Wyrok - I OSK 340/25 - Naczelny Sąd Administracyjny - z dnia 25 marca 2026
Teza
Oddalono skargę kasacyjną. Administracyjne postępowanie. Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Krzysztof Sobieralski Sędziowie: sędzia NSA Piotr Niczyporuk sędzia del. WSA Joanna Skiba (sprawozdawca) po rozpoznaniu w dniu 25 marca 2026 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 11 grudnia 2024 r., sygn. akt II SA/Gd 915/24 w sprawie ze skargi K. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w GdaOddalono skargę kasacyjną. Administracyjne postępowanie. Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Krzysztof Sobieralski Sędziowie: sędzia NSA Piotr Niczyporuk sędzia del. WSA Joanna Skiba (sprawozdawca) po rozpoznaniu w dniu 25 marca 2026 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 11 grudnia 2024 r., sygn. akt II SA/Gd 915/24 w sprawie ze skargi K. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gda
Najważniejsze informacje
W skrócie
Wynik
oddalono skargę
Typ sprawy
ubezpieczenia społeczne / organ rentowy
Etap
skarga kasacyjna
Tryb
posiedzenie niejawne
Tematy
ubezpieczenia społeczne
ZUS
Role w sprawie
organ rentowy / ZUS
Data orzeczenia
25 marca 2026
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Przewodniczący
Joanna Skiba
Podstawa prawna
art. 80
kpa
art. 151
ppsa
art. 3
ppsa
art. 183
ppsa
art. 174
ppsa
art. 145
ppsa
art. 153
ppsa
art. 135
ppsa
Pokaż pozostałe podstawy prawne (1)
Rozstrzygnięcie
Oddalono skargę kasacyjną
UZASADNIENIE
Wyrokiem z dnia 11 grudnia 2024 r. sygn. akt II SA/Gd 915/24, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku (dalej także: "Sąd I instancji"), po rozpoznaniu skargi K. W. (dalej także: "skarżący"), uchylił decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku (dalej także "organ odwoławczy") z dnia 18 lipca 2024 r. nr SKO GD/7188/23, w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego.Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł organ odwoławczy zaskarżając go w całości i zarzucając mu naruszenie:1) przepisów prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r. poz. 390 z późn. zm., dalej także: "u.ś.r."), wyrażającą się w przyjęciu przez Sąd I instancji, że sprawowanie opieki wyłączającej możliwość zatrudnienia lub wykonywania innej pracy zarobkowej, o jakich mowa w tym przepisie, to nie tylko czynności związane z bezpośrednią troską o fizyczny dobrostan bliskiej osoby niepełnosprawnej - jej pielęgnacją, ale także wykonywanie przez opiekuna zwykłych czynności dnia codziennego związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego, w tym załatwianie codziennych sprawunków i dbałość o dom, podczas gdy prawidłowo rozumiana norma wyrażona art. 17 ust. 1 u.ś.r. uzależnia prawo do omawianego świadczenia m.in. od sprawowania nad niepełnosprawnym członkiem rodziny opieki charakteryzowanej jako konieczna, stała lub długotrwała, związana ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz koniecznością stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, a także wykluczająca podjęcie lub kontynuowanie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a zatem opieki bezpośrednio związanej z samą osobą niepełnosprawnego, która przez swój czasowy wymiar i charakter (brak możliwości zaplanowania oraz czasowego łączenia z inną aktywnością wykonywanych w jej ramach czynności) nie pozwala, nawet pomimo dochowania wymaganej w danych warunkach staranności, podjąć zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej;2) przepisów prawa materialnego poprzez niewłaściwe zastosowanie art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. w zw. z art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 775, dalej także: "K.p.a.") oraz art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) P.p.s.a., wyrażające się w zastosowaniu przez Sąd I instancji normy uzależniającej uzyskanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego od istnienia związku przyczynowego pomiędzy nie podejmowaniem lub rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej a sprawowaniem opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, w sytuacji, gdy stan faktyczny rozpatrywanej sprawy nie wypełniał hipotezy tej normy, to jest faktycznie sprawowana opieka nad osobą niepełnosprawną zważywszy na jej zakres i wymiar czasowy, nie wyklucza podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej;3) przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, to jest art. 80 K.p.a. w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) P.p.s.a. oraz art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. wyrażające się w bezpodstawnym i nie popartym wszechstronną i całościową analizą zgromadzonego w toku postępowania administracyjnego materiału dowodowego zanegowaniu przez Sąd I instancji dokonanej przez orzekający organ oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego, zgodnie z którą brak jest związku pomiędzy brakiem aktywności zawodowej skarżącego, a sprawowaną przez niego opieką nad ojcem co doprowadziło Sąd I instancji do przypisania orzekającemu organowi naruszeń prawa materialnego i procesowego, które w sprawie nie miały miejsca oraz do naruszenia art. 151 p.p.s.a. poprzez odmowę zastosowania wyrażonej nim normy w sprawie,4) przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 145 §1 pkt 1 lit. a) w zw. z art. 3 § 1 P.p.s.a. w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. oraz art. 80 K.p.a., polegające na przekroczeniu granic sądowej kontroli administracji poprzez sformułowanie przez Sąd I instancji w miejsce zanegowanej oceny orzekających organów, własnej oceny zebranych w sprawie dowodów i wynikających z nich okoliczności faktycznych sprawy, co doprowadziło do błędnego zastosowania prawa materialnego i nieuzasadnionego uchylenia wydanej w sprawie decyzji;które to naruszenia doprowadziły Sąd I instancji do:5) naruszenia przepisów postępowania tj. art. 145 § 1 pkt. 1 lit. a i c oraz art. 135 i 153 P.p.s.a. poprzez nieuzasadnione uchylenie zaskarżonej decyzji oraz sformułowanie wytycznych co do rozstrzygnięcia sprawy, które prowadziłyby do naruszenia prawa materialnego poprzez nieuzasadnione przyznanie świadczenia.W oparciu o tak sformułowane zarzuty skargi kasacyjnej organ odwoławczy wniósł o:- uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania,- zasądzenie na kosztów postępowania według norm przepisanych.W skardze kasacyjnej znalazło się również oświadczenie organu odwoławczego o zrzeczeniu się rozpoznania sprawy na rozprawie.Odpowiedzi na skargę kasacyjną nie wniesiono.Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:Sprawę rozpoznano na posiedzeniu niejawnym po stwierdzeniu spełnienia ustawowych warunków przewidzianych w art. 182 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2026 r. poz. 143, dalej także: "P.p.s.a."). Organ odwoławczy, który wniósł skargę kasacyjną zrzekł się bowiem rozprawy, a skarżący w terminie czternastu dni od dnia doręczenia skargi kasacyjnej, nie zażądał jej przeprowadzenia.Przepis art. 193 zdanie drugie P.p.s.a. wyłącza odpowiednie stosowanie do postępowania przed Naczelnym Sądem Administracyjnym wymogów dotyczących koniecznych elementów uzasadnienia wyroku, które przewidziano w art. 141 § 4 w zw. z art. 193 zdanie pierwsze P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny nie ma więc obowiązku przedstawienia w uzasadnieniu wyroku oddalającego skargę kasacyjną opisu ustaleń faktycznych i argumentacji prawnej podawanej przez organy administracji i Sąd I instancji.Przepis art. 183 § 1 P.p.s.a. stanowi, że Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak pod rozwagę nieważność postępowania. Nie zachodzą okoliczności skutkujące nieważnością postępowania, określone w art. 183 § 2 pkt 1 – 6 P.p.s.a., należy zatem ograniczyć się do zagadnień wynikających z zarzutów wyartykułowanych w podstawach skargi kasacyjnej.Rozpoznana w tych granicach skarga kasacyjna nie podlega uwzględnieniu.Skarga kasacyjna oparta została na obydwu podstawach wymienionych w art. 174 P.p.s.a. W takiej sytuacji co do zasady w pierwszej kolejności rozważenia wymagają zarzuty przytoczone w ramach podstawy kasacyjnej przewidzianej w art. 174 pkt 2 P.p.s.a. Istota sporu sprowadza się jednak do zakwestionowania stanowiska Sądu I instancji, który stwierdził, że pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącego i koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym ojcem istnieje bezpośredni związek przyczynowo-skutkowy. W związku z powyższym Naczelny Sąd Administracyjny odniesie się łącznie do postawionych w skardze kasacyjnej zarzutów.Zdaniem organu odwoławczego stan faktyczny rozpatrywanej sprawy nie wypełniał hipotezy art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., albowiem w ocenie organu faktycznie sprawowana przez skarżącego opieka nad osobą niepełnosprawną, zważywszy na jej zakres i wymiar czasowy, nie wyklucza pojęcia przez niego zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.Stosownie do treści art. 17 ust. 1 u.ś.r., w brzmieniu obowiązującym - zgodnie z treścią art. 63 ust. 1 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. poz. 1429 z późn. zm.) - do dnia 31 grudnia 2023 r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.Powołany przepis określa więc przesłanki podmiotowe i przedmiotowe, które muszą zaistnieć łącznie, aby danej osobie mogło być przyznane świadczenie pielęgnacyjne. Istotne przy tym jest to, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje osobom wymienionym w tym przepisie, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą w nim wskazaną. Nie jest ono przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym, ale za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Skoro świadczenie pielęgnacyjne ma być rekompensatą za rezygnację z pracy z uwagi na konieczność opieki nad osobą bliską, która jej wymaga, to musi istnieć bezpośredni związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem) a sprawowaną opieką. Natomiast w sytuacji, gdy opieka nad daną osobą nie nosi cech opieki stałej lub długotrwałej, taki związek przyczynowo-skutkowy nie istnieje.Podkreślenia wymaga także, że ustawa o świadczeniach rodzinnych nie zawiera legalnej definicji określenia "sprawowania stałej lub długotrwałej opieki", a więc istotna jest w tym przypadku wykładnia tych pojęć stosowana w orzecznictwie sądów administracyjnych. Zgodnie zaś z tą wykładnią sprawowanie długotrwałej lub stałej opieki nad osobą jej wymagającą powinno być utożsamiane z rozumieniem tego zwrotu w języku potocznym, ale przy jednoczesnym przyjęciu, że zapewnienie tego rodzaju opieki podopiecznemu musi polegać na sprawowaniu przez opiekuna osobistych starań i na tyle wypełniać jego czas, że nie jest on w stanie podjąć żadnej innej, stałej aktywności, wymagającej jego codziennego i stałego zaangażowania czyli aktywności zawodowej.Mając na uwadze powyższe rozważania przyjąć należy, że na gruncie art. 17 ust. 1 u.ś.r. organ, na podstawie całokształtu zebranego materiału dowodowego, zarówno dokumentów uprawnionych organów, jak i innych zgromadzonych w sprawie dowodów, dokonuje ustalenia czy brak podejmowania zatrudnienia lub rezygnacja z zatrudnienia przez osobę ubiegającą się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego pozostaje w bezpośrednim związku przyczynowo-skutkowym z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, a także czy opieka ta stanowi przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej.W rozpoznawanej sprawie bezsporne jest, że skarżący wystąpił z wnioskiem o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaniem osobistej opieki nad niepełnosprawnym ojcem. Do akt dołączono kopię orzeczenia o stopniu niepełnosprawności ojca skarżącego z dnia 20 grudnia 2021 r. wydanego przez Miejski Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Gdańsku, z którego wynika, że ojciec skarżącego od dnia 11 października 2021 r., na stałe, miał ustalony znaczny stopień niepełnosprawności. W aktach znajduje się również orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z 7 czerwca 2022 r. o całkowitej niezdolności ojca skarżącego do pracy i samodzielnej egzystencji ojca skarżącego do dnia 30 czerwca 2025 r.W dniu 24 października 2023 r. pracownik Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w Gdańsku przeprowadził wywiad środowiskowy, z którego wynika, że skarżący w związku z niepełnosprawnością ojca sprawuje nad nim opiekę. Ustalono także, że skarżący mieszka z niepełnosprawnym ojcem, jak również z niepełnosprawną w znacznym stopniu matką, będącą w nieformalnym związku z jego ojcem. W wywiadzie odnotowano, że matka skarżącego jest całkowicie niezdolna do podjęcia pracy, wymaga stałej opieki i w związku z tym nie może sprawować opieki nad partnerem. Wedle ustaleń wywiadu ojciec skarżącego posiada jeszcze dwie córki z poprzedniego związku, z którymi jednak nie utrzymuje kontaktu. Wywiad środowiskowy zawiera również szczegółowe ustalenia co do stanu zdrowia ojca skarżącego i jest zakończony podsumowującym zdaniem pracownika socjalnego, iż w jego ocenie postępy w powrocie do zdrowia ojca skarżącego "w najbliższym czasie nie umożliwią pełnej sprawności i samodzielności".Mając powyższe na uwadze Sąd I instancji stwierdził, że organ odwoławczy dokonując oceny sprawy błędnie uznał, iż w niniejszej sprawie obowiązki skarżącego przy opiece nad ojcem sprowadzają się do zwykłych czynności związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego i związku z tym nie stanowią przeszkody do podjęcia zatrudnienia. Powyższą ocenę organ odwoławczy poparł faktem, iż matka skarżącego zajmuje się mierzeniem ojcu ciśnienia, cukru trzy razy dziennie, podaniem leków, czy przygotowaniem mniejszych posiłków.W kontekście powyższego wskazać jednak należy, iż zasadnie stwierdził Sąd I instancji, iż organ odwoławczy całkowicie pominął istotną okoliczność sprawy, a mianowicie, że matka skarżącego sama legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności i w związku z tym sama potrzebuje pomocy w codziennym funkcjonowaniu. Wykonywanie zatem przez nią niewielkich czynności dnia codziennego, w zakresie swoich możliwości, takich jak choćby zmierzenie partnerowi poziomu cukru, czy ciśnienia, czy też przyrządzenie prostego posiłku, nie stanowi sprawowania opieki nad nim w stopniu, który odpowiadałby w pełni jego potrzebom. Nie wyklucza też tego, że i ona sama mimo pewnej samodzielności potrzebuje wsparcia i opieki osoby drugiej w codziennym funkcjonowaniu. Trudno bowiem uznać, że osoba legitymująca się znacznym stopniem niepełnosprawności, będąca po kompresyjnym złamaniu kręgosłupa, u której zdiagnozowano nowotwór piersi z przerzutem do kości, sama potrzebująca pomocy i częstych wizyt onkologicznych, stanowi wystarczającego opiekuna dla niepełnosprawnego w znacznym stopniu ojca skarżącego, w związku z tym z pełnym spokojem skarżący może go pozostawić pod jej opieką, co umożliwi mu tym samym podjęcie pracy zarobkowej. Słusznie stwierdził także Sąd I instancji, że uznanie przez organ odwoławczy, że czynności, które skarżący wykonuje w ramach sprawowanej opieki nad ojcem, to zwykłe prowadzenie gospodarstwa domowego, które nie wymuszają na nim rezygnacji z zatrudnienia, jest wynikiem zbyt pobieżnej oceny okoliczności tej sprawy.W konsekwencji powyższego stwierdzić należy, iż Sąd I instancji dokonał prawidłowej wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. i zasadnie uchylił zaskarżoną decyzję.Niezasadny okazał się również zarzut skargi kasacyjnej dotyczący naruszenia art. 80 K.p.a. w zw. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c P.p.s.a. i art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Skuteczne zarzucenie naruszenia przepisu art. 80 K.p.a. wymaga bowiem wykazania, że uchybiono zasadom logicznego rozumowania lub doświadczenia życiowego. Nie jest natomiast wystarczające przekonanie o innej niż przyjęta przez organ i Sąd I instancji doniosłości poszczególnych dowodów i ich odmiennej ocenie. Dokonana ocena materiału dowodowego może być zatem skutecznie podważona tylko w przypadku, gdy brak jest logiki w powiązaniu wniosków z zebranymi dowodami, lub gdy rozumowanie wykracza poza reguły logiki albo, wbrew zasadom doświadczenia życiowego, nie uwzględnia związku przyczynowo-skutkowego. Taka właśnie sytuacja miała miejsce w niniejszej sprawie. Organ odwoławczy dokonał bowiem błędnej oceny prawidłowo zgromadzonego materiału dowodowego, uznając, że brak jest związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącego, a sprawowaną przez niego opieką nad ojcem.Na uwzględnienie nie zasługuje także zarzut naruszenia art. 3 § 1 P.p.s.a., zgodnie z którym sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Przepis ten, zakreślający kompetencje sądów administracyjnych do sprawowania kontroli działalności administracji publicznej i stosowania ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, ma wyłącznie charakter ustrojowy, a wydanie wyroku niezgodnego z oczekiwaniem skarżącego kasacyjnie, nie mogło być utożsamiane z uchybieniem powołanej normie.Chybiony jest także zarzut naruszenia art. 153 P.p.s.a. Przepis ten daje sądowi administracyjnemu uchylającemu zaskarżoną decyzję uprawnienie do formułowania wytycznych co do dalszego postępowania. Naruszenie tego przepisu mogłoby mieć miejsce, w sytuacji gdyby sąd uchylił zaskarżoną decyzję, a w uzasadnieniu wyroku nie zawarł wytycznych co do dalszego postępowania. Taka sytuacja nie miała jednak miejsca w rozpoznawanej sprawie. Sąd I instancji w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku dokonał wiążącej dla organu odwoławczego oceny prawnej i zawarł wskazania co do dalszego postępowania w kontekście związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącego zatrudnienia, a sprawowaną przez niego opieką nad ojcem.Na koniec podnieść należy, iż również zarzut naruszenia art. 135 P.p.s.a. nie może być przedmiotem skutecznego zarzutu skargi kasacyjnej. Przepis ten stanowi, że sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia. Norma z art. 135 P.p.s.a. wyznacza jedynie zakres kompetencji orzeczniczych sądu, uzależniając uruchomienie przewidzianych przez ustawę środków od "niezbędności" końcowego załatwienia sprawy, której dotyczy skarga. Ustalenie, że poza zaskarżonym aktem konieczne jest jeszcze wzruszenie (zweryfikowanie) innych aktów organu administracji, powoduje po stronie sądu obowiązek zastosowania tego przepisu. Tymczasem w niniejszej sprawie w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Sąd I instancji wyraźnie wskazał, iż w jego ocenie dostrzeżone wadliwości mogą zostać usunięte przez organ odwoławczy, a co za tym idzie nie było potrzeby uchylania decyzji organu I instancji.Z tych względów skarga kasacyjna podlegała oddaleniu na podstawie art. 184 P.p.s.a..