Postanowienie SN z 12 października 2005, sygn. III CK 108/05
Najważniejsze informacje
W skrócie
Wynik
oddalono obie kasacje
Przedmiot
o wpis do księgi wieczystej
Typ sprawy
sprawa nieprocesowa
Etap
postępowanie kasacyjne przed Sądem Najwyższym
Tryb
posiedzenie niejawne
Tematy
budownictwo mieszkaniowe
Role w sprawie
odwołujący
Skarb Państwa
wnioskodawca
Data orzeczenia
12 października 2005
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Cywilna, Wydział III
Przewodniczący
SSN Zbigniew Strus
Podstawa prawna
POSTANOWIENIE
Dnia 12 października 2005 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Zbigniew Strus (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Tadeusz Żyznowski
SSN Zbigniew Kwaśniewski
w sprawie z wniosku Skarbu Państwa - Prezydenta Miasta K.
przy uczestnictwie Syndyka Masy Upadłości (…) Przedsiębiorstwa Robót
Telekomunikacyjnych w K. i (…) Spółdzielni Mleczarskiej w K.
o wpis do księgi wieczystej, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej
w dniu 12 października 2005 r., kasacji wnioskodawcy i kasacji uczestnika Syndyka
Masy Upadłości (…) Przedsiębiorstwa Robót Telekomunikacyjnych w K. od
postanowienia Sądu Okręgowego w K. z dnia 5 listopada 2004 r., sygn. akt II Ca (…),
oddala obie kasacje.
Uzasadnienie
Sąd Okręgowy w K. po rozpoznaniu apelacji Syndyka masy upadłości (…)
Przedsiębiorstwa Robót Telekomunikacyjnych w K. od postanowienia Sądu Rejonowego
w K. oddalającego wniosek Skarbu Państwa - Prezydenta m. K. o odłączenie z ksiąg
wieczystych nr (…) nieruchomości oznaczonych jako działki nr (…)/4, (…)/2, (…)/4,
(…)/4 oraz 31/4 i dokonanie wpisów: właściciela – Skarbu Państwa oraz (…)PRT jako
użytkownika, postanowieniem z 5 listopada 2004 r. oddalił apelację.
W sprawie tej wnioskodawca żądał wpisów na podstawie decyzji Prezydium Rady
Narodowej m. K. z 4 maja 1972 r. nr GKM.(…) zarządzającej przekazanie
nieruchomości przez (…) Spółdzielnię Mleczarską w K. wymienionemu wyżej
przedsiębiorstwu państwowemu.
2
Sąd Rejonowy uznał, że wnioskodawca nie wykazał tytułu własności Skarbu
Państwa, dodając (ponad podstawę wpisu powoływaną we wniosku), że nieruchomości
nie znajdowały się w granicach terenu urbanizacyjnego w rozumieniu art. 23 ust. 2 i 5
ustawy o gospodarce terenami w miastach i osiedlach).
Sąd odwoławczy rozpoznający apelację Syndyka masy upadłości (…)PRT w K.
potwierdził trafność oceny prawnej dokumentów dołączonych do wniosku oraz
wyprowadzonej stąd konkluzji wniosku, iż nie nastąpiło przejście własności
nieruchomości na rzecz państwa, a z powoływanej decyzji wynika tylko przekazanie
nieruchomości przedsiębiorstwu przez dotychczasowego właściciela, tj. Spółdzielnię
Mleczarska w użytkowanie odpłatne na czas nieokreślony.
Od tego postanowienia kasacje wnieśli Skarb Państwa oraz uczestnik Syndyk
masy upadłości (…)PRT.
Kasacja uczestnika oparta na obydwu podstawach zarzucała naruszenie art. 6268
§ 2
k.p.c. oraz § 10 rozp. Rady Ministrów z dnia 31 maja 1962 r. r. w sprawie przekazywania
terenów w miastach i osiedlach (Dz. U. 1969 r. Nr 3, poz.19) przez ich błędną wykładnię
i niewłaściwe zastosowanie, ponieważ w ocenie skarżącego należało stosować art. 3
ust. 1 ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach (Dz.
U. 1969 r. Nr 22, poz. 159 ze zm.). Skarżący zarzucił również naruszenie art. 6268
§ 2
k.p.c. przez błędne ustalenie treści decyzji Prezydium Rady Narodowej m. K. odnośnie
do podmiotu przekazującego, którym wg skarżącego był organ administracji państwowej
a nie (…) Spółdzielnia Mleczarska, co wywierało skutki określone w art. 3 ust. 1 ustawy
o gospodarce terenami w miastach i osiedlach. Na tej podstawie Syndyk domagał się
zmiany postanowienia i uwzględnienia wniosku.
Kasacja Skarbu Państwa, który nie zaskarżył postanowienia sądu pierwszej instancji
zarzucała naruszenie art. 626 § 2 k.p.c. polegające na ustaleniu, że wymieniana decyzja
organu administracji nie stanowi tytułu własności mimo, że przekazaniu podlegały tylko
tereny państwowe, tj. stanowiące jego własność oraz naruszenie art. 3 ust. 1 ustawy o
gospodarce terenami w miastach i osiedlach przez uznanie skuteczności przekazania w
użytkowanie przedsiębiorstwa państwowego gruntu należącego do innego podmiotu
(spółdzielni) niż państwo. Wnioskodawca również wnosił o zmianę zaskarżonego
postanowienia i uwzględnienie wniosku o wpis.
Uczestnicząca w postępowaniu (…) Spółdzielnia Mleczarska w piśmie procesowym
domagała się odrzucenia kasacji wnioskodawcy oraz oddalenia kasacji uczestnika.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje.
3
Syndyk masy upadłości przyjmuje za podstawę wywodu tezę, że z art. 3 ust. 1 ustawy o
gospodarce terenami w miastach i osiedlach wynikała dopuszczalność przekazywania w
użytkowanie jedynie terenów państwowych i z tej przesłanki wyprowadza wniosek, że
grunty objęte decyzją stanowiły własność państwa. Oparcia dla tego wnioskowania
poszukuje również w podmiotowej warstwie czynności przekazania dokonywanej przez
organ administracji państwowej. Również wnioskodawca na tym sylogizmie opiera
podstawę kasacji.
Rozstrzygnięcie o zasadności stanowisk skarżących winno być oparte na treści
przepisów ustawy o gospodarce terenami w miastach i osiedlach w brzemieniu
nadanym w jednolitym tekście. Treść powoływanego przez skarżących art. 3 w dacie
wydania decyzji była następująca:
Art. 3. 1. Tereny państwowe mogą być przekazywane jednostkom państwowym i
organizacjom społecznym w użytkowanie, innym zaś osobom prawnym i osobom
fizycznym oddawane w użytkowanie wieczyste.
2. Organizacjami społecznymi w rozumieniu niniejszej ustawy są organizacje
polityczne, związki zawodowe i organizacje spółdzielcze, prócz spółdzielni budownictwa
mieszkaniowego i rolniczych spółdzielni produkcyjnych. Użytkowanie terenów
przekazywanych organizacjom społecznym jest odpłatne.
Nie można jednak pominąć faktu, że nie było to jedyne unormowanie przekazywania
gruntów.
W ustawie z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania
nieruchomości art. 54 ust. 1 stanowił, że zasady i tryb przekazywania nieruchomości
pomiędzy jednostkami gospodarki uspołecznionej, właściwość organów w tych
sprawach oraz zasady rozliczania określa Rada Ministrów w drodze rozporządzenia.
Takie rozporządzenie w sprawie zasad i trybu przekazywania w ramach administracji
państwowej przedsiębiorstw, instytucji oraz zakładów, nieruchomości i innych obiektów
majątkowych, zostało wydane w dniu 4 października 1958 r. (Dz.U.58.67.332). Zgodnie
z jego § 17, w zakresie uregulowanym tym rozporządzeniem utraciły moc przepisy
rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 2 sierpnia 1949 r. w sprawie przekazywania
nieruchomości niezbędnych dla realizacji narodowych planów gospodarczych (Dz. U. Nr
47, poz. 354). W tym miejscu usprawiedliwiona jest wątpliwość, czy rozporządzenie z
1958 r. regulowało przekazywanie przedsiębiorstwom państwowym nieruchomości
organizacji społecznych, zwłaszcza spółdzielczych. Uzasadniona jest odpowiedź
przecząca. Zarówno definicja przekazania jako dotycząca podporządkowania
4
(nieruchomości, zakładu, przedsiębiorstwa) pod nadzór organu administracji
państwowej, jak i podmiotowe ograniczenie przekazywania (między organizacjami,
przez które należało rozumieć przedsiębiorstwa oraz instytucje państwowe i jednostki
budżetowe), wskazują, że zakresem podmiotowym rozporządzenia objęto
przekazywanie zakładów i nieruchomości między państwowymi jednostkami
organizacyjnymi. Oznaczałoby to, że przekazywanie nieruchomości między jednostkami
gospodarki uspołecznionej, gdy - jak w rozpoznawanej sprawie – przekazującą była
organizacja społeczna (spółdzielnia) podlegało nadal przepisom rozporządzenia Rady
Ministrów z 2 sierpnia 1949 r., a przepisy wymienionej wyżej ustawy z 12 marca 1958 r.
o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (art. 57 ust. 1 i 2 wg. jednolitego
tekstu: Dz.U.61.18.94), obowiązującej do 1 sierpnia 1985 r., w omawianym zakresie
utrzymywały w mocy rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 2 sierpnia 1949 r. Uchylenie
ich nastąpiło w sposób pośredni przez wydanie kolejnego rozporządzenia z dnia 31
maja 1962 r. w sprawie przekazywania terenów w miastach i osiedlach (Dz. U. nr 35,
poz. 159). W chwili wydawania decyzji PRN m. K. z 4 maja 1972 r. rozporządzenie to
obowiązywało w wersji nadanej w jednolitym tekście (Dz. U. 1969 r., nr 3. poz. 19). Dla
rozstrzygnięcia kasacji istotna w nim jest podstawa odwołująca się nie tylko do
przepisów ustawy o gospodarce terenami w miastach i osiedlach ale również do art. 57
ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości,
przy czym podział materii normatywnej według powołanych podstaw nie budzi
większych wątpliwości, ponieważ rozdział 4 rozporządzenia (§ § 10-12) wykracza poza
przedmiot regulacji zawarty w ustawie z 14 lipca 1961 r. i realizuje cele zbliżone do aktu
normującego wywłaszczenia, tj. pozyskiwanie terenów inwestycyjnych w ramach
systemu planowej gospodarki ukierunkowanej przede wszystkim na obsługę jednostek
gospodarki uspołecznionej jako ogniw systemu centralnego planowania gospodarczego.
Przepisy te nie były skorelowane z prawem cywilnym i pomijały cywilnoprawne
aspekty przekazania. Ponieważ kodeks cywilny obowiązywał również jednostki
gospodarki uspołecznionej, a podstawowym trybem przekazania była zgoda organizacji
społecznej lub jej organizacji nadrzędnej (§ 11) nie było przeszkód aby charakter
czynności przekazania (dokonywanej w decyzji) określić przy pomocy konstrukcji
cywilnoprawnej. Należy dodać, że prawo użytkowania nieruchomości - jak podkreślano
w literaturze przedmiotu – służyło przede wszystkim zaspokajaniu potrzeb ówczesnych
jednostek gospodarczych.
5
Osnowa decyzji z dnia 4 maja 1972 r. nie pozostawia wątpliwości, że mimo braku zgody
na oddanie gruntu w użytkowanie organ administracji państwowej rozstrzygający
wniosek przedsiębiorstwa państwowego wybrał tę postać prawnego władania
nieruchomością. Nie ma zatem żadnych podstaw do tłumaczenia decyzji jako aktu
przenoszącego własność, a powołanie się organu decyzyjnego w jej części wstępnej na
art. 3 ust. 1 ustawy o gospodarce terenami w miastach i osiedlach obok § 10
rozporządzenia RM z 31 maja 1962 r. jest błędem wynikającym prawdopodobnie z
braku rozróżnienia dwoistości podstawy prawnej i przedmiotu regulacji zawartej w tym
rozporządzeniu.
Legalność - w ramach ówczesnych standardów ochrony własności – aktu
przekazania ma decydujące znaczenie dla konstatacji, że ocena prawna sądu drugiej
instancji o braku podstawy do wpisania w dziale II księgi wieczystej Skarbu Państwa ma
decydujące znaczenie dla uznania obydwu kasacji jako pozbawionych usprawiedliwionej
podstawy kasacyjnej. Powołany w kasacjach przepis art. 6268
§ 2 k.p.c. odczytany
łącznie z § 1 oraz art. 6269
k.p.c. nie pozostawia wątpliwości, odnośnie do ponoszenia
przez wnioskodawcę skutków niedołączenia do wniosku o wpis dokumentów
stanowiących odpowiednią podstawę.
Z tych przyczyn na podstawie art. 39312
k.p.c. kasacje podlegały oddaleniu.. polegające na ustaleniu, że wymieniana decyzja
organu administracji nie stanowi tytułu własności mimo, że przekazaniu podlegały tylko
tereny państwowe, tj. stanowiące jego własność oraz naruszenie art. 3 ust. 1 ustawy o
gospodarce terenami w miastach i osiedlach przez uznanie skuteczności przekazania w
użytkowanie przedsiębiorstwa państwowego gruntu należącego do innego podmiotu
(spółdzielni) niż państwo. Wnioskodawca również wnosił o zmianę zaskarżonego
postanowienia i uwzględnienie wniosku o wpis.
Uczestnicząca w postępowaniu (…) Spółdzielnia Mleczarska w piśmie procesowym
domagała się odrzucenia kasacji wnioskodawcy oraz oddalenia kasacji uczestnika.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje.
3
Syndyk masy upadłości przyjmuje za podstawę wywodu tezę, że z art. 3 ust. 1 ustawy o
gospodarce terenami w miastach i osiedlach wynikała dopuszczalność przekazywania w
użytkowanie jedynie terenów państwowych i z tej przesłanki wyprowadza wniosek, że
grunty objęte decyzją stanowiły własność państwa. Oparcia dla tego wnioskowania
poszukuje również w podmiotowej warstwie czynności przekazania dokonywanej przez
organ administracji państwowej. Również wnioskodawca na tym sylogizmie opiera
podstawę kasacji.
Rozstrzygnięcie o zasadności stanowisk skarżących winno być oparte na treści
przepisów ustawy o gospodarce terenami w miastach i osiedlach w brzemieniu
nadanym w jednolitym tekście. Treść powoływanego przez skarżących art. 3 w dacie
wydania decyzji była następująca:
Art. 3. 1. Tereny państwowe mogą być przekazywane jednostkom państwowym i
organizacjom społecznym w użytkowanie, innym zaś osobom prawnym i osobom
fizycznym oddawane w użytkowanie wieczyste.
2. Organizacjami społecznymi w rozumieniu niniejszej ustawy są organizacje
polityczne, związki zawodowe i organizacje spółdzielcze, prócz spółdzielni budownictwa
mieszkaniowego i rolniczych spółdzielni produkcyjnych. Użytkowanie terenów
przekazywanych organizacjom społecznym jest odpłatne.
Nie można jednak pominąć faktu, że nie było to jedyne unormowanie przekazywania
gruntów.
W ustawie z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania
nieruchomości art. 54 ust. 1 stanowił, że zasady i tryb przekazywania nieruchomości
pomiędzy jednostkami gospodarki uspołecznionej, właściwość organów w tych
sprawach oraz zasady rozliczania określa Rada Ministrów w drodze rozporządzenia.
Takie rozporządzenie w sprawie zasad i trybu przekazywania w ramach administracji
państwowej przedsiębiorstw, instytucji oraz zakładów, nieruchomości i innych obiektów
majątkowych, zostało wydane w dniu 4 października 1958 r. (Dz.U.58.67.332). Zgodnie
z jego § 17, w zakresie uregulowanym tym rozporządzeniem utraciły moc przepisy
rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 2 sierpnia 1949 r. w sprawie przekazywania
nieruchomości niezbędnych dla realizacji narodowych planów gospodarczych (Dz. U. Nr
47, poz. 354). W tym miejscu usprawiedliwiona jest wątpliwość, czy rozporządzenie z
1958 r. regulowało przekazywanie przedsiębiorstwom państwowym nieruchomości
organizacji społecznych, zwłaszcza spółdzielczych. Uzasadniona jest odpowiedź
przecząca. Zarówno definicja przekazania jako dotycząca podporządkowania
4
(nieruchomości, zakładu, przedsiębiorstwa) pod nadzór organu administracji
państwowej, jak i podmiotowe ograniczenie przekazywania (między organizacjami,
przez które należało rozumieć przedsiębiorstwa oraz instytucje państwowe i jednostki
budżetowe), wskazują, że zakresem podmiotowym rozporządzenia objęto
przekazywanie zakładów i nieruchomości między państwowymi jednostkami
organizacyjnymi. Oznaczałoby to, że przekazywanie nieruchomości między jednostkami
gospodarki uspołecznionej, gdy - jak w rozpoznawanej sprawie – przekazującą była
organizacja społeczna (spółdzielnia) podlegało nadal przepisom rozporządzenia Rady
Ministrów z 2 sierpnia 1949 r., a przepisy wymienionej wyżej ustawy z 12 marca 1958 r.
o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (art. 57 ust. 1 i 2 wg. jednolitego
tekstu: Dz.U.61.18.94), obowiązującej do 1 sierpnia 1985 r., w omawianym zakresie
utrzymywały w mocy rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 2 sierpnia 1949 r. Uchylenie
ich nastąpiło w sposób pośredni przez wydanie kolejnego rozporządzenia z dnia 31
maja 1962 r. w sprawie przekazywania terenów w miastach i osiedlach (Dz. U. nr 35,
poz. 159). W chwili wydawania decyzji PRN m. K. z 4 maja 1972 r. rozporządzenie to
obowiązywało w wersji nadanej w jednolitym tekście (Dz. U. 1969 r., nr 3. poz. 19). Dla
rozstrzygnięcia kasacji istotna w nim jest podstawa odwołująca się nie tylko do
przepisów ustawy o gospodarce terenami w miastach i osiedlach ale również do art. 57
ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości,
przy czym podział materii normatywnej według powołanych podstaw nie budzi
większych wątpliwości, ponieważ rozdział 4 rozporządzenia (§ § 10-12) wykracza poza
przedmiot regulacji zawarty w ustawie z 14 lipca 1961 r. i realizuje cele zbliżone do aktu
normującego wywłaszczenia, tj. pozyskiwanie terenów inwestycyjnych w ramach
systemu planowej gospodarki ukierunkowanej przede wszystkim na obsługę jednostek
gospodarki uspołecznionej jako ogniw systemu centralnego planowania gospodarczego.
Przepisy te nie były skorelowane z prawem cywilnym i pomijały cywilnoprawne
aspekty przekazania. Ponieważ kodeks cywilny obowiązywał również jednostki
gospodarki uspołecznionej, a podstawowym trybem przekazania była zgoda organizacji
społecznej lub jej organizacji nadrzędnej (§ 11) nie było przeszkód aby charakter
czynności przekazania (dokonywanej w decyzji) określić przy pomocy konstrukcji
cywilnoprawnej. Należy dodać, że prawo użytkowania nieruchomości - jak podkreślano
w literaturze przedmiotu – służyło przede wszystkim zaspokajaniu potrzeb ówczesnych
jednostek gospodarczych.
5
Osnowa decyzji z dnia 4 maja 1972 r. nie pozostawia wątpliwości, że mimo braku zgody
na oddanie gruntu w użytkowanie organ administracji państwowej rozstrzygający
wniosek przedsiębiorstwa państwowego wybrał tę postać prawnego władania
nieruchomością. Nie ma zatem żadnych podstaw do tłumaczenia decyzji jako aktu
przenoszącego własność, a powołanie się organu decyzyjnego w jej części wstępnej na
art. 3 ust. 1 ustawy o gospodarce terenami w miastach i osiedlach obok § 10
rozporządzenia RM z 31 maja 1962 r. jest błędem wynikającym prawdopodobnie z
braku rozróżnienia dwoistości podstawy prawnej i przedmiotu regulacji zawartej w tym
rozporządzeniu.
Legalność - w ramach ówczesnych standardów ochrony własności – aktu
przekazania ma decydujące znaczenie dla konstatacji, że ocena prawna sądu drugiej
instancji o braku podstawy do wpisania w dziale II księgi wieczystej Skarbu Państwa ma
decydujące znaczenie dla uznania obydwu kasacji jako pozbawionych usprawiedliwionej
podstawy kasacyjnej. Powołany w kasacjach przepis art. 6268
§ 2 k.p.c. odczytany
łącznie z § 1 oraz art. 6269
k.p.c. nie pozostawia wątpliwości, odnośnie do ponoszenia
przez wnioskodawcę skutków niedołączenia do wniosku o wpis dokumentów
stanowiących odpowiednią podstawę.
Z tych przyczyn na podstawie art. 39312
k.p.c. kasacje podlegały oddaleniu.