Uchwała SN z 20 kwietnia 2005, sygn. III CZP 1/05
Data orzeczenia
20 kwietnia 2005
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Cywilna, Wydział III
Przewodniczący
SSN Tadeusz Domińczyk
Tagi
Podstawa prawna
Sędzia SN Tadeusz Domińczyk (przewodniczący)
Sędzia SN Bronisław Czech (sprawozdawca)
Sędzia SN Stanisław Dąbrowski
Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa "N.S." GmbH z siedzibą w Niemczech
przeciwko "D.N." sp. z o.o. z siedzibą w K. o wydanie rzeczy ewentualnie zapłatę,
po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 6 kwietnia
2005 r., przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Jana Szewczyka
zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Apelacyjny w Warszawie
postanowieniem z dnia 28 października 2004 r.:
"Czy w sytuacji, gdy strona postępowania będąca spółką kapitałową prawa
niemieckiego, reprezentowana przez zawodowego pełnomocnika zgłasza
roszczenie odszkodowawcze w walucie obcej jest dopuszczalne zasądzenie kwoty
odszkodowania w takiej walucie, a w przypadku odpowiedzi negatywnej czy sąd
orzekający władny jest zasądzić kwotę odszkodowania w walucie polskiej, stosując
przelicznik wynikający z kursów Narodowego Banku Polskiego?"
podjął uchwałę:
Zasada walutowości, o której mowa w art. 358 § 1 k.c., nie stanowi
przeszkody do wyrażenia kwoty odszkodowania w walucie obcej zarówno w
pozwie wniesionym przez niemiecką spółkę kapitałową, jak i w wyroku
uwzględniającym powództwo.
Uzasadnienie
W pozwie z dnia 9 grudnia 1999 r. powodowa spółka prawa niemieckiego
"N.S.", GmbH z siedzibą w Niemczech wniosła o nakazanie pozwanej "D.N.", sp. z
o.o. z siedzibą w K. wydania powódce urządzenia spalającego odpady opisanego w
umowie sprzedaży z dnia 9 września 1997 r., zawartej ze wspólnikami spółki
cywilnej "P." w K. Następnie w piśmie procesowym z dnia 22 listopada 2001 r. obok
wymienionego żądania głównego, na wypadek niemożności jego uwzględnienia,
zgłosiła żądanie ewentualne domagając się zasądzenia na swoją rzecz od
pozwanej kwoty 240 000 marek niemieckich z 8 % rocznie od dnia 26 listopada
2001 r. Następnie powódka kwotę tę zastąpiła kwotą 122 710 euro.
Sąd Okręgowy w Warszawie wyrokiem z dnia 27 października 2003 r. oddalił
powództwo pierwotne i ewentualne. (...)
Sąd Apelacyjny w Warszawie, rozpoznając sprawę na skutek apelacji
powódki, powziął poważną wątpliwość, której dał wyraz w zagadnieniu prawnym
przedstawionym do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu.
W uzasadnieniu przedstawionego zagadnienia Sąd Apelacyjny zwrócił uwagę,
że dotychczasowe orzecznictwo udzielało negatywnej odpowiedzi na pytanie, czy w
świetle art. 358 § 1 k.c. możliwe jest zasądzenie odszkodowania w walucie obcej, a
argumentem za takim stanowiskiem był brak, w wypadku odszkodowania,
ustawowego wyjątku w rozumieniu tego przepisu od zasady walutowości. W wyroku
z dnia 30 października 1990 r., I CR 371/90 (OSNCP 1991, nr 10-12, poz. 133) Sąd
Najwyższy stwierdził, że świadczenie odszkodowawcze powinno być wyrażone w
pieniądzu polskim także wówczas, gdy w zobowiązaniu podstawowym przedmiotem
świadczenia była waluta obca. Sąd Apelacyjny zauważył, że w ustawie z dnia 27
lipca 2002 r. – Prawo dewizowe, Dz.U. Nr 141, poz. 1178 ze zm., dalej: "Pr.dew. z
2002 r."). ustawodawca w sposób wyraźny ustanowił wyjątek od zasady
walutowości stanowiąc, że ograniczeń dotyczących m.in. ustalania należności (art.
9) w walutach obcych nie stosuje się, gdy owo ustalanie dokonywane jest przez
organ władzy publicznej, podejmujący czynności w postępowaniu karnym, cywilnym
lub administracyjnym (art. 3 ust. 2 punkt 3). Jednakże obowiązujące przepisy nie
usunęły – zdaniem Sądu Apelacyjnego – wątpliwości dotyczących zasądzenia
odszkodowania w walucie obcej, o których świadczyć może rozbieżność poglądów
w literaturze i które wymagają wyjaśnienia.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Rozważane zagadnienie prawne jest związane z art. 358 § 1 k.c., w myśl
którego z zastrzeżeniem wyjątków w ustawie przewidzianych, zobowiązania
pieniężne na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej mogą być wyrażone tylko w
pieniądzu polskim. Przepis ten kojarzony jest powszechnie z zasadą walutowości.
Nie budziła ona poważniejszego zainteresowania doktryny i orzecznictwa do
wejścia w życie ustawy z dnia 15 lutego 1989 r. – Prawo dewizowe (Dz.U. Nr 6,
poz. 33 ze zm.). (...)
Zarówno w piśmiennictwie, jak i w orzecznictwie przyjmowano, że czynności
prawne dokonane z zachowaniem wymagań prawa dewizowego są dopuszczalne w
ramach dozwolonych wyjątków od zasady walutowości. Dotyczyło to zarówno
czynności, w których wyrażenie zobowiązania w walucie obcej było nakazane przez
ustawę, jak i takich, w których było to dozwolone pod warunkiem uzyskania
zezwolenia dewizowego (tak np. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 6 września
1972 r., I PR 307/72, OSPiKA 1973, nr 7, poz. 157 oraz w uzasadnieniu wyroku z
dnia 16 lipca 1980 r., III CRN 115/80, OSNCP 1981, nr 2-3, poz. 38).
Zakres regulacji wyjątkowych, o których mowa w art. 358 § 1 k.c., podlegał
jednak istotnej ewolucji. Początkowo wyjątki te nie miały większego znaczenia
praktycznego, jednakże od 1989 r. ulegały poszerzeniu aż do stanu, w którym
można zastanawiać się, czy zasada walutowości jest jeszcze regułą o
podstawowym znaczeniu. Począwszy bowiem od 1989 r. ustawy normujące prawo
dewizowe, przeciwnie niż art. 358 § 1 k.c., oparte były na zasadzie swobody
dokonywania czynności obrotu dewizowego. Zgodnie z tą zasadą wszystko, co nie
jest zakazane, jest dozwolone.
Mimo takiego stanu, także obecnie w doktrynie zdecydowanie przeważa
pogląd, że regulacje prawa dewizowego, które zezwalają na zaciąganie zobowiązań
w walucie obcej, są przepisami wyjątkowymi w rozumieniu art. 358 § 1 k.c.
Także z wielu orzeczeń Sądu Najwyższego wynika, że opiera się on na
założeniu, iż regulacja prawa dewizowego stanowi lex specialis w stosunku do
ogólnej regulacji art. 358 § 1 k.c. Stanowisko takie Sąd Najwyższy zajął w
uzasadnieniu wyroku z dnia 19 lutego 1998 r., III CKN 357/97 (nie publ.), w
uzasadnieniu uchwały z dnia 16 listopada 2000 r., III CZP 39/00 (OSNC 2001, nr 7-
8, poz. 98) oraz w uzasadnieniu wyroku z dnia 12 lutego 2001 r., II CKN 383/00 (nie
publ.). Zostało ono potwierdzone w uzasadnieniu uchwały z dnia 2 kwietnia 2004 r.,
III CZP 10/04 (OSNC 2005, nr 6, poz. 99), w którym Sąd Najwyższy wskazał, że
przepisy Prawa dewizowego, zgodnie z jednoznacznie brzmiącym sformułowaniem
art. 358 § 1 k.c., określają wyjątek od zasady walutowości.
Należy jednak mieć na względzie, że nastąpiła istotna zmiana stanu prawnego
wraz z wejściem w życie ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. – Prawo dewizowe
(Dz.U. Nr 160, poz. 1063 ze zm. – dalej: "Pr.dew. z 1998 r."), która w omawianym
zakresie wprowadziła zmiany zmierzające w kierunku pełnej liberalizacji obrotu
dewizowego, co ma doniosłe znaczenie dla wykładni art. 358 § 1 k.c.
Zasadnicza różnica pomiędzy regulacją pojęcia obrotu dewizowego w ustawie
z dnia 2 grudnia 1994 r. – Prawo dewizowe (Dz.U. Nr 136, poz. 703 ze zm. – dalej:
"Pr.dew. z 1994 r.") a regulacją w Prawa dewizowego z 1998 r. polegała na tym, że
według tego Prawa obrót dewizowy mógł być wynikiem nie tylko czynności prawnej,
ale także innego zdarzenia stanowiącego. Spośród różnego rodzaju zdarzeń
cywilnoprawnych wchodzących w grę, niewątpliwie orzeczenia sądowe i
arbitrażowe rodzące skutki opisane normą art. 2 ust. 1 pkt 10 Pr.dew. z 1998 r.
należą w pierwszej kolejności do kategorii „zdarzeń stanowiących”, o których mowa
w tym przepisie. Ponadto należało sięgnąć do art. 2 ust. 1 pkt 13 lit. i Pr.dew. z
1998 r., zgodnie z którym roszczenia odszkodowawcze i odszkodowania zaliczone
zostały do kategorii tzw. obrotu bieżącego, niewymagającego zezwolenia
dewizowego.
W art. 3 ust. 2 pkt 3 Pr.dew. z 2002 r. ustawodawca wyraźnie wprowadził
wyjątek od zasady walutowości, stanowiąc, że ograniczeń dotyczących m.in.
ustalania należności (art. 9 Pr.dew. z 2002 r.) w walutach obcych nie stosuje się,
gdy ustalanie to dokonywane jest przez organ władzy publicznej podejmujący
czynności w postępowaniu karnym, cywilnym lub administracyjnym, w tym
zabezpieczającym lub egzekucyjnym. W świetle powyższego należy stwierdzić, że
w zakresie obrotu dewizowego z zagranicą dopuszczalne jest – jako wyjątek od
zasady walutowości określonej w art. 358 § 1 k.c. – zasądzanie odszkodowania w
walutach obcych. Wobec tego zbędne staje się udzielanie odpowiedzi na drugą
część przedstawionego zagadnienia prawnego
Sąd Najwyższy, mając powyższe na względzie, rozstrzygnął przedstawione
zagadnienie prawne, jak w uchwale (art. 390 § 1 k.p.c. i art. 1 pkt 1 lit. a ustawy z
dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym, Dz.U. Nr 240, poz. 2052 ze zm.).