Wyrok - I OSK 325/25 - Naczelny Sąd Administracyjny - z dnia 24 marca 2026
Teza
Oddalono skargę kasacyjną. Pomoc społeczna. Dnia 24 marca 2026 roku Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Mariola Kowalska Sędziowie: sędzia NSA Karol Kiczka sędzia del. WSA Anna Wesołowska (sprawozdawca) po rozpoznaniu w dniu 24 marca 2026 roku na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej M. K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia 19 listopada 2024 r. sygn. akt II SA/Bk 578/24 w sprawie ze skargi M. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Białymstoku z dniaOddalono skargę kasacyjną. Pomoc społeczna. Dnia 24 marca 2026 roku Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Mariola Kowalska Sędziowie: sędzia NSA Karol Kiczka sędzia del. WSA Anna Wesołowska (sprawozdawca) po rozpoznaniu w dniu 24 marca 2026 roku na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej M. K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia 19 listopada 2024 r. sygn. akt II SA/Bk 578/24 w sprawie ze skargi M. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Białymstoku z dnia
Najważniejsze informacje
W skrócie
Wynik
oddalono skargę
Typ sprawy
ubezpieczenia społeczne / organ rentowy
Kwota główna
1216,06 zł · składnik roszczenia z pożyczki
Etap
skarga kasacyjna
Tryb
posiedzenie niejawne
Tematy
skarga administracyjna
ubezpieczenia społeczne
Role w sprawie
apelujący / skarżący
Data orzeczenia
24 marca 2026
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Przewodniczący
Anna Wesołowska
Podstawa prawna
art. 77
kpa
art. 80
kpa
art. 7
kpa
art. 145
ppsa
art. 151
ppsa
art. 183
ppsa
art. 153
ppsa
art. 184
ppsa
Pokaż pozostałe podstawy prawne (2)
Rozstrzygnięcie
Oddalono skargę kasacyjną
UZASADNIENIE
Wyrokiem z 19 listopada 2024 r. II SA/Bk 578/24 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku oddalił skargę M. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Białymstoku (dalej: organ, SKO) z [...] lipca 2024 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego.Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł M. K. (dalej Skarżący), zarzucając mu naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy;1) art. 145 § 1 pkt 1 lit a i c ppsa przez oddalenie skargi w sytuacji, gdy skarżący wykazał, iż postępowanie organów administracji publicznej dotknięte było wadami, które uniemożliwiły prawidłowe ustalenie stanu faktycznego w sprawie, co za tym idzie miały wpływ na wynik sprawy, polegającymi na naruszeniu:a) przepisów postępowania mające istotny wpływ na rozstrzygnięcie tj. art. 77 § 1 kpa w zw. z art. 80 kpa w zw. z art. 7 kpa przez jego niezastosowanie, co przejawiło się w niepodjęciu przez organ II instancji wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, niedostatecznym zebraniu i rozważeniu materiału dowodowego, co poskutkowało bezzasadnym niepopartym materiałem dowodowym przyjęciem, jakoby sytuacja rodzinna, majątkowa, zdrowotna i osobista skarżącego stanowiła jedynie podstawę do umorzenia ustawowych odsetek za opóźnienie naliczanych od kwoty nienależnie pobranego świadczenia, zaś nie stanowiła podstawy do umorzenia w całości kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych,b) przepisów prawa tj. art. 7 kpa w zw. z art. 30 ust. 9 uśr rodzinnych przez zastosowanie dowolności, zamiast uznaniowości przy wydawaniu decyzji administracyjnej, w szczególności w odniesieniu do wystąpienia przesłanek szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodzinnej, osobistej, zdrowotnej i majątkowej strony a co za tym idzie nieuzasadnionej, arbitralnej odmowy umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego, przy jednoczesnym umorzeniu należności z tytułu odsetek od ww. świadczenia, mimo iż w sprawie wystąpiły przesłanki uzasadniające umorzenie zarówno kwoty nienależnie pobranego świadczenia, jak i ustawowych odsetek za opóźnienie naliczanych od tej kwoty.2) art. 151 ppsa przez oddalenie skargi w sytuacji, gdy odmienne rozstrzygnięcie polegające na uchyleniu zaskarżonej decyzji było uzasadnione.Wskazując na powyższe, skarżący wniósł o uwzględnienie skargi kasacyjnej, uchylenie wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Białymstoku oraz zasądzenie od organu na rzecz skarżącego zwrotu kosztów postępowania za obie instancje, w tym zwrotu kosztów zastępstwa procesowego według norm prawem przepisanych. Jednocześnie skarżący nie złożył wniosku o rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie.Odpowiedzi na skargę kasacyjną nie wniesiono.Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:Na wstępie należy podkreślić że sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 182 § 2 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2024 r. poz. 935 ze zm., dalej ppsa), ponieważ skarżący kasacyjnie zrzekł się rozprawy, a druga strona, w terminie czternastu dni od dnia doręczenia skargi kasacyjnej, nie zażądała przeprowadzenia rozprawy.W świetle art. 183 ppsa, Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej i bierze z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania; bada przy tym wszystkie podniesione przez skarżącego zarzuty naruszenia prawa (uchwała pełnego składu Naczelnego Sądu Administracyjnego z 26 października 2009 r. I OPS 10/09, ONSAiWSA 2010/1/1, dalej uchwała I OPS 10/09). W sprawie nie zachodzą przesłanki nieważności postępowania.Art. 193 zdanie drugie ppsa wyłącza odpowiednie stosowanie do postępowania przed Naczelnym Sądem Administracyjnym wymogów dotyczących koniecznych elementów uzasadnienia wyroku, które przewidziano w art. 141 § 4 w zw. z art. 193 zd. pierwsze ppsa. Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu wyroku oddalającego skargę kasacyjną nie przedstawia opisu ustaleń faktycznych i argumentacji prawnej podawanej przez organy administracji publicznej i Sąd I instancji.W niniejszej sprawie skarżący kasacyjnie zarzucił wprawdzie wyrokowi Sądu I instancji wyłącznie naruszenie przepisów procesowych, jednakże w pkt 1b skargi kasacyjnej zawarł zwrot: "przepisów prawa tj. art. 7 kpa w zw. z art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych przez zastosowanie dowolności, zamiast uznaniowości przy wydawaniu decyzji administracyjnej", tym samym podnosząc jednak zarzut naruszenia także prawa materialnego i w sposób obszerny go uzasadniając. Nadto Naczelny Sad Administracyjny stwierdza, że zarzuty naruszenia przepisów postępowania stanowią jedynie kontynuację naruszenia prawa materialnego, a ich uzasadnienie opiera się na tezie, że skoro organy i Sąd I instancji wadliwie zastosowały wskazany przepis ustawy, to dopuściły się także naruszeń procedury. W tej sytuacji ocena zarzucanego naruszenia prawa materialnego determinuje wynik oceny zarzutów naruszenia przepisów postępowania.Spór prawny sprowadza się do tego, czy zasadnie odmówiono skarżącemu umorzenia w całości kwoty nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego w wysokości 6 332 zł.Jak trafnie wskazał Sąd I instancji sprawa niniejsza była już przedmiotem kontroli WSA w Białymstoku, który uchylając poprzednio wydane w sprawie decyzje udzielił organom wskazówek co do dalszego postępowania, którymi – stosownie do art. 153 ppsa – organy były związane. Wyrokiem z 6 lipca 2023 r. II SA/Bk 307/23 Sąd wskazał, po pierwsze na konieczność uwzględnienia całkowitej kwoty nienależnie pobranych świadczeń, których zwrotu domaga się organ na podstawie czterech decyzji wydanych w pierwszej instancji (wraz z odsetkami to ponad 70.000 zł). Po drugie, na konieczność wyjaśnienia kwestii edukacji młodszej córki skarżącego (tj. czy uczęszcza do szkoły, kto ją dowozi i przywozi, w jakich godzinach i przede wszystkim czy wiążą się z tym dodatkowe wydatki, kto je pokrywa, z jaką częstotliwością i w jakich kwotach), czy może uzyskuje jakieś dochody. Po trzecie, na konieczność ustalenia w kontekście przedstawionej przez skarżącego faktury na zakup okularów na kwotę 4.790 zł, skąd miał środki na taki zakup, czy uzyskał dofinansowanie, ewentualnie w jakiej kwocie. Organy zobowiązane zostały też do ustalenia, jaki jest średni wydatek rodziny skarżącego z tytułu wyjazdów, opłacenia recept, wizyt lekarskich i jakie jest to średnio miesięczne obciążenie dla budżetu rodziny – w zestawieniu z dochodami i pozostałymi wydatkami eksploatacyjnymi (czynsz, media) i egzystencjalnymi (w szczególności wyżywienie) oraz jak funkcjonuje małżonka skarżącego w czasie jego nieobecności spowodowanej wyjazdem z młodszą córką do innego miasta.Organy uzupełniły materiał dowodowy zgodnie z zalecenia sformułowanymi przez Sąd w uprzednio wydanym w sprawie wyroku.Jak wskazano powyżej przywołany przez Skarżącego art. 30 ust. 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 323, dalej "uśr") jest przepisem o charakterze materialnym a nie procesowym. Zatem stawiając zarzut naruszenia przepisu prawa materialnego winien on wskazać na czym polegała jego błędna wykładnia dokonana przez Sąd czy też na czym polegała niewłaściwość zastosowania tego przepisu. Powiązanie przywołanego przepisu z art. 145 § 1 pkt 1) lit. a i c ppsa a także art. 7 kpa świadczy zaś o tym, że podnosząc zarzut naruszenia art. 30 ust. 9 uśr w istocie zakwestionowano ustalenia faktyczne poczynione przez organy a przyjęte przez Sąd I instancji za podstawę kontroli zgodności z prawem zaskarżonej decyzji. Jednocześnie sposób sformułowania zarzutu wskazuje, że Skarżący kwestionuje w istocie uznanie przez organy, że w sprawie nie zachodzą "szczególnie uzasadnione okoliczności" uzasadniające umorzenie zaległości w całości.Jak również wynika z uzasadnienia skargi kasacyjnej, w ocenie Skarżącego Sąd Wojewódzki nie dostrzegł, że decyzja Kolegium została podjęta w sposób częściowo arbitralny, organ bowiem zaniechał rozważenia ważnego interesu strony i interesu publicznego w zakresie umorzenia nienależnie pobranych świadczeń przyjmując prymat interesu fiskalnego Państwa.Naczelny Sąd Administracyjny przypomina w tym miejscu, że w świetle art. 30 ust. 9 uśr organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny.W niniejszej sprawie organ odwoławczy podkreślił, że sama trudna sytuacja materialna danej rodziny nie uzasadnia umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń, jest to możliwe dopiero wówczas, gdy sytuacja rodziny będzie "szczególna" i to szczególna na tle rodzin uprawnionych do świadczeń rodzinnych, a nie względem wszystkich innych rodzin. Przesłanką do umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych mogą być niskie dochody rodzinie lub przejściowe trudności finansowe, ale przy jednoczesnym występowaniu innych szczególnych okoliczności, takich jak na przykład długotrwała choroba w rodzinie, niepełnosprawność lub zdarzenie losowe wymagające dodatkowych nakładów finansowych. Podzielając powyższą wykładnię Sąd Wojewódzki zwrócił uwagę, że za niezasadne uznaje się umorzenie należności w stosunku do osób, które co prawda deklarują, że znajdują się w trudnej sytuacji majątkowej, ale jednocześnie posiadają obiektywną zdolność do pracy i do uzyskiwania dochodu pozwalającego na zapewnienie odpowiedniego poziomu życia. Kłóciłoby się to bowiem z fundamentalną dla prawa socjalnego zasadą subsydiarnościTakiego rozumienia pojęcia szczególnie uzasadnionego przypadku, wskazanego w art. 30 ust. 9 uśr przedstawionego przez organy i podzielonego przez Sąd Wojewódzki Skarżący nie zakwestionował w skardze kasacyjnej. Taki sposób rozumienia pojęcia szczególnie uzasadnionego przypadku podziela również Sąd kasacyjny.Organy ponownie rozpoznając sprawę ustaliły, że rodzina skarżącego dysponuje co miesiąc kwotą w wysokości 7 515,84 zł, natomiast miesięczne wydatki wynoszą 5 623 zł. Konfrontując wszystkie wskazane okoliczności SKO trafnie stwierdziło, że sytuacja rodziny skarżącego pomimo, że nie jest łatwa to nie jest szczególnie wyjątkowa na tle innych rodzin wnioskujących o umorzenie nienależnie pobranych należności. Okoliczność zaś bezrobocia Skarżącego nie może stanowić samodzielnej przesłanki, która stanowiłaby podstawę do umorzenia ww. świadczeń. Jak słusznie zaakcentowano w zaskarżonej decyzji, Skarżący sprawuje nad żoną opiekę polegającą na pomocy głównie w czynnościach dnia codziennego, które mogą być wykonane w dowolnym czasie, tj. sprzątanie, pranie, robienie zakupów, przygotowywanie posiłków itp., czy wykonywanie czynności związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego. Powyższe okoliczności nie świadczą jednak o niemożności podjęcia zatrudnienia i nie kolidują z podjęciem zatrudnienia przez skarżącego, bowiem wiele osób, niezależnie od tego, czy członkiem ich rodziny jest osoba niepełnosprawna, łączy aktywność zawodową z wykonywaniem codziennych czynności. Takim przykładem jest też sama żona skarżącego, która pomimo niepełnosprawności pozostaje cały czas aktywna zawodowo.Ponadto, co istotne w sprawie, SKO uwzględniając wytyczne Sądu zawarte w wyroku II SA/Bk 307/23 oraz okresowo zwiększone wydatki związane z chorobą córki w postaci wydatków na wyjazdy do szpitala i zakup drogich okularów oraz sumaryczne obciążenie wynikające z czterech wydanych równocześnie decyzji zobowiązujących do spłaty nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego, będące niewątpliwie znacznym obciążeniem finansowym dla rodziny Skarżącego, prawidłowo uznało, że w niniejszej sprawie brak jest podstaw do umorzenia całości zobowiązania, jednak ze względu na trudną aktualnie sytuację rodziny zasadne jest zastosowanie ulgi w stosunku do części zadłużenia, tj. odsetek za opóźnienie. Za trafne należy tym samym uznać stanowisko Sądu I instancji, że sytuacja rodzinna, zdrowotna i dochodowa skarżącego przemawia za trafnością rozstrzygnięcia organu i uwzględnieniem wniosku strony w części dotyczącej umorzenia naliczonych przez organ I instancji w skarżonej decyzji odsetek za opóźnienie (w wysokości 1216,06 zł), nie dając jednak wystarczających podstaw do definitywnego zaniechania dochodzenia zadłużenia.Odnosząc się do zarzutu Skarżącego dotyczącego niedostrzeżenia przez Sąd Wojewódzki, że organy rozpoznając sprawę uwzględniły wyłącznie interes publiczny nie biorąc pod uwagę słusznego interesu strony Sąd kasacyjny wskazuje, że w rozpoznawanej sprawie rozważenie słusznego interesu strony polegało właśnie na ocenie sytuacji rodzinnej Skarżącego, uwzględnieniu osiąganych przez jego rodzinę dochodów i ponoszonych wydatków, zakresu opieki, jaką Skarżący sprawuje nad młodszą córką oraz pomocy, jakiej udziela żonie w związku z jej obowiązkami zawodowymi. Organy uwzględniły fakt niepełnosprawności żony Skarżącego, zwróciły jednak uwagę, że istnieje ona od jej 10 roku życia, a więc powstała 40 lat temu co oznacza, że okoliczność ta nie ma charakteru nagłego. Zaznaczyły, że żona Skarżącego pracuje oraz uzyskuje rentę. Odnotowały, że Skarżący nie jest osobą niepełnosprawną ani też w wieku emerytalnym, posiada zawód wyuczony technika elektromechanika.Odnosząc się do argumentacji dotyczącej obowiązków alimentacyjnych Skarżącego wobec jego obu córek, to jest zamieszkującej z nim U. oraz A. Sąd kasacyjny zwraca uwagę, że w toku postępowania prowadzonego na skutek uchylenia poprzednich rozstrzygnięć organów Skarżący nie powoływał się na uiszczanie jakichkolwiek alimentów na rzecz starszej córki A. Sąd kasacyjny wskazuje, że o ile na wcześniejszych etapach postępowania Skarżący wskazywał na zajmowanie się A. (wywiad z 9 czerwca 2022 r.), oraz z na łożenie na jej utrzymanie kwoty 500 złotych miesięcznie (informacja z 22 listopada 2022 r. o sytuacji dochodowej, rodzinnej, zawodowej i majątkowej) to w informacji z 18 kwietnia 2024 r. nie wskazywał, by w jakikolwiek sposób zajmował się starszą córką ani też by łożył na nią jakiekolwiek środki. Starsza córka nie została również wymieniona jako członek rodziny Skarżącego.Sąd kasacyjny podkreśla, że art. 30 ust. 9 uśr pozwala na udzielenie ulgi w spłacie nienależnie pobranych świadczeń o ile zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Jak ustalił organ – a ustaleń tych Skarżący nie podważył w ramach zarzutów skargi kasacyjnej - w sprawie nie zachodziły szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Oznacza to, że w świetle ustaleń faktycznych poczynionych przez organy i przyjętej przez nie wykładni art. 30 ust. 9 uśr, która nie została zakwestionowana przez Skarżącego, brak było podstaw do udzielenia ulgi.Sąd kasacyjny dostrzega, że zwrot nienależnie pobranych świadczeń w kwocie 6.332 zł może mieć negatywny wpływ na sytuację życiową rodziny skarżącego, jednak rezygnacja z dochodzenia tych należności w przedmiotowej sprawie byłaby sprzeczna z interesem społecznym. Jak słusznie zwróciło uwagę SKO, niedomaganie się od Skarżącego zwrotu kwoty głównej nienależnie pobranych świadczeń, naruszałoby w sposób rażący nie tylko interes fiskalny Państwa, ale i wartości wspólne dla całego społeczeństwa, takie jak sprawiedliwość społeczna i zaufanie obywateli do organów władzy. Społeczeństwo i jego obywatele muszą żyć w przekonaniu, że organy Państwa dbają o to, aby pieniądze publiczne były wykorzystywane w sposób zgodny z ich przeznaczeniem i otrzymywały je wyłącznie osoby uprawnione.Sąd kasacyjny dostrzega również, że kontrolowana sprawa dotyczy wyłącznie jednej z czterech decyzji odmawiających umorzenia zaległości. W pozostałych sprawach organ drugiej instancji również uchylił decyzje Prezydenta Miasta Białegostoku oraz orzekł o umorzeniu odsetek za zwłokę i o odmowie umorzenia należności głównej. Jednocześnie organ drugiej instancji zwracał uwagę, że Skarżący może wystąpić o rozłożenie na raty zaległości.W ocenie Sądu kasacyjnego, posiadanie przez rodzinę stałych źródeł dochodu oraz istniejąca możliwość poprawy sytuacji materialnej rodziny uzasadniają odmowę umorzenia nienależnie pobranych w zakresie kwoty głównej, gdyż na dzień wydania zaskarżonego rozstrzygnięcia nie było podstaw do stwierdzenia, że istnieje trwała niemożność spłaty zadłużenia. Nie można tym samym zgodzić się ze skarżącym kasacyjnie, że Sąd I instancji zaaprobował bezkrytycznie prymat interesu fiskalnego Państwa nad ważnym interesem strony.Tym samym nie zasługują na uwzględnienie zarzuty naruszenia przepisów postępowania tj. art. 77 § 1 w zw. art. 80 w zw. z art. 7 kpa bowiem prawidłowo ustalony został stan faktyczny i prawidłowo oceniono sytuację materialną rodziny. Sąd I instancji dysponował niezbędnym materiałem dowodowym uzasadniającym rozstrzygnięcie sprawy oraz dokonał wszechstronnej oceny okoliczności faktycznych istotnych dla takiego rozstrzygnięcia, a także rozważył wszelkie okoliczności mogące mieć wpływ na wybór możliwości rozstrzygnięcia. Zgromadzony w sprawie materiał dowodowy był wystarczający do wydania rozstrzygnięcia i nie wymagał uzupełnienia. Sąd kasacyjny zwraca uwagę, że Skarżący zarzucając Sądowi Wojewódzkiemu niedostrzeżenie naruszenia przepisów postępowania w zakresie zgromadzonego materiału dowodowego nie wskazał jakie jeszcze konkretne dowody mogłyby zostać przeprowadzone przez organy.Podsumowując, okoliczności faktyczne niniejszej sprawy są bezsporne i nie zostały zakwestionowane w skardze kasacyjnej, a istota sporu dotyczy wyłącznie prawidłowości zastosowania przepisów prawa materialnego. Sąd I instancji prawidłowo ocenił zgodność z prawem zaskarżonej decyzji.Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 ppsa, oddalił skargę kasacyjną jako niemającą usprawiedliwionych podstaw.W niniejszej sprawie pełnomocnik Skarżącego – na podstawie art. 176 § 2 p.p.s.a. – zrzekł się rozprawy, a strona przeciwna w ustawowym terminie nie zawnioskowała o jej przeprowadzenie, stąd też rozpoznanie skargi kasacyjnej nastąpiło na posiedzeniu niejawnym, zgodnie z art. 182 § 2 i 3 p.p.s.a..