprawa
Tematy
skarga administracyjna
kontrola administracyjna
Role w sprawie
organ rentowy / ZUS
Data orzeczenia
27 czerwca 2025
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Przewodniczący
Ewa Kwiecińska
Podstawa prawna
Rozstrzygnięcie
Oddalono skargę kasacyjną
UZASADNIENIE
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 7 listopada2024 r., sygn. akt II SA/Wa 695/24, wydanym po rozpoznaniu sprawy ze skargi M. N. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 21 lutego 2024 r. nr 992700/620/422/2019-SWO w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku, na podstawie art. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935), dalej "p.p.s.a.", uchylił zaskarżoną decyzję.Wyrok został wydany w poniższym stanie faktycznym i prawnym.Zaskarżoną do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie decyzją z dnia 21 lutego 2024 r. nr 992700/620/422/2019-SWO Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, działając na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2022 r., poz. 504 ze zm.), odmówił przyznania M. N. renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. Decyzja ta została wydana po uchyleniu przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 25 lipca2023 r., sygn. akt II SA/Wa 32/23, uprzednio wydanej w tej sprawie decyzji organuz dnia 31 października 2022 r.W uzasadnieniu zaskarżonego w niniejszej sprawie rozstrzygnięcia organ podał, że przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy emeryturach i rentach z FUS, jest możliwe, gdy spełnione są następujące przesłanki: wnioskodawca jest lub był osobą ubezpieczoną w rozumieniu ustawy emerytalnej lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniami społecznymi z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, nie posiada niezbędnych środków utrzymania.Prezes ZUS wskazał, że komisja lekarska ZUS orzeczeniem z dnia 10 stycznia 2024 r. uznała, że przed lutym 2002 r. brak jest u wnioskodawcy jakiejkolwiek niezdolności do pracy, od lutego 2002 r. do stycznia 2005 r. był on całkowicie niezdolny do pracy, od stycznia 2005 r. do 12 lutego 2012 r. brak jest niezdolności do pracy, od 13 lutego 2013 r. do 31 lipca 2016 r. był on całkowicie niezdolny do pracy, od 1 sierpnia 2016 r. do 7 sierpnia 2018 r. istniała częściowa niezdolność do pracy.Ponadto komisja lekarska ZUS uznała, że ostatni okres całkowitej niezdolności do pracy istnieje nieprzerwanie od 8 sierpnia 2018 r. do dnia orzekania.Organ podkreślił, że po szczegółowej analizie zebranego materiału dowodowego nie stwierdzono istnienia przesłanki szczególnych okoliczności, na skutek których wnioskodawca nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Nie wykazał bowiem, aby niespełnienie warunków do świadczenia w trybie zwykłym spowodowane było okolicznościami, na które nie miał on wpływu.Powołując się na akta sprawy, organ wskazał, że wnioskodawca stał się całkowicie niezdolny do pracy w wieku 56 lat. Na przestrzeni 62 lat życia udokumentował 19 lat i 4 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Zdaniem organu, udokumentowany staż pracy jest nieadekwatny do wieku. Natomiast w 10-leciu przypadającym przed zgłoszeniem wniosku o rentę, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania renty w trybie zwykłym – strona udowodniła tylko 1 rok, 11 miesięcy i 6 dni tych okresów. W latach 1983-1985, 1997-2002, 2005-2007, 2009-2012 oraz 2016-2018 wnioskodawca nie podejmował zatrudnienia ani innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi.W wykazanych przerwach nie była wobec strony orzeczona całkowita niezdolność do pracy. Natomiast całkowita niezdolność do pracy uniemożliwiająca kontynuowanie zatrudnienia została ustalona dopiero od 8 sierpnia 2018 r. Zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli wnioskodawcy, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec.Organ nadmienił, że częściowa niezdolność do pracy istniejąca w latach 2016-2018 jedynie ograniczała, a nie uniemożliwiała podjęcie zatrudnienia, chociażby w warunkach przystosowanych dla osób niepełnosprawnych. Samo istnienie choroby nie zawsze jest równoznaczne z niezdolnością do pracy.Organ zwrócił uwagę, że w uzasadnieniu wyroku z dnia 25 lipca 2023 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie podniósł, iż w trakcie przerw między orzeczoną całkowitą niezdolnością do pracy ze względu na stan zdrowia wnioskodawca mógł mieć problemy z podjęciem zatrudnienia, a ten fakt mógł stanowić szczególną okoliczność. Jednakże w ocenie organu, strona mogła również podjąć zatrudnienie w jednym ze znajdujących się w [...] zakładów pracy chronionej. Ponadto, na cały okres życia przerwy w zatrudnieniu trwały łącznie aż 14 lat, 6 miesięcy i 20 dni, z czego w latach 2007-2012 wnioskodawca podejmował jedynie krótkie zatrudnienie. Skarżący wniósł na powyższą decyzję skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Zaskarżył ja w całości. Wniósł o jej zmianę i przyznanie mu prawa do renty w drodze wyjątku, ewentualnie o jej uchylenie i przekazanie sprawy organowi do ponownego rozpatrzenia.WSA w Warszawie uznał, że skarga zasługuje na uwzględnienie, ponieważ organ naruszył art. 153 p.p.s.a. Zgodnie bowiem z tym przepisem, ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie. Natomiast w sprawie skarżącego WSA w Warszawie wydał wiążący organ wyrok w dniu 25 lipca 2023 r., sygn. akt II SA/Wa 32/23, a organ był zobowiązany do uwzględnienia zawartych w tym wyroku wskazań co do dalszego postępowania.W przywołanym wyroku WSA w Warszawie przyjął, że stanowisko organu o braku podstaw do uznania, że w sprawie nie zaszły szczególne okoliczności, wskutek których skarżący nie spełnił warunków do przyznania świadczenia w trybie zwykłym, sprowadzało się do konstatacji, że w stwierdzonych przerwach w zatrudnieniu nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy. Nie mogło to zostać uznane za wystarczające wobec wynikających z akt sprawy okoliczności dotyczących ciągłej aktywności zawodowej skarżącego od wieku 17 lat (od 1979 r.) do 1997 r., stwierdzonej po raz pierwszy w 2002 r. na okres prawie trzech lat całkowitej niezdolności do pracy oraz kolejnych wieloletnich okresów całkowitej niezdolności do pracy, a także częściowej niezdolności do pracy, jak również wobec przyczyn stwierdzanej niezdolności do pracy, a zarazem możliwościami podjęcia zatrudnienia determinowanej kwalifikacjami zawodowymi skarżącego.Z tych przyczyn Sąd uznał, że powiązane ze wskazanymi w uzasadnieniu decyzji okresami całkowitej niezdolności do pracy, stanowisko organu, iż niespełnienie wymagań dających skarżącemu prawo do renty w trybie zwykłym nie jest spowodowane szczególnymi okolicznościami, w szczególności jego stanem zdrowia, nie mogło zostać zaakceptowane, bowiem nie jest oparte na wyczerpującej i wszechstronnej analizie całokształtu materiału dowodowego. W konsekwencji Sąd uznał, że organ naruszył art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a., a naruszenie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.Sąd nakazał organowi, aby ponownie rozpatrując sprawę, uwzględnił przedstawioną wyżej ocenę prawną i rozważył, czy niespełnienie przez skarżącego warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy w trybie zwykłym zostało spowodowane szczególnymi okolicznościami. Sąd zaznaczył, że jakkolwiek w postępowaniu wszczynanym na wniosek strony, zasadniczo to na niej spoczywa ciężar wskazania konkretnych faktów i zdarzeń, z których wywodzi określone skutki prawne, to, jeżeli twierdzenia strony są ogólnikowe, bądź niepełne, obowiązkiem organu prowadzącego postępowanie jest wezwanie strony do uzupełnienia i doprecyzowania tych twierdzeń. Dopiero wówczas, gdy strona nie wskaże konkretnych okoliczności, zaś organ nie jest w stanie uzupełnić materiału dowodowego, można z niego wywieść wnioski negatywne dla strony.Rozpoznając sprawę w tak określonym stanie prawnym, WSA w Warszawie stwierdził, że organ nie wykonał należycie wyżej przytoczonych wskazań zawartych w wyroku z dnia 25 lipca 2023 r., czym naruszył art. 153 p.p.s.a., a naruszenie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.W tym zakresie Sąd I instancji doszedł do przekonania, że organ, ponownie rozpatrując sprawę, ograniczył postępowanie dowodowe do ponownego ustalenia okresów całkowitej i częściowej niezdolności skarżącego do pracy, a także uzyskania od skarżącego aktualnego oświadczenia o stanie rodzinnym, majątkowym i sytuacji materialnej (druk ERP-15). Przy czym, jak podkreślił Sąd I instancji, ustalony w tym zakresie stan faktyczny (wynikający z orzeczenia komisji lekarskiej ZUS z dnia 10 stycznia 2024 r. nr 06002) pozostaje w istotnej części niezmieniony w stosunku do stanu faktycznego będącego podstawą wydania uchylonej decyzji z dnia 30 października 2022 r. Z ww. orzeczenia komisji lekarskiej wynika bowiem, że skarżący w okresach od lutego 2002 r. do stycznia 2005 r., od 13 lutego 2013 r. do 31 lipca 2016 r. oraz od 8 sierpnia 2018 r. do dnia orzekania był całkowicie niezdolny do pracy, zaś w okresie od 1 sierpnia 2016 r. do 7 sierpnia 2018 r. był częściowo niezdolny do pracy. Ustalone przez komisję lekarską w orzeczeniu z dnia 10 stycznia 2024 r. daty powstania całkowitej niezdolności do pracy różnią się od dat ustalonych w wydanym uprzednio orzeczeniu z dnia 3 października 2019 r. (k. 61 akt administracyjnych) – zamiast 13 lutego 2012 r. komisja wskazała 13 lutego 2013 r., a zamiast 8 sierpnia 2019 r. komisja wskazała 8 sierpnia 2018 r. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ nie wyjaśnił, czym motywowane są te różnice w kolejnych orzeczeniach komisji lekarskich. Niezależnie od powyższego przyjęty przez organ w zaskarżonej decyzji okres całkowitej niezdolności skarżącego do pracy nie uległ zmianie w stosunku okresu przyjętego w decyzji z dnia 30 października 2022 r. Kwestią w dalszym ciągu niewyjaśnioną przez organ pozostała natomiast ocena, czy w świetle tak ustalonego stanu faktycznego, świadczącego o występujących u skarżącego od 2002 r. poważnych problemach zdrowotnych (skutkujących orzeczeniem całkowitej niezdolności do pracy), istniała realna możliwość znalezienia przez niego zatrudnienia w okresach, kiedy nie była wobec niego orzeczona całkowita niezdolność do pracy. Sąd zaznaczył, że skarżący podejmował wówczas zatrudnienie, które wprawdzie było krótkotrwałe, ale świadczyło o dążeniu przez niego do uregulowania jego sytuacji ubezpieczeniowej.Według Sądu I instancji, organ, rozpatrując sprawę ponownie, w istocie, pomimo wyraźnych wskazań Sądu, nie odniósł się do tych okoliczności. Wskazał jedynie, że skarżący mógł znaleźć zatrudnienie w zakładach pracy chronionej, a także, że w powiecie, w którym skarżący zamieszkiwał, stopa bezrobocia była niższa od średniej krajowej. Te stwierdzenia organu, jako mające charakter ogólny i nieodnoszące do jednostkowego przypadku skarżącego, nie mogą zostać uznane za wystarczające do uznania, że wskazania sądu co do dalszego postępowania zawarte w wyroku z dnia 25 lutego 2023 r. zostały poprawnie wykonane. Sąd bowiem nakazał organowi dokonanie analizy wystąpienia przesłanki szczególnych okoliczności w kontekście wyłaniającego się z akt administracyjnych stanu zdrowia skarżącego i podejmowanych przez niego prób podjęcia zatrudnienia o charakterze zbliżonym do dotychczas wykonywanego (praca fizyczna).Odnosząc się z kolei do podnoszonych w skardze zarzutów dotyczących błędów i nieprawidłowości zawartych w orzeczeniu lekarza orzecznika ZUS z dnia 30 listopada 2023 r., Sąd zauważył, że błędy te zostały również dostrzeżone przez organ, co spowodowało, że ostatecznie ustalenia w zakresie okresów niezdolności skarżącego do pracy zostały dokonane przez Prezesa ZUS na podstawie orzeczenia komisji lekarskiej z dnia 10 stycznia 2024 r. Zdaniem Sądu I instancji, ustalenia organu w tym zakresie nie budzą zatem istotnych wątpliwości (za wyjątkiem wyżej wskazanych rozbieżności co do dat rocznych powstania całkowitej niezdolności do pracy, które powinny zostać wyjaśnione przez organ).W końcowej części uzasadnienia, w ramach wskazań co do dalszego postępowania, WSA w Warszawie wskazał, że przy ponownym rozpatrywaniu sprawy organ weźmie pod uwagę powyższe rozważania Sądu, a w szczególności uwzględni prawidłowo wskazania Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie zawarte w uzasadnieniu wyroku z dnia 25 lipca 2023 r. sygn. aktII SA/Wa 32/23.Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł Prezes ZUS, reprezentowany przez radcę prawnego. Skarżący kasacyjnie zaskarżył wyrok w całości.Wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i oddalenie w całości skargi strony przeciwnej lub ewentualnie przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie. Skarżący kasacyjnie oświadczył, że wnosi o rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie.Zaskarżonemu wyrokowi Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie zarzucił naruszenie:1) prawa materialnego przez błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, to jest art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych poprzez przyjęcie, że pomimo iż w okresach od lutego 2005 do 12 lutego 2012 r. oraz od 1 sierpnia 2016 r. do7 sierpnia 2018 r. skarżący nie był całkowicie niezdolny do pracy, powyższe nie oznacza, że nie istniały przeszkody, które uniemożliwiały skarżącemu podjęcie zatrudnienia, podczas gdy zgodnie z ugruntowanym i najnowszym orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego data powstania całkowitej niezdolności do pracy ma istotne znaczenie dla oceny zasadności wniosku, pozwala bowiem ustalić moment, z którym osoba ubezpieczona nie miała obiektywnej możliwości podjęcia zatrudnienia, a tym samym uzyskania dłuższego okresu ubezpieczeniowego;2) przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, to jest:a) art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2022 r. poz. 2185) poprzez błędne uznanie, że organ w sposób niewyczerpujący zebrał i rozpatrzył materiał dowodowy z którego miałoby wynikać, że przed dniem 8 sierpnia 2019 r., tj. przed ponownym orzeczeniem u skarżącego całkowitej niezdolności do pracy, istniały (w przerwach wymienionych w zaskarżonej decyzji, tj. w latach: 1983-1985, 1997-2002, 2005-2007, 2016-2019) szczególne okoliczności, z powodu których skarżący nie spełnił warunków ustawowych do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym, podczas gdy zgodnie z ugruntowanym i z najnowszym orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego data powstania całkowitej niezdolności do pracy ma istotne znaczenie dla oceny zasadności wniosku, pozwala bowiem ustalić moment,z którym ubezpieczony nie miał obiektywnej możliwości podjęcia zatrudnienia, a tym samym uzyskania dłuższego okresu ubezpieczeniowego;b) art. 153 p.p.s.a. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i błędne przyjęcie co do zakresu związania wyrokiem sądu.W odpowiedzi na skargę kasacyjną skarżący, działający w sprawie osobiście, wniósł o jej oddalenie. Wniósł również o rozpoznanie wniesionej skargi na rozprawie i przyznanie kosztów postępowania.Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:Zgodnie z treścią art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj.: Dz.U. z 2024 r., poz. 935) - zwanej dalej p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W sprawie nie występują, enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 p.p.s.a., przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego. Z tego względu, przy rozpoznaniu sprawy, Naczelny Sąd Administracyjny związany był granicami skargi kasacyjnej.Skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach:1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie,2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 p.p.s.a.).Granice skargi kasacyjnej wyznaczają wskazane w niej podstawy.W skardze kasacyjnej zarzucono zarówno naruszenie prawa materialnego, jak i naruszenie przepisów postępowania. Rozpoznając skargę kasacyjną w tak zakreślonych granicach, stwierdzić należy, że skarga ta nie zasługuje na uwzględnienie.W sytuacji gdy skarga kasacyjna zarzuca naruszenie prawa materialnego oraz naruszenie przepisów postępowania, co do zasady w pierwszej kolejności rozpoznaniu podlegają zarzuty naruszenia przepisów postępowania (por. wyrok NSA z dnia 27 czerwca 2012 r., II GSK 819/11, LEX nr 1217424; wyrok NSA z dnia 26 marca 2010 r., II FSK 1842/08, LEX nr 596025; wyrok NSA z dnia 4 czerwca 2014 r., II GSK 402/13, LEX nr 1488113; wyrok NSA z dnia 17 lutego 2023 r., II GSK 1458/19; wyrok NSA z dnia 1 marca 2023 r., I FSK 375/20). Dopiero bowiem po przesądzeniu, że stan faktyczny przyjęty przez sąd w zaskarżonym wyroku jest prawidłowy, albo nie został dostatecznie podważony, można przejść do skontrolowania procesu subsumcji danego stanu faktycznego pod zastosowany przez sąd pierwszej instancji przepis prawa materialnego. Dla uznania za usprawiedliwioną podstawę kasacyjną z art. 174 pkt 2 p.p.s.a. nie wystarcza samo wskazanie naruszenia przepisów postępowania, ale nadto wymagane jest, aby skarżący wykazał, że następstwa stwierdzonych wadliwości postępowania były tego rodzaju lub skali, iż kształtowały one lub współkształtowały treść kwestionowanego w sprawie orzeczenia (por. wyrok NSA z dnia 5 maja 2004 r., FSK 6/04, LEX nr 129933; wyrok NSA z dnia 26 lutego 2014 r., II GSK 1868/12, LEX nr 1495116; wyrok NSA z dnia 29 listopada 2022 r., I OSK 931/22). W niniejszej sprawie jednak zarzuty naruszenia przepisów postępowania wiążą się w sposób bezpośredni z zarzutem naruszenia przez Sąd I instancji prawa materialnego, a ich ocena wymaga łącznego omówienia.Zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej przyznanie świadczenia w drodze wyjątku możliwe jest w przypadku kumulatywnego spełnienia następujących przesłanek: wystąpienie szczególnych okoliczności, które uniemożliwiły spełnienie warunków przez osobę ubezpieczoną i pozostałym po nich członkom rodziny, wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty na zasadach ogólnych, brak możliwości podjęcia pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek oraz brak niezbędnych środków utrzymania.Spełnienie wszystkich podanych wymogów pozwala Prezesowi ZUS na wydanie decyzji w sprawie przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Należy zastrzec, że kompetencja jurysdykcyjna Prezesa ZUS ma charakter uznaniowy, co oznacza, iż nie jest on zobligowany do przyznania wnioskowanego świadczenia. Ma on obowiązek rozważyć, czy okoliczności faktyczne sprawy, a w szczególności uwarunkowania odnoszące się do osoby skarżącej, są na tyle istotne, że w konfrontacji z interesem publicznym przemawiają za uczynieniem indywidualnego wyjątku od rozwiązań systemowych i przyznanie jej świadczenia, pomimo że nie spełnia ustawowych warunków do jego uzyskania. Podkreślić jednak należy, że okoliczności faktyczne kształtujące sytuację skarżącego mogą być rozważane wyłącznie w granicach zakreślonych celem instytucji przyznania świadczenia w drodze wyjątku, wyznaczonym treścią art. 83 ustawy emerytalnej.W orzecznictwie sądów administracyjnych ugruntowane jest stanowisko, że świadczenie w drodze wyjątku nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną lub zdrowotną wnioskodawcy, gdyż takie świadczenia są przyznawane w ramach pomocy społecznej. Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe jedynie w przypadku, gdy ubezpieczony wykazał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od niego okoliczności, nie spełnia wymagań do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym i tylko z tego powodu przyznanie świadczenia w trybie wyjątkowym jest zasadne. Konieczne jest zatem wykazanie, że ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do "normalnego" świadczenia ubezpieczeniowego na skutek jakichś szczególnych okoliczności – wyrok NSA z 21 lipca 2023 r., sygn. III OSK 1831/22. Ustawa o emeryturach i rentach nie precyzuje, jak należy rozumieć pojęcie "szczególnych okoliczności", zaistnienie których może usprawiedliwiać niespełnienie warunków do uzyskania świadczeń w trybie zwykłym. W orzecznictwie sądów administracyjnych wskazuje się jednak, że jako szczególną okoliczność rozumieć należy zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Zdarzenie to musi mieć taki charakter, by uniemożliwiało ubezpieczonemu pracę. Musi mieć charakter zewnętrzny, obiektywny i niezależny od woli tej osoby (por. wyroki NSA: z 22 czerwca 2017 r., sygn. akt I OSK 1293/17, z 24 listopada 2011 r., sygn. akt I OSK 159/11, z 23 listopada 20221 r. sygn. akt III OSK 5229/21, z 26 października 2021 r. sygn. akt III OSK 4819/21).W niniejszej sprawie nie jest kwestionowane, że wnioskodawca nie spełniał ustawowych wymogów do przyznania emerytury lub renty na zasadach ogólnych, albowiem nie posiadał wymaganego okresu składkowego i nieskładkowego. Z akt sprawy wynika, że całkowicie trwale niezdolny do pracy wnioskodawca stał się w wieku 56 lat. Ponadto już wcześniej wnioskodawca był całkowicie niezdolny do pracy w okresie od lutego 2002 r. do stycznia 2005 r. oraz od 13 lutego 2013 r. do 31 lipca 2016 r., a w okresie od 1 sierpnia 2016 r. do 7 sierpnia 2018 r. był częściowo niezdolny do pracy. Na przestrzeni 56 lat życia wnioskodawca udowodnił 19 lat i 4 dni okresów składkowych i nieskładkowych (okresy nieskładkowe wynosiły 2 lata i 20 dni). Całkowita trwała niezdolność do pracy uniemożliwiająca kontynuowanie zatrudnienia została u skarżącego ustalona od dnia od 8 sierpnia 2018 r.W kontekście powołanych faktów trzeba wyeksponować, że w sprawie o świadczenie w drodze wyjątku stan całkowitej niezdolności do pracy ustawodawca połączył z przesłanką niemożności podjęcia pracy lub innej działalności, którą ocenia się na dzień wydania decyzji. Przesłanka "braku spełnienia warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty z powodu szczególnych okoliczności" nie została skorelowana z niezdolnością do pracy. Niewątpliwie całkowita niezdolność do pracy wyłącza zatrudnienie i przez to możliwość kumulowania okresów składkowych i nieskładkowych niezbędnych do uzyskania renty z tytułu niezdolności do pracy w trybie "zwykłym". Przedmiotowy wniosek nie upoważnia jednak do stawiania tezy z przeciwieństwa (a contrario), że brak orzeczenia o całkowitej niezdolności do pracy oznacza, iż niespełnienie warunków do uzyskania tego świadczenia nie wynika ze szczególnych okoliczności. Wystąpienie szczególnych okoliczności może mieć różne podłoże przyczynowe, niekoniecznie umocowane w niezdolności do pracy. Rzeczą organu jest ad casum poczynić w tym zakresie stosowne ustalenia oraz sformułować na ich podstawie adekwatne oceny prawne por. wyrok NSA z dnia 28 czerwca 2024 r., III OSK 618/24, dostępny w CBOSA).Dodać trzeba, że organy administracyjne są związane treścią orzeczenia lekarskiego, ale tylko co do faktu i charakteru niezdolności do pracy, natomiast datą jej powstania - tylko w sprawach, w których ta kwestia należy do ustawowych przesłanek, np. przyznania renty w trybie zwykłym, wówczas bowiem niezdolność do pracy i data jej powstania wpływają na uzyskanie określonego uprawnienia. Wobec tego trudno przyjąć pełne związanie datą powstania niezdolności do pracy w sprawach o świadczenie nadzwyczajne. W tych sprawach data powstania niezdolności do pracy nie mieści się wśród ustawowych przesłanek z art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej. Możliwość jej wcześniejszego powstania może być jednym z czynników skutkujących niemożnością wypracowania renty zwykłej z powodu niemożności zatrudnienia. Trzeba też zważyć, że data powstania niezdolności do pracy to kwestia natury medycznej, podczas gdy w niniejszej sprawie chodzi o analizę przesłanek prawnych – tak NSA w wyroku z 17 stycznia 2013 r., sygn. I OSK 2701/12.U skarżącego, jak wynika z akt sprawy, w 2012 r. rozpoznano stan [...], a także stan po leczeniu operacyjnym [...] w 2002 r. oraz zmianę [...]. Doświadczenie życiowe uczy, że choroba, szczególnie choroba przewlekła, nie czyni z danej osoby pełnowartościowego pracownika, co wyklucza normalne jego zatrudnienie. Na taki aspekt zwrócił uwagę Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 5 maja 2011 r., sygn. I OSK 167/11, dostrzegając skutki zdrowotne w zakresie możliwości (całkowitej bądź częściowej) zatrudnienia osoby, która nie legitymuje się orzeczeniem o niezdolności do pracy. Jak trafnie wywiódł NSA w powołanym wyroku, szczególne okoliczności to nie tylko zdarzenia o charakterze siły wyższej, ale wszelkiego rodzaju sytuacje, które czynią daną osobę nieatrakcyjną na rynku pracy, pozostającą poza kręgiem zainteresowania pracodawców; również i takie kiedy osoba nie jest zdolna pod względem zdrowotnym do świadczenia pracy, choć nie legitymuje się orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy, ale jej stan zdrowia w poszukiwaniu pracy stawia ją na pozycji dużo gorszej, niż osobę zdrową. W tej sytuacji "szczególną okolicznością", o której mowa w powołanym przepisie, będzie nie tylko całkowita niezdolność do pracy osoby ubiegającej się o świadczenie. Wykładnia pojęcia "szczególnych okoliczności" w konkretnej sprawie wymaga zatem uwzględnienia wszelkich aspektów jej stanu faktycznego. Na te aspekty sprawy zwrócił też uwagę WSA w Warszawie, uchylając wyrokiem z dnia 25 lipca 2023 r. wydanym w sprawie sygn. akt II SA/Wa 32/23 uprzednio wydaną w tej sprawie decyzję Prezesa ZUS z dnia 31 października 2022 r. Stanowisko wyrażone w przywołanym prawomocnym orzeczeniu jest wiążące zarówno dla organ, jak dla sądu administracyjnego orzekającego w sprawie, a niezastosowanie się przez organ do wykładni prawa i wskazań co do dalszego postępowania stanowi naruszenie art. 153 p.p.s.a.Organ natomiast, dokonując analizy sytuacji życiowej wnioskodawcy pod względem spełnienia przesłanek z art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, ograniczył się do ustalenia dat powstania całkowitej niezdolności do pracy. Stanowisko organu nie uwzględnia zatem wyżej wskazanych przez WSA w Warszawie okoliczności, które zostały uznane za istotne dla oceny spełnienia przesłanek warunkujących przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Nie można bowiem rozpatrywać sytuacji wnioskodawcy na rynku pracy z pominięciem jego chorób i przyjąć niejako automatycznie, jak to uczynił organ, że brak orzeczenia o całkowitej niezdolności do pracy we wcześniejszym okresie oznaczał, że nie zaistniały żadne obiektywne przeszkody w podjęciu przez niego aktywności zawodowej.Zatem w ocenie NSA słuszne jest stanowisko Sądu I instancji, że należało jeszcze rozważyć, w jakim stopniu sytuacja zdrowotna wnioskodawcy wpływała na możliwość podjęcia przez niego pracy. Organ nie wyjaśnił bowiem w uzasadnieniu decyzji, jaki wpływ na brak zatrudnienia w okresach, w których wobec wnioskodawcy nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy, miał jego stan zdrowia. Rację ma Sąd I instancji, że samo powoływanie się przez Prezesa ZUS na istnienie w miejscu zamieszkania skarżącego zakładów pracy chronionej nie jest wystarczające dla zbadania przesłanki "szczególnych okoliczności". Skarżący pomimo przewlekłej choroby niedokrwiennej serca podejmował starania wypracowania stażu ubezpieczeniowego, na co wskazują liczne okresy zatrudnienia.Wobec powyższego nie jest zasadny zarzut naruszenia art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej. Niezasadnie bowiem organ ograniczył badanie przesłanek określonych w tym przepisie wyłącznie do ustalenia daty uznania skarżącego za całkowicie niezdolnego do pracy z pominięciem innych okoliczności, które mogły uniemożliwiać podjęcie przez niego zatrudnienia z przyczyn od niego niezależnych.W tych okolicznościach nieskuteczne są także zarzuty naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a., a także art. 153 p.p.s.a. Brak poczynienia ustaleń, a także brak należytego rozważenia kwestii dotyczących stanu zdrowia wnioskodawcy i ewentualnego jego wpływu na możliwość wypracowania wymaganego stażu ubezpieczeniowego uzasadnia stwierdzenie naruszenia przez organ powołanych przepisów k.p.a. Ten aspekt sprawy wymaga analizy przy ponownym rozpatrzeniu sprawy, a zaniechanie jej przeprowadzenia stanowi naruszenie art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 107 § 3 k.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, co skutkowało uchyleniem przez Sąd I instancji zaskarżonej decyzji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. Dodać należy, iż nieprawidłowe wywiązanie się z tego obowiązku przez organ stanowi też naruszenie art. 153 p.p.s.a., jak trafnie przyjął Sąd I instancji.Wobec powyższego Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a., orzekł, jak w sentencji.., orzekł, jak w sentencji.