Wyrok - IV SA/Wr 512/25 - Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu - z dnia 23 grudnia 2025
Teza
Uchylono decyzję I i II instancji. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Andrzej Nikiforów Sędziowie: Asesor WSA Aneta Brzezińska Sędzia WSA Marta Pająkiewicz-Kremis (sprawozdawca) Protokolant: Referent Małgorzata Balowska po rozpoznaniu w Wydziale IV na rozprawie w dniu 23 grudnia 2025 r. sprawy ze skargi P. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Wałbrzychu z dnia 4 sierpnia 2025 r. nr SKO 4103/148/2025 w przedmiocie uznania świadczeń z funduszu alimentacyjnego za nienależnie poUchylono decyzję I i II instancji. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Andrzej Nikiforów Sędziowie: Asesor WSA Aneta Brzezińska Sędzia WSA Marta Pająkiewicz-Kremis (sprawozdawca) Protokolant: Referent Małgorzata Balowska po rozpoznaniu w Wydziale IV na rozprawie w dniu 23 grudnia 2025 r. sprawy ze skargi P. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Wałbrzychu z dnia 4 sierpnia 2025 r. nr SKO 4103/148/2025 w przedmiocie uznania świadczeń z funduszu alimentacyjnego za nienależnie po
Data orzeczenia
23 grudnia 2025
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Przewodniczący
Andrzej Nikiforów
Rozstrzygnięcie
Uchylono decyzję I i II instancji
UZASADNIENIE
Przedmiotem skargi P. G. jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Wałbrzychu (dalej: SKO, organ drugiej instancji) z dnia 4 sierpnia 2025 r., nr SKO 4103/148/2025, wydana na skutek odwołania, jakie P. G. (dalej: wnioskodawca, strona, skarżący) złożył od decyzji Burmistrza Miasta i Gminy Pieszyce (dalej: organ pierwszej instancji) z dnia 18 czerwca 2025 r. nr CUS.FA.NP.237.15.17.25, stwierdzającej, że świadczenia z funduszu alimentacyjnego jakie wypłacono stronie w okresie od 1 marca 2025 r. do 31 maja 2025 r. w łącznej w kwocie 1.500 zł stanowią świadczenia nienależnie pobrane oraz zobowiązano stronę do zwroty tej kwoty wraz z odsetkami.Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym:Decyzją z dnia 9 października 2024 r., wydaną na wniosek strony, organ pierwszej instancji przyznał stronie świadczenia z funduszu alimentacyjnego na okres od 1 października 2024 r. do 30 września 2025 r.W dniu 11 czerwca 2025 r. wnioskodawca poinformował organ o śmierci dłużnika alimentacyjnego, dostarczając akt zgonu oraz wnosząc o uchylenie decyzji przyznającej prawo do świadczenia alimentacyjnego.Decyzją z dnia 12 czerwca 2025 r., wydaną za zgodą strony, organ właściwy wierzyciela na podstawie art. 155 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2024 r. poz. 572) uchylił decyzję z dnia 9 października 2024 r. o przyznaniu stronie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego. W dniu 16 czerwca 2025 r. strona złożyła oświadczenie o zrzeczeniu się prawa do odwołania a decyzja ta stała się ostateczna.W dniu 12 czerwca 2025 r. organ wydał zawiadomienie o wszczęciu z urzędu postępowania administracyjnego w sprawie ustalenia, czy świadczenia wypłacone w okresie od 1 marca 2025 r. do 31 maja 2025 r. na podstawie decyzji z dnia 9 października 2024 r. są świadczeniami nienależnie pobranymi.W toku tego postępowania stwierdzono, że świadczenia z funduszu alimentacyjnego za okres od 1 marca 2025 r. do 31 maja 2025 r. zostały wypłacone stronie mimo zaistnienia okoliczności powodujących utratę prawa do świadczenia. W rezultacie, w decyzji z dnia 18 czerwca 2025 r., wydanej na podstawie art. 2 pkt 7 lit. a ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawionym do alimentów (Dz. U. z 2025 r. poz. 438 ze zm.; dalej: u.p.o.u.a.; ustawa) uznano, że wypłacone stronie za okres od 1 marca 2025 r. do 31 maja 2025 r. świadczenie z funduszu alimentacyjnego w łącznej kwocie 1.500 zł stanowi świadczenie nienależnie pobrane oraz zobowiązano stronę do zwrotu tej kwoty wraz z odsetkami w terminie 30 dni od dnia, w którym decyzja stanie się ostateczna.W odwołaniu strona podniosła, że decyzja z dnia 8 czerwca 2025 r. jest niesłuszna i krzywdząca. Zaznaczyła, że świadczenia z funduszu alimentacyjnego pobrane zostały przez nią w dobrej wierze, albowiem strona o śmierci ojca (który zmarł w dniu 16 lutego 2025 r.) dowiedziała się dopiero w dniu 5 czerwca 2025 r., tj. z chwilą kiedy z otrzymała z Prokuratury Rejonowej w Dzierżoniowie postanowienie o umorzeniu dochodzenia w sprawie przeciwko ojcu (J. G.) wobec śmierci podejrzanego.Podniosła, że fakt śmierci ojca zgłoszony został przez nią telefonicznie do Centrum Usług Społecznych, gdzie poinformowano ją, że będzie musiała zwrócić nienależnie pobrane świadczenia za okres od 1 marca 2025 r. do 31 maja 2025 r. (wraz z odsetkami).Działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2024 r. poz. 572, dalej: k.p.a.) w zw. z art. 2 pkt 7 lit. a i art. 23 ust. 1 i ust. 1a u.p.o.u.a. SKO utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji.W wydanej decyzji organ drugiej instancji argumentował, że zgon dłużnika alimentacyjnego stanowi okoliczność powodującą ustanie obowiązku wypłaty świadczenia z funduszu alimentacyjnego w rozumieniu art. 2 pkt 7 lit. a w/w ustawy. Zwrócił uwagę, że warunkiem pobierania świadczeń z funduszu alimentacyjnego jest bezskuteczność egzekucji (art. 2 pkt 2 u.p.o.u.a.), natomiast prowadzenie postępowania egzekucyjnego jest możliwe tylko wobec żyjącego dłużnika alimentacyjnego. Skonstatował, że w sytuacji braku osoby zobowiązanej do płacenia alimentów (dłużnika alimentacyjnego) nie można mówić o prawie do świadczeń z funduszu alimentacyjnego (art. 2 pkt 2 lit. a i pkt 3 w zw. z art. 27 ust. 1 w/w ustawy).W nawiązaniu do przyjętych w sprawie ustaleń faktycznych SKO wskazało, że z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika, że strona do dnia 5 czerwca 2025 r. nie miała wiedzy o zgonie dłużnika alimentacyjnego. Brak wiedzy dłużnika o śmierci dłużnika alimentacyjnego pozostaje jednak bez wpływu na przyjęcie, że świadczenia wypłacone mu za okres od 1 marca do 31 maja 2025 r. stanową świadczenia nienależnie pobrane w rozumieniu art. 2 pkt 7 lit. a u.p.o.u.a.W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu skarżący wniósł o uchylenie decyzji SKO i umorzenie należności.W treści skargi powtórzył, że o śmierci ojca dowiedział się dopiero z pisma Prokuratury Rejonowej w Dzierżoniowie z dnia 5 czerwca 2026 r. Zaakcentował, że przyjmując świadczenie z funduszu alimentacyjnego działał w dobrej wierze, że świadczenie mu wciąż przysługuje. Dopiero po otrzymaniu pisma z prokuratury pozyskał wiedzę o śmierci dłużnika alimentacyjnego, którą przekazał do Centrum Usług Społecznych.W nawiązaniu do tych okoliczności wskazał (wymieniając w skardze sygnatury wyroków sądowych), że sądy administracyjne, które rozpatrywały podobne przypadki uznały, że nienależnie pobranym świadczeniem jest tylko to, które zostało przyjęte w złej wierze, czyli ze świadomością, że się nie należy.Wyraził również pogląd, że organy administracji publicznej zajmujące się sprawą dłużnika alimentacyjnego i świadczeniem z funduszu alimentacyjnego powinny zostać powiadomione o śmierci dłużnika alimentacyjnego i niezwłocznie podjąć działanie wstrzymujące wypłatę świadczenia.W odpowiedzi na skargę SKO wnosząc o jej oddalenie odnotowało, że kryterium decydującym o nienależnym charakterze pobranego świadczenia jest zaistnienie jednej z przesłanek z art. 2 pkt 7 u.p.o.u.a. (w rozpatrywanej sprawie zaistniała przesłanka z art. 2 pkt 7 lit. a tej ustawy). Wolą ustawodawcy jest to obiektywna przesłanka zakwalifikowania wypłaconych świadczeń do świadczeń nienależnie pobranych, a tym samym okoliczności natury subiektywnej, tj. świadomość, wina, czy zła wola świadczeniobiorcy nie ma tu znaczenia i nie może decydować o tym, czy mamy do czynienia ze świadczeniem nienależnie pobranym czy też nie.W piśmie z dnia 7 października 2025 r. skarżący oświadczył, że nie zgadza się ze stanowiskiem organu przedstawionym w odpowiedzi na skargę oraz że podtrzymuje zarzuty podniesione w skardze.Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje:Skarga okazała się uzasadniona.Przedmiotem sądowej kontroli w sprawie jest decyzja SKO z dnia 4 sierpnia 2025 r., na mocy której organ ten utrzymał w mocy decyzję organu pierwszej instancji z dnia 18 czerwca 2025 r., wydaną w sprawie uznania świadczeń jakie zostały wypłacone skarżącemu z funduszu alimentacyjnego w okresie od 1 marca 2025 r. do 31 maja 2025 r. w łącznej kwocie 1.500 zł za nienależnie pobrane oraz zobowiązania do ich zwrotu wraz z odsetkami.Materialnoprawną podstawę wydanych w sprawie rozstrzygnięć organów administracji publicznej stanowiły – powołane w obu decyzjach – przepisy art. 2 pkt 7 lit. a oraz art. 23 ust. 1 i ust. 1a u.p.o.u.a.Przepis art. 23 ust. 1 i ust. 1a w/w ustawy stanowi, że osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu. Od kwot nienależnie pobranego świadczenia, o którym mowa w art. 2 pkt 7 lit. a, b, d, f i g, naliczane są odsetki ustawowe za opóźnienie.Z kolei w myśl art. 2 pkt 7 lit. a u.p.o.u.a., w rozumieniu ustawy, nienależnie pobranym świadczeniem jest świadczenie z funduszu alimentacyjnego wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części.Co do zasady prawidłowe jest stanowisko organów orzekających w sprawie, że okolicznością powodującą utratę prawa do pobierania świadczenia z funduszu alimentacyjnego na podstawie ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów jest śmierć dłużnika alimentacyjnego. Co za tym idzie, nie jest osobą uprawnioną do świadczenia alimentacyjnego osoba otrzymująca świadczenia z funduszu alimentacyjnego po śmierci dłużnika alimentacyjnego. Traktowanie świadczenia alimentacyjnego po śmierci dłużnika jako nienależnego świadczenia uznać należy zatem niewątpliwe. Nie oznacza to jednak, jak wadliwie przyjęły organy obu instancji, automatycznego uznania wszelkich pobranych świadczeń po śmierci dłużnika alimentacyjnego za podlegające zwrotowi.Dla podjęcia rozstrzygnięcia o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia na podstawie art. 23 ust. 1 w zw. z art. 2 pkt 7 lit. a u.p.o.u.a. nie jest bowiem wystarczające samo stwierdzenie, że pobrane świadczenie jest nienależne, ale konieczne jest wykazanie, że osoba, której te świadczenia wypłacono, pobrała je ze świadomością, że świadczenie to jej nie przysługuje. Wtedy tylko można ją bowiem uznać za "osobę, która pobrała nienależne świadczenia", jak to określił ustawodawca w art. 23 ust. 1 u.p.o.u.a.Tego rodzaju wykładnia została zaprezentowana przez Naczelny Sąd Administracyjny m.in. w wyroku z dnia 19 kwietnia 2024 r. wydanym w sprawie o sygn. akt I OSK 2275/22, w którym Sąd ten wyraził stanowisko, że z art. 2 pkt 7 lit. a oraz art. 23 ust. 1 u.p.o.u.a. wynika, że obowiązek zwrotu został połączony nie z samym tylko "nienależnym świadczeniem", lecz z instytucją "świadczenia nienależnie pobranego". Wskazane sformułowania nie są pojęciami tożsamymi. "Nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym, występującym w szczególności wówczas, gdy świadczenie zostało przyznane i wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zawinionego zaniechania).Podobne stanowisko zajął Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 16 września 2020 r. sygn. akt I OSK 2373/18 stwierdzając, że: "w przypadkach wymienionych w art. 2 pkt 7 lit. a, b, d, f, g p.o.u.a. dotyczących konkretnych okoliczności faktycznych, przesłanka subiektywna w postaci świadomości świadczeniobiorcy jest relewantna z uwagi na ich istotę i konstrukcję."Z poglądem tym koresponduje także stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego wyrażone w wyroku z dnia 7 lutego 2022 r., sygn. akt I OSK 936/21, gdzie Sąd dokonując wykładni art. 2 pkt 7 lit c u.p.o.u.a. stwierdził, że: "ustawodawca w przypadku, o którym mowa w art. 2 pkt 7 lit. c ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, w odróżnieniu do pozostałych przypadków wymienionych w art. 2 pkt 7 lit. a, b, d, f, g tej ustawy, wyeliminował czynnik subiektywny przy ustalaniu świadczenia nienależnie pobranego."Również w wyroku z dnia 30 września 2025 r. w sprawie o sygn. akt I OSK 1809/24 Naczelny Sąd Administracyjny przyjął, że dopiero ustalenie, że strona skarżąca wiedziała o śmierci dłużnika alimentacyjnego w okresie pobierania świadczenia z funduszu alimentacyjnego , będzie uprawniało organ do uznania, że za ten okres świadczenie zostało nienależnie pobrane w rozumieniu art. 23 ust. 1 w zw. z art. 2 pkt 7 lit. a ustawy.Sąd w składzie orzekającym podziela wykładnię art. 2 pkt 7 lit. a oraz art. 23 ust. 1 u.p.o.u.a. zaprezentowaną w wyżej wymienionych wyrokach, a w konsekwencji prezentuje pogląd, że w sprawie zagadnieniem kluczowym jest to, czy pobierając świadczenie z funduszu alimentacyjnego w okresie od 1 marca 2025 r. do 31 maja 2025 r. skarżący wiedział o śmierci dłużnika alimentacyjnego.Ze znajdujących się w aktach administracyjnych sprawy pisemnych oświadczeń skarżącego z dnia 11 czerwca 2025 r. oraz z dnia 16 czerwca 2025 r., a następnie także z treści odwołania od decyzji organu pierwszej instancji wynika, że skarżący wiedzę o śmierci dłużnika alimentacyjnego powziął z postanowienia Prokuratury Rejonowej w Dzierżoniowie o umorzeniu dochodzenia w sprawie przeciwko J. G., które zostało mu doręczone w dniu 6 czerwca 2024 r. Z treści tego postanowienia (znajdującego się w aktach sprawy) wynika, że Prokuratura Rejonowa w Dzierżoniowie umorzyła dochodzenie przeciwko J. G. w sprawie o czyn z art. 209 § 1a kodeksu karnego w zw. z art. 209 § 1 kodeksu karnego (przestępstwo niealimentacji) wobec śmierci podejrzanego. Ze znajdującego się w aktach sprawy wydruku danych z PESEL wynika, że J. G. zmarł w dniu [...] r. Z akt administracyjnych sprawy wynika, że pisemne oświadczenie z dnia 11 czerwca 2025 r. skarżący złożył jeszcze przed wydaniem zawiadomienia organu o wszczęciu z urzędu postępowania administracyjnego w sprawie ustalenia, czy świadczenia wypłacone w okresie od 1 marca 2025 r. do 31 maja 2025 r. na podstawie decyzji z dnia 9 października 2024 r. są świadczeniami nienależnie pobranymi.Na podstawie argumentacji przedstawionej przez SKO w zaskarżonej decyzji należy wnosić, że organ dał wiarę tym wyjaśnieniom strony albowiem jak odnotowano na stronie 3 tej decyzji: "Z materiału dowodowego zebranego w sprawie wynika, że Pan P. G.do dnia 5 czerwca 2025 r. nie miał wiedzy o zgodnie Pana J. G. (dłużnika alimentacyjnego). W tym dniu o jego śmierci dowiedział się z postanowienia Prokuratury Rejonowej w Dzierżoniowie".Dalsza treść zaskarżonej decyzji wskazuje na to, że zdaniem organu drugiej instancji, niewiedza skarżącego o śmierci ojca (dłużnika alimentacyjnego) w okresie gdy wypłacane mu były świadczenia z funduszu alimentacyjnego (1 marca - 31 maja 2025 r. ) pozostaje bez znaczenia dla wystąpienia podstaw do domagania się zwrotu od niego nienależnie pobranych świadczeń w powołaniu na podstawę prawną z art. 23 ust. 1 w zw. z art. 2 pkt 7 lit. a ustawy.Stanowisko to należy uznać za błędne. Pomijając w sprawie prawną doniosłość elementu stanu faktycznego związanego z niewiedzą skarżącego o śmierci ojca w czasie pobierania świadczenia z funduszu alimentacyjnego, tj. w okresie od 1 marca 2025 r. do 31 maja 2025 r., SKO dokonało nieprawidłowej wykładni art. 2 pkt 7 lit. a oraz art. 23 ust. 1 u.p.o.u.a. oraz błędnie przyjęło że w danym stanie faktycznym, świadczenia jakie wypłacono skarżącemu z funduszu alimentacyjnego za wspomniany okres podlegają zwrotowi w trybie art. 23 ust. 1 u.p.o.u.a.Błędna wykładnia przepisów prawa materialnego ( art. 2 pkt 7 lit. a w zw. z art. 23 ust. 1 u.p.o.u.a.), mająca wpływ na wynik sprawy, skutkować musiała uchyleniem zaskarżonej decyzji na podstawie art. art. 145 § 1 pkt 1 lit a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935; dalej: p.p.s.a.) jak w sentencji wyroku.Na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit a p.p.s.a. w zw. z art. 135 p.p.s.a. Sąd wyeliminował z obrotu prawnego także decyzję organu pierwszej instancji.Zgodnie z art. 153 p.p.s.a., organy administracji publicznej związane są oceną prawną Sądu oraz wskazaniami co do dalszego postępowania. Ocena prawna, w tym w szczególności kierunek wykładni art. 2 pkt 7 lit a ustawy, wynika wprost z treści uzasadnienia. W toku ponownego rozpoznania sprawy rzeczą organów administracji publicznej jest ponowna ocena, czy stan faktyczny sprawy, uwzględniający w szczególności datę powzięcia przez stronę wiadomości o śmierci dłużnika alimentacyjnego (6 czerwca 2025 r.) uprawnia do przyjęcia, że świadczenia jakie zostały wypłacone skarżącemu z funduszu alimentacyjnego w okresie od 1 marca 2025 r. do 31 maja 2025 r. stanowią świadczenia nienależnie pobrane, podlegające zwrotowi na podstawie art. 23 ust. 1 w zw. z art. 2 pkt 7 lit. a ustawy.., organy administracji publicznej związane są oceną prawną Sądu oraz wskazaniami co do dalszego postępowania. Ocena prawna, w tym w szczególności kierunek wykładni art. 2 pkt 7 lit a ustawy, wynika wprost z treści uzasadnienia. W toku ponownego rozpoznania sprawy rzeczą organów administracji publicznej jest ponowna ocena, czy stan faktyczny sprawy, uwzględniający w szczególności datę powzięcia przez stronę wiadomości o śmierci dłużnika alimentacyjnego (6 czerwca 2025 r.) uprawnia do przyjęcia, że świadczenia jakie zostały wypłacone skarżącemu z funduszu alimentacyjnego w okresie od 1 marca 2025 r. do 31 maja 2025 r. stanowią świadczenia nienależnie pobrane, podlegające zwrotowi na podstawie art. 23 ust. 1 w zw. z art. 2 pkt 7 lit. a ustawy.