Postanowienie - I OW 158/25 - Naczelny Sąd Administracyjny - z dnia 18 grudnia 2025
Teza
Wskazano organ właściwy do rozpoznania sprawy. pomoc społeczna, Usługi opiekuńcze, w tym skierowanie do domu pomocy społecznej643 Spory o właściwość międz. Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jerzy Siegień (spr.) Sędziowie: Sędzia NSA Marek Stojanowski Sędzia NSA Marian Wolanin po rozpoznaniu w dniu 18 grudnia 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej wniosku Wójta Gminy B. o rozstrzygnięcie sporu o właściwość pomiędzy Wójtem Gminy B. a Prezydentem Miasta S. w przedmiocie wskazania organu właściwego do rozpoznania sprawy dotyczącej umieszczenia D. K. bez jej zgody w domu pomocy społecznej postanawia: wskazać PrezydWskazano organ właściwy do rozpoznania sprawy. pomoc społeczna, Usługi opiekuńcze, w tym skierowanie do domu pomocy społecznej643 Spory o właściwość międz. Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jerzy Siegień (spr.) Sędziowie: Sędzia NSA Marek Stojanowski Sędzia NSA Marian Wolanin po rozpoznaniu w dniu 18 grudnia 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej wniosku Wójta Gminy B. o rozstrzygnięcie sporu o właściwość pomiędzy Wójtem Gminy B. a Prezydentem Miasta S. w przedmiocie wskazania organu właściwego do rozpoznania sprawy dotyczącej umieszczenia D. K. bez jej zgody w domu pomocy społecznej postanawia: wskazać Prezyd
Data orzeczenia
18 grudnia 2025
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Przewodniczący
Jerzy Siegień
Podstawa prawna
Rozstrzygnięcie
Wskazano organ właściwy do rozpoznania sprawy
UZASADNIENIE
Wójt Gminy B. wnioskiem z 11 sierpnia 2025 r., uzupełnionym pismem z 8 września 2025 r., wystąpił do Naczelnego Sądu Administracyjnego o rozstrzygnięcie sporu kompetencyjnego pomiędzy Wójtem Gminy B. a Prezydentem Miasta S. w przedmiocie wskazania organu właściwego do złożenia wniosku o przyjęcie D. K., dalej – zainteresowana, do domu pomocy społecznej bez jej zgody i wskazanie Prezydenta Miasta S. jako organu właściwego.W uzasadnieniu wniosku wskazano, że 3 lipca 2025 r. szpital psychiatryczny - Specjalistyczny Szpital im. [...] w B. zwrócił się do Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w S., dalej – MOPS w S., wskazując na konieczność wystąpienia o sądowe umieszczenie zainteresowanej w domu pomocy społecznej o profilu psychiatrycznym. 11 lipca 2025 r. Dyrektor MOPS w S. przekazał ww. pismo Szpitala do Ośrodka Pomocy Społecznej w B., dalej – OPS w B., w związku z pobytem pacjentki na obszarze właściwości tego organu.Organ wnioskujący wskazał, że art. 39 ust. 1 ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego ani inne jej przepisy nie wskazują na właściwość miejscową organu do spraw pomocy społecznej (zajmuje się tylko właściwością Sądu). Należy zatem odwołać się do przepisów art. 101 ust. 1 - 3 ustawy o pomocy społecznej, dotyczących właściwości w zakresie przyznania świadczenia w postaci pobytu w domu pomocy społecznej albo do postanowień Kodeksu postępowania administracyjnego, a dokładnie do przepisu art. 21 § 1 pkt 3 k.p.a.Wskazał również, że zainteresowana mieszka w S., nie mieszka i nigdy nie mieszkała w B. ani na terenie gminy B. Natomiast nieuzasadnione jest upatrywanie właściwości OPS w B. ze względu na pobyt zainteresowanej w Szpitalu w miejscowości B.Organ wnioskujący zauważył, że w kwestiach związanych z przyznaniem świadczenia z zakresu pomocy społecznej w postaci pobytu w domu pomocy społecznej rozstrzygają przesłanki zamieszkania, a w przypadku osób bezdomnych ostatniego zameldowania na pobyt stały (art. 101 ust. 1 i 2 ustawy z dnia o pomocy społecznej). Miejsce pobytu jako przesłankę właściwości przewiduje art. 101 ust. 3 ustawy o pomocy społecznej, jedynie jednak w przypadkach szczególnie uzasadnionych sytuacją osobistą osoby ubiegającej się o świadczenie, w sprawach niecierpiących zwłoki oraz w sprawach cudzoziemców i osób, którym udzielono zgody na pobyt ze względów humanitarnych lub zgody na pobyt tolerowany oraz cudzoziemców i osób, o których mowa w art. 5a. W tej sprawie nie można mówić ani o uzasadnieniu właściwości OPS w B. szczególnie uzasadnioną sytuacją ani pilnością (pacjentka ma opiekę w Szpitalu), zainteresowana nie jest też cudzoziemką. Przepis art. 21 § 1 pkt 3 k.p.a. w pierwszej kolejności wskazuje na zamieszkanie jako przesłankę właściwości, a pobyt dopiero w sytuacji braku takiego zamieszkania.W odpowiedzi na wniosek Prezydent Miasta S. wniósł o wskazanie jako organu właściwego do złożenia wniosku o umieszczenie w domu pomocy społecznej zainteresowanej bez jej zgody - Wójta Gminy B. Prezydent Miasta S. wskazał, że zainteresowana od kilku już lat przebywa na terenie gminy B. i tam też znajduje się jej centrum życiowe. Istotne jest także to, że wniosek do sądu powszechnego o umieszczenie w domu pomocy społecznej wymaga uzasadnienia w zakresie codziennego funkcjonowania uczestnika postępowania, o którym MOPS w S. nie posiada już wiedzy.Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.Zgodnie z art. 4 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935 ze zm.), dalej – p.p.s.a., sądy administracyjne rozstrzygają spory o właściwość między organami jednostek samorządu terytorialnego i między samorządowymi kolegiami odwoławczymi, o ile odrębna ustawa nie stanowi inaczej, oraz spory kompetencyjne między organami tych jednostek a organami administracji rządowej.Wedle art. 15 § 1 pkt 4 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozstrzyga spory, o których mowa w art. 4 p.p.s.a. (spory o właściwości oraz spory kompetencyjne). W myśl § 2 art. 15 p.p.s.a. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego w przedmiocie rozstrzygnięcia sporów, o których mowa w art. 4 p.p.s.a., zapada na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów.Spór między organami jednostek samorządu terytorialnego, niemającymi wspólnego dla nich organu wyższego stopnia, jest sporem o właściwość, rozstrzyganym przez sąd administracyjny (art. 22 § 1 pkt 1 k.p.a.). Rozstrzyganie sporów o właściwość, należących do sądów administracyjnych, pozostaje w wyłącznej właściwości rzeczowej Naczelnego Sądu Administracyjnego (art. 15 § 1 pkt 4 p.p.s.a.).Przez spór o właściwość należy rozumieć sytuację, w której przynajmniej dwa organy administracji publicznej jednocześnie uważają się za właściwe do załatwienia konkretnej sprawy (spór pozytywny) lub też żaden z nich nie uważa się za właściwy do jej załatwienia (spór negatywny).W niniejszej sprawie zaistniały spór jest sporem negatywnym o właściwość, gdyż oba organy uważają się za niewłaściwe do złożenia wniosku do sądu powszechnego o przyjęcie zainteresowanej do domu pomocy społecznej bez jej zgody.Zgodnie z art. 38 ust. 1 ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego (Dz. U. z 2024 r., poz. 917) osoba, która wskutek choroby psychicznej lub upośledzenia umysłowego nie jest zdolna do zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych i nie ma możliwości korzystania z opieki innych osób oraz potrzebuje stałej opieki i pielęgnacji, lecz nie wymaga leczenia szpitalnego, może być za jej zgodą lub zgodą jej przedstawiciela ustawowego przyjęta do domu pomocy społecznej.Stosownie do art. 39 ust. 1, 2 i 3 powołanej wyżej ustawy jeżeli osoba, o której mowa w art. 38, lub jej przedstawiciel ustawowy nie wyrażają zgody na przyjęcie jej do domu pomocy społecznej, a brak opieki zagraża życiu tej osoby, organ do spraw pomocy społecznej może wystąpić do sądu opiekuńczego miejsca zamieszkania tej osoby z wnioskiem o przyjęcie do domu pomocy społecznej bez jej zgody (ust. 1). Z wnioskiem, o którym mowa w ust. 1, może wystąpić również kierownik szpitala psychiatrycznego, jeżeli przebywająca w nim osoba jest niezdolna do samodzielnego zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych, a potrzebuje stałej opieki i pielęgnacji, natomiast nie wymaga dalszego leczenia w tym szpitalu (ust. 2). Jeżeli osoba wymagająca skierowania do domu pomocy społecznej ze względu na swój stan psychiczny nie jest zdolna do wyrażenia na to zgody, o jej skierowaniu do domu pomocy społecznej orzeka sąd opiekuńczy (ust. 3).Zatem w przywołanych wyżej przepisach ustawy o ochronie zdrowia psychicznego brak jest wskazania, jak należy ustalać właściwość miejscową organu pomocy społecznej mającego wystąpić z wnioskiem o przyjęcie do domu pomocy społecznej bez jej zgody.Wobec tego należy w tym zakresie odwołać się do ogólnej regulacji kształtującej właściwość miejscową organów udzielających świadczeń z pomocy społecznej zawartej w art. 101 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2025 r., poz. 1214 ze zm.), dalej - u.p.s.Stosownie do art. 101 ust. 1 i 2 u.p.s. właściwość miejscową gminy ustala się według miejsca zamieszkania osoby ubiegającej się o świadczenie (ust. 1), w przypadku osoby bezdomnej właściwą jest gmina ostatniego miejsca zameldowania tej osoby na pobyt stały (ust. 2).Z tego powodu, że ustawa o pomocy społecznej nie definiuje pojęcia "miejsce zamieszkania", to wychodząc z zasady jednolitości systemu prawa, uwzględnić należy w tym zakresie regulację zawartą w przepisach ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz. U. z 2025 r., poz. 1071 ze zm.), dalej – k.c. Zgodnie z art. 25 k.c. miejscem zamieszkania osoby fizycznej jest miejscowość, w której osoba ta przebywa z zamiarem stałego pobytu. Tym samym o miejscu zamieszkania w świetle omawianego przepisu decydują dwa czynniki: zewnętrzny (fakt przebywania) i wewnętrzny (zamiar stałego pobytu). Do przyjęcia, że dana osoba zamieszkuje w określonej miejscowości konieczne jest zajście dwu przesłanek: przebywania i zamiaru stałego pobytu w określonej miejscowości, przy czym przesłanki te muszą wystąpić kumulatywnie. O ile ustalenie pierwszej przesłanki nie nastręcza zwykle trudności, o tyle mogą one wystąpić przy ustalaniu zamiaru stałego pobytu. Przyjmuje się, że o zamiarze stałego pobytu można mówić wówczas, gdy występują okoliczności pozwalające przeciętnemu obserwatorowi na wyciągnięcie wniosku, że określona miejscowość jest głównym ośrodkiem działalności danej dorosłej osoby fizycznej (postanowienia NSA z: 10 lutego 2009 r., sygn. akt I OW 164/08; 27 czerwca 2013 r., sygn. akt I OW 41/13; 7 września 2021 r., sygn. akt I OW 322/20; S. Dmowski [w:] S. Rudnicki, S. Dmowski, Komentarz do Kodeksu cywilnego. Księga pierwsza. Część ogólna, wyd. X, Warszawa 2011, art. 25, uw. 3).Z akt sprawy wynika, że zanim zainteresowana została umieszczona w Specjalistycznym Szpitalu im. [...] w B. jej centrum życiowe koncentrowało się w S. W mieście tym mieszkała pod różnymi adresami, tj. przy ul. [...], ul. [...] i ul. [...]. Od maja 2013 r. miała udzielane świadczenia w Poradni Zdrowia Psychicznego w Niepublicznym Zakładzie Opieki Zdrowotnej "[...]" sp. z o.o. w S. Wreszcie właściwy ze względu na miejsce zamieszkania zainteresowanej Sąd Rejonowy w S. [...] Wydział Rodzinny i Nieletnich w sprawie z wniosku MOPS w S. przy udziale zainteresowanej postanowieniem z 31 sierpnia 2023 r., sygn. akt [...], orzekł o umieszczeniu zainteresowanej w zakładzie psychiatrycznym. Nadto, powołany Sąd Rejonowy pod sygn. akt [...] prowadził postępowanie z wniosku MOPS w S. przy udziale zainteresowanej reprezentowanej przez adwokata – sprawy z ustawy o ochronie zdrowia psychicznego osób pełnoletnich – umieszczenie w szpitalu psychiatrycznym bez zgody osoby chorej psychicznie.Mając na względzie powyższe okoliczności stwierdzić należy, że miejsce zamieszkania zainteresowanej w rozumieniu art. 25 k.c., przed jej umieszczeniem ww. Szpitalu Specjalistycznym, stanowiła S. A to oznacza, że organem właściwym do złożenia wniosku do sądu powszechnego o przyjęcie zainteresowanej do domu pomocy społecznej bez jej zgody jest Prezydent Miasta S.Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 15 § 1 pkt 4 i § 2 w związku z art. 4 p.p.s.a., postanowił jak w sentencji postanowienia.., postanowił jak w sentencji postanowienia.